Ngôi đình cổ bên sông Cầu thờ Thành hoàng người Tày hai lần được vua Lý gả công chúa

0:00 / 0:00
0:00
(PLVN) - Đình Phương Độ nằm ở xã Xuân Phương (tỉnh Thái Nguyên) gây ấn tượng với bất cứ ai đến thăm bởi kiến trúc độc đáo. Hàng năm, những lễ hội diễn ra tại đình nhằm ghi nhớ công ơn của Thành Hoàng làng là Cao Sơn Quý Minh đại vương. 
Đình làng Phương Độ có lịch sử ngàn năm tuổi. Đình làng Phương Độ có lịch sử ngàn năm tuổi.

Đình cổ bên sông Cầu

Cách trung tâm TP.Thái Nguyên khoảng 20km về hướng Đông Nam. Làng Phương Độ xưa thuộc tổng La Đình, phủ Phú Bình. Dù đã trải qua nhiều biến cố nhưng làng Phương Độ vẫn giữ được nét văn hóa xưa của làng quê Bắc bộ, bao gồm nếp sinh hoạt, công trình kiến trúc, lễ hội văn hóa và đời sống sản xuất. 

Các cụ cao niên trong làng cho biết, đình Phương Độ có từ thời Hậu Lê, khoảng năm 1511 – 1512, là một trong những di tích kiến trúc nghệ thuật lâu đời nhất tỉnh Thái Nguyên còn lại đến ngày nay. Đình ban đầu dựng gần sát bờ sông Cầu, đến năm 1901, được chuyển vào giữa làng như ngày nay. 

Khu đình nhìn từ xa nổi bật giữa phong cảnh làng quê. Mái đình 4 góc cong vút ẩn hiện dưới tán cây cổ thụ, phủ lớp rêu phong thời gian. Đình quay hướng Tây với 48 cột gỗ lim, trước cổng là ao bán nguyệt, xung quanh có tường xây bao bọc. Tương truyền, gỗ lim làm đình được chuyển từ Thanh Hóa ra.

Trên nóc mái đình được trang trí theo kiểu “Lưỡng long chầu nguyệt” đạt trình độ nghệ thuật cao. Theo các nhà nghiên cứu dân gian, rồng là biểu tượng của tài trí cao sang, quyền uy. Tổng thể rồng thời Lê nhìn dữ tợn hơn và lộ rõ uy quyền nhà vua gắn liền với thời kì Nho giáo thay thế Phật giáo làm quốc giáo. 

Ngôi đình cổ bên sông Cầu thờ Thành hoàng người Tày hai lần được vua Lý gả công chúa ảnh 1
Lễ hội đình làng Phương Độ.  

Hiện đình vẫn còn lưu giữ các hiện vật có giá trị như 1 sắc phong và 2 bức Đại tự thờ Dương Tự Minh thời Khải Định; Bàn hương án của cuối thời Lê đầu thời Nguyễn; Bát hương sành cổ (thời Lê); Hai cây nến đồng cao 0,8m (thời Lê) và các đồ vật quý như: Kiệu, bát hương, hương án… được trang trí và trạm trổ hoa văn tinh tế.

Không chỉ về kiến trúc, Đình phương Độ vẫn còn giữ được dáng vẻ uy nghiêm, cổ kính, nét đặc trưng riêng có. Bởi vậy, đình đã được công nhận là Di tích Quốc gia với những giá trị đặc biệt về lịch sử và nghệ thuật điêu khắc. 

Thành hoàng làng độc nhất vô nhị

Theo tư liệu còn lưu giữ, đình Phương Độ thờ hai danh tướng thời vua Hùng là Cao Sơn và Quý Minh, tương truyền hai vị tướng này có công lớn trong việc đánh giặc phương Bắc, giữ yên bờ cõi nước ta. 

Đặc biệt, đình còn thờ danh tướng Dương Tự Minh thời Lý. Ông là người dân tộc Tày, quê làng Quan Triều, phủ Phú Lương, nay thuộc thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái nguyên. Là một thủ lĩnh có uy tín được vua Lý giao phó cai quản phủ Phú Lương - một vùng đất rộng lớn tương đương với vùng đất thuộc tỉnh Thái Nguyên, Bắc Kạn, Cao Bằng, Tuyên Quang, một phần Hà Giang, Vĩnh Phúc và Lạng Sơn ngày nay.

Sách Đại Việt sử ký toàn thư và các cuốn sử sách khác đều ghi chép về hoạt động và công lao của Dương Tự Minh, đặc biệt là việc ông được vua Lý gả hai cô công chúa: “Tháng 12 (1127) gả công chúa Diên Bình cho thủ lĩnh phủ Phú Lương là Dương Tự Minh”, “Mùa đông tháng 10 (1142), sai thủ lĩnh phủ Phú Lương là Dương Tự Minh đến châu Quảng Nguyên để chiêu tập người châu ấy”, “Mùa thu tháng 8 (1143), xuống chiếu cho Dương Tự Minh cai quản việc công các khe động dọc theo biên giới về đường bộ”, “Ất Sửu (1145), tháng 8, mùa thu.

Người Thổ nhà Tống là Đàm Hữư Lượng vào cướp châu Quản Nguyên. Nhà vua sai bọn Dương Tự Minh đi đánh bại được giặc”, “Năm 1144 đem công chúa Thiều Dung gả cho thủ lĩnh Dương Tự Minh” (Đại Việt sử ký toàn thư tập 1, Ngô Sỹ Liên).

Ngôi đình cổ bên sông Cầu thờ Thành hoàng người Tày hai lần được vua Lý gả công chúa ảnh 2
Linh vật trên đầu dư xà dọc của đình Phương Độ.  

Dương Tự Minh là một con người yêu nước, thương dân được thể hiện qua các sự kiện sử sách đã chép như việc dẹp giặc Tống ở phía bắc và thực hiện chính sách khoan thư sức dân ở địa phương. Dưới sự cai quản của Dương Tự Minh ở vùng phủ Phú Lương, nhân dân được ổn định, liên tục nhiều năm được mùa to. 

Bởi những công đức lớn lao đó mà người Phương Độ đã thờ Ngài Dương Tự Minh làm Thành hoàng làng. Đối với người dân làng Phương Độ, lễ hội của đình làng có ý nghĩa rất lớn đối với đời sống tâm linh của người dân, hướng đến việc tri ân công đức của Đức Thánh Dương Tự Minh và cầu xin sự che chở của Ngài cho cả cộng đồng.

Do đó, đối với người dân Phương Độ, lễ vật dâng cúng lên Thành hoàng làng đều được lựa chọn vô cùng cẩn thận từ những sản vật của địa phương. Các vật phẩm dâng lên phải đảm bảo tư duy cân bằng âm - dương, mấu chốt của sự sinh sôi, phồn thịnh. Những năm gần đây bên cạnh những lễ vật mang tính quy phạm như: hoa quả, bánh chưng, bánh dày, mâm xôi thủ lợn, oản, cỗ chay cùng với vàng hương, trầu rượu, … Ngoài ra, các du khách và người dân quanh vùng khi tới lễ hội cũng dâng lên Đức thánh Dương Tự Minh những lễ vật là đặc sản của các vùng miền. 

Vào mỗi dịp lễ hội, chỉ có thủ nhang và các bậc cao niên, đức độ, được dân làng tín nhiệm bầu ra mới được thực hành nghi lễ. Trong đó, nghi thức đại tế được thực hiện tại sân đình, chủ tế sẽ khoác lên mình chiếc áo dài thụng đỏ, quan viên mặc quần áo tế thụng xanh, đi hia, đầu đội mũ có dải. 

Theo các bậc cao niên trong làng, trang phục xanh đỏ là màu gắn với sinh lực, gắn với bầu trời và là màu của thần linh. Cho nên chủ tế là người đứng chung gian giữa đời, giữa tầng dưới và tầng trên thay mặt dân thưa việc với thần thánh, đồng thời thay mặt thần thánh để tiếp cận với thế gian. Vì thế trong những lễ hội ở đây các cụ còn giữ được chuẩn mực phân tầng thế giới, nên chỉ một mình chủ tế được phục trang màu đỏ. Còn các bồi tế - tức quan viên chỉ được mặc quần áo tế màu xanh lam nhạt. 

Suốt bao đời nay, lễ hội đình Phương Độ được nhân dân gìn giữ và duy trì tự nhiên trong cộng đồng như một nhu cầu tất yếu trong đời sống tinh thần. Hàng năm ở đình Phương Độ diễn ra nhiều kỳ lễ, ngày lễ tính theo âm lịch, nhưng được tổ chức quy mô hơn cả là ba kỳ: Thượng nguyên; Lễ cầu mát và Đại lệ, người dân địa phương thường gọi là Lệ làng. Đại Lệ, là lễ lớn nhất trong năm tổ chức từ ngày 9 đến 11 tháng 10 để tạ ơn Thành hoàng làng đã phù hộ cho nhân dân mùa màng bội thu và dâng lễ vật được chế biến từ sản vật địa phương để báo ân với Ngài. 

Ngày nay, lễ hội đình Phương Độ ngày càng được nhiều du khách thập phương biết đến, góp phần quan trọng vào việc phát triển vănn hóa, du lịch, kinh tế của địa phương. Năm 2018, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã quyết định đưa Lễ hội đình Phương Độ vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình Lễ hội truyền thống.

Tiểu Vũ
Cùng chuyên mục
Một buổi lễ cấp sắc của người Dao.

Độc đáo nghi lễ Cấp sắc để trưởng thành của người Dao (Kỳ cuối)

(PLVN) - Lễ cấp sắc - Một nghi lễ dân gian đã được lưu truyền từ ngàn đời nay trong cộng đồng người Dao đỏ, thể hiện khát vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Theo tín ngưỡng, nam giới người Dao đỏ nếu chưa được cấp sắc thì dù sống tới già vẫn bị coi là chưa trưởng thành, sẽ không được tham gia vào các công việc hệ trọng.

Đọc thêm

Ngôi đình thiêng bên dòng kênh Vĩnh Tế

Ngôi đình thiêng bên dòng kênh Vĩnh Tế
(PLVN) -Nơi đầu nguồn biên giới Tây Nam của Tổ quốc, thuộc địa phận thành phố Châu Đốc, tỉnh An Giang có một ngôi đình thiêng niên đại 200 năm tuổi. Đó là đình Vĩnh Nguơn thờ Thành hoàng Nguyễn Hữu Lễ - người có công cứu vua Gia Long từ thuở hàn vi. 

Lê Văn An - Vị tướng tài, trung thần dưới triều Lê Sơ

Họa hình chiến công của vị tướng tài Lê Văn An.
(PLVN) - “Khai quốc bình Ngô quang vạn đại/ Chiêu dân bồi tượng trạch di thâm” đó là hai câu thơ ca ngợi về công thần Lê Văn An, một trong các võ tướng thời Lê Sơ. Cả cuộc đời ông tận tâm với vua, với nước, lòng dạ sáng tựa sao băng. 

Ngôi làng duy nhất còn giữ nghề làm khăn xếp ở miền Bắc (kỳ cuối)

Một công đoạn làm khăn xếp.
(PLVN) - Đó làng Giáp Nhất ở thị trấn Nam Giang (huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định) có nghề làm khăn xếp truyền từ đời này qua đời khác. Không ai biết người Giáp Nhất làm khăn xếp từ khi nào, chỉ biết chiếc khăn xếp đã xuất hiện trong lịch sử người Việt từ trước thế kỷ 18...

Ngôi làng duy nhất còn giữ nghề làm khăn xếp ở miền Bắc

Nghề làm khăn xếp được truyền qua nhiều đời ở làng Giáp Nhất.
(PLVN) - Không có sử sách ghi chép, cũng không ai biết được từ khi nào làng Giáp Nhất (thị trấn Nam Giang, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định) bắt đầu làm khăn xếp. Có quãng thời gian làng nghề này tưởng chừng rơi vào mai một nhưng đến nay đây vẫn là nơi lưu “giữ hồn Việt” trong từng chiếc khăn xếp.

Chuyện ly kỳ linh thiêng quanh "Nghĩa địa Cá Ông"

Một lăng mộ Cá Ông được xây mang hình dáng con thuyền xé sóng vươn khơi.
(PLVN) - Theo tín ngưỡng thờ cá Ông (cá voi) của ngư dân miền biển, cá voi là loài động vật linh thiêng, là Bồ Tát đối với ngư dân hoạn nạn trên biển nên được tôn kính gọi  là “ngài”, thần Nam Hải. Tại nhiều địa phương, ngư dân đã bỏ tiền tỷ xây dựng lăng mộ cá voi với tên gọi thành kính "Nghĩa địa Cá Ông".

Huyền thoại ngôi làng Cổ “đất đẻ ra quan”

Đình làng Cổ Am.
(PLVN) - Ở cái vùng vốn được coi là “chiêm khê, mùa thối”, đất chật người đông, xã Cổ Am (huyện Vĩnh Bảo, TP Hải Phòng) nổi tiếng khắp đất Cảng bởi “nghề”… học. Nơi đây hiện vẫn còn lưu truyền những câu chuyện về dải đất “đầu rồng” với huyền thoại “đất đẻ ra quan”!

Trà Phương tự – Thiền môn ngàn tuổi nơi đất Cảng

Chùa Trà Phương.
(PLVN) - “Sen hồng ngào ngạt thơm hương/ Không bằng con gái Trà Phương ngắm nhìn” là những câu thơ khi người ta nhắc đến mảnh đất Trà Phương – nơi có ngôi chùa cổ mang đậm những dấu tích cổ kinh có giá trị lớn về văn hóa, kiến trúc và lịch sử…

Hoàng Tăng Bí – Vị Phó bảng cả cuộc đời yêu nước thương dân

Đền thờ Phó bảng Hoàng Tăng Bí.
(PLVN) - Cụ Hoàng Tăng Bí (1883-1939), quê ở làng Đông Ngạc, phủ Hoài Đức (nay là phường Đông Ngạc, quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội). Cụ đã góp phần quan trọng vào việc sáng lập trường Đông kinh Nghĩa thục, tổ chức hoạt động phong trào duy tân ở Hà Nội đầu thế kỷ XX, đổi mới và hội nhập văn hoá thế giới trên cơ sở giữ vững quốc hồn dân tộc, chấn hưng kinh tế làm cho dân giàu nước mạnh...

Độc nhất vô nhị ngôi đình có hai tam quan

Tam quan thứ 2 của đình Quán Giá.
(PLVN) - Đình Quán Giá (làng Yên Sở, xã Yên Sở, huyện Hoài Đức, Hà Nội) thờ tướng Lý Phục Man - người có công lớn phò vua Lý Nam Đế khai sinh ra Nhà nước Vạn Xuân. Điều khác lạ là ngôi đình này có tới hai tam quan, điều này được các nhà nghiên cứu đánh giá là “độc nhất vô nhị” trong kiến trúc đình chùa Việt Nam. 

Góc nhìn về tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ của người Việt

Đền Cây Đa Bóng – Nguyệt Du Cung.
(PLVN) - Trong tín ngưỡng của người Việt Nam, việc thờ thần, thờ Mẫu, đến thờ Tam phủ là một hiện tượng khá phổ biến, có căn cỗi lịch sử và nguồn gốc xã hội sâu xa. Đứng trên góc độ tín ngưỡng tôn giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu đã và đang chuyển hóa từ một tín ngưỡng nguyên thủy để trở thành một hình thức tôn giáo sơ khai.

Phong thủy từ Tâm

Phong thủy từ Tâm
(PLVN) - Phật tại tâm. Mỗi người đều có một ngôi chùa trong tim. Bình an tự chính lòng mình. Phong thủy cũng tự Tâm là vậy. Hãy cứ sống tốt, mọi thứ sẽ được an bài một cách phù hợp.

Thưa người! Nước mắt chảy xuôi…

Thưa người! Nước mắt chảy xuôi…
(PLVN) - Gian bếp trong làn khói nhòe lãng đãng ở yên một góc trong tâm trí tuổi thơ tôi. Mỗi góc nhỏ khói và bồ hóng cũng giăng đầy, nhưng nghĩ đến là mắt cay, nghĩ đến là ấm dạ... là bồi hồi, là thương!