'Nghệ nhân đường phố' tạo nên sức hút cho Lễ hội Trung thu Thành Tuyên

Nghệ nhân Phạm Ngọc Toán và các tác phẩm của mình. (Ảnh: Tâm Anh)
Nghệ nhân Phạm Ngọc Toán và các tác phẩm của mình. (Ảnh: Tâm Anh)
0:00 / 0:00
0:00
(PLVN) - Đêm hội Trung thu ở Tuyên Quang bây giờ đã trở thành điểm nhấn của miền Đông Bắc. Có được sự rực rỡ hôm nay có phần lớn của những nghệ nhân âm thầm sáng tạo, trong đó có ông Phạm Ngọc Toán.

Từ câu chuyện gia đình cho đến lễ hội đường phố

Nghệ nhân Phạm Ngọc Toán vẫn thường được người dân và trẻ em Tuyên Quang gọi với cái tên thân thương - “nghệ nhân đường phố”. Bằng sự am hiểu vốn văn hoá dân gian cùng đôi bàn tay khéo léo, ông là một trong những người tiên phong và gắn bó bền bỉ với công việc sáng tạo những mô hình đèn Trung thu “khổng lồ”.

Cái duyên với nghề làm mô hình Trung thu của nghệ nhân khá tình cờ. Năm 1998, khi con trai cả của ông lười ăn nên mỗi bữa ăn của con trai là “cuộc chiến của cả gia đình”. Người bế con, người bê bát, người khua chiêng gõ trống… Ông Toán thương con đến xót ruột liền rủ mấy nhà có con nhỏ quanh đấy tạo ra một chiếc xe mô hình mô phỏng lại hình ảnh “Đám cưới chuột”, mục đích chỉ để “dụ” cậu con trai ăn cho đỡ vất vả. Những ngày sau đó, trẻ con hàng xóm túm tụm lại để chơi đùa bên mô hình “Đám cưới chuột”, từ lúc đấy, trong lòng nghệ nhân đã nung nấu ý tưởng về một lễ hội Trung thu độc đáo.

Ông Toán chia sẻ: “Muốn có được niềm vui của con trẻ, mình phải nhìn bằng ánh mắt của chúng. Nếu chỉ dùng ý chí chủ quan của mình thì sản phẩm làm ra sẽ không có hồn đâu. Phải sống bằng tâm hồn thơ trẻ. Tôi vui khi thấy lũ trẻ mỗi lần chạy qua xưởng đều reo vang: A Tôm và Jerry này! A, đi tìm Nê - mô!... Nhiều phụ huynh trước bữa cơm đều nhắc con, ăn nhanh mẹ cho sang nhà bác Toán xem đèn!”.

Nghệ nhân Toán cho biết, trước mỗi mùa Trung thu, mình đều dành thời gian tìm kiếm và xem lại những bộ phim hoạt hình nổi tiếng thế giới, đọc lại những câu chuyện cổ tích hay nhất của Việt Nam để lấy cảm hứng sáng tạo. Cứ thế, mỗi ngày, những lời động viên vô giá này trở thành món quà, động lực để nghệ nhân sáng tạo.

Những bức tranh dân gian, những câu chuyện cổ tích đã được ông “thổi hồn” vào các mô hình trong suốt 20 năm qua đã khiến tuổi thơ của thiếu nhi Tuyên Quang trở nên sống động hơn bao giờ hết. Sự bền bỉ và tâm huyết ấy đều xuất phát từ mong muốn đem đến cho các bạn nhỏ cái Tết Trung thu vui vẻ và ý nghĩa. Niềm vui, sự thích thú của lũ trẻ trước những linh vật rước đèn cũng là động lực để nghệ nhân Toán tiếp tục công việc sáng tạo của mình.

“Nghề chơi cũng lắm công phu”

Nhìn thoáng qua, ấn tượng nổi bật về các mô hình ở Lễ hội thành Tuyên thường nằm ở kích cỡ “vượt trội”. Tuy nhiên, nếu để ý kỹ sẽ thấy chiếc đèn được gọt đẽo, nắn vuốt tỉ mỉ, tinh tế đến từng chi tiết.

Theo chia sẻ từ nghệ nhân Phạm Ngọc Toán, để làm các mô hình, người thợ phải cân nhắc kỹ lưỡng trong việc lựa chọn chủ đề. Linh vật được tạo dựng phải vừa mang yếu tố truyền thống, vừa giàu tính thẩm mỹ và có khả năng giáo dục. Và những câu chuyện được gửi gắm trong kho tàng truyện, tranh dân gian chính là nguồn chất liệu phong phú, bảo đảm được những yêu cầu khắt khe mà nghệ nhân tự đặt ra. Đó là lý do tại sao các linh vật rất gần gũi, quen thuộc với người dân, đặc biệt là trẻ em. Những tích truyện cổ, tranh dân gian như Tấm Cám, Đám cưới chuột, Trí khôn của ta đây, chú Cuội cung trăng... hiện lên đầy sống động.

Bên cạnh đó, nghệ nhân Toán cũng xây dựng nhiều mô hình lấy cảm hứng từ các anh hùng hào kiệt trong suốt chiều dài dựng nước, giữ nước của dân tộc. Hình tượng Thánh Gióng, Hai Bà Trưng, Bà Triệu cưỡi voi ra trận hay Hưng Đạo vương - Trần Quốc Tuấn... khiến đêm rước đèn không chỉ lung linh mà còn thiêng liêng đến vô cùng. Gần đây, hình ảnh người chiến sĩ bảo vệ an ninh, biên cương Tổ quốc cũng được mô phỏng như một hành động tri ân đến lực lượng này.

Trung bình mỗi năm, ông Toán và đội ngũ cộng sự sản xuất ra khoảng trên 50 - 60 mô hình nhưng không có mô hình nào trùng lặp về kích thước, mẫu mã, thần thái. Ông Toán bộc bạch: “Mô hình đẹp thì phải toát ra được thần thái và hiện tượng lịch sử phải được miêu tả lại trong mô hình để các bạn nhỏ hiểu được. Ví như mô hình cá chép hóa rồng là một mô hình đẹp, thể hiện sự vươn lên của con người trong cuộc sống, luôn luôn tìm tòi và phát huy. Tôi làm mô hình này trong đêm rước đèn Trung thu để các cháu cảm nhận”.

Theo ông Toán, linh vật có thần thái, cốt cách hay không phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó công đoạn phác thảo, chia tỷ lệ rất quan trọng. Đó là bước đệm đầu tiên để tạo nên cái hồn của đối tượng: Cái uy nghi của con rồng, dũng mãnh của con hổ, cái hiền lành, chăm chỉ của con trâu... Công đoạn trang trí đòi hỏi cao về độ tinh tế, nhạy bén: Kết hợp hài hòa giữa hình khối, màu sắc, ánh sáng tạo sự hấp dẫn, lôi cuốn người xem.

Thay vì dùng giấy bóng kính hay đề can, ông Toán dùng toàn bộ mê ca để trang trí phía ngoài mô hình. Đây là chất liệu cực bền, bắt sáng tốt và tạo tính thẩm mỹ cao cho sản phẩm. Ông bảo, như 6 mô hình trong bộ 12 con giáp do ông thực hiện, gồm: rồng, hổ, ngựa, lợn, chó, dê tại khu vực hồ Công viên Tân Quang đến thời điểm này vẫn lung linh và thu hút người xem.

Mỗi năm, mô hình đèn Trung thu của nghệ nhân Phạm Ngọc Toán lại được nâng cấp lên một trình độ cao hơn, chuyên nghiệp hơn: từ tạo hình 3D, mới đến dựng khung, chia tỷ lệ cho cân đối, đẹp… Những năm đầu tiên chỉ là mô hình có lắp đèn, sáng lung linh, thì những năm sau là mô hình chuyển động. Từ chuyển động một phần như chân, đầu, giờ các mô hình của ông làm có thể chuyển động cả cơ thể. Ông Toán tự hào khoe, như mô hình cánh bướm khổng lồ đặt tại Khu vườn Nhật tại Quảng Ninh là do bản thân thiết kế, cánh bướm chuyển động hoàn toàn dựa vào sức gió chứ không phải dùng bất cứ nguồn điện nào.

Theo lời ông Toán, điều ít ai biết đến, là việc dựng khung hình, bọc giấy thường được người thợ như ông làm ban ngày, nhưng khi đi vào những tiểu tiết lại phải chờ khi tối trời. Bởi dưới ánh sáng của đèn, người thợ sẽ dễ dàng nhận biết để trang trí chuẩn nhất. Mỗi năm, ông Toán được nhiều tổ dân phố, đơn vị tổ chức thuê làm khoảng 10 mô hình. Không chỉ trong các dịp Trung thu mà vào ngày thường, nhiều đơn vị ở Hà Nội, Quảng Ninh, Hải Phòng đặt làm mô hình trưng bày tại các điểm du lịch, khu vui chơi cho trẻ em nên anh em công nhân ở đây không bao giờ hết việc.

“Mình làm ở đây đương nhiên bây giờ thì cũng thành nguồn thu nhập, nhưng trước kia thì chẳng có đâu, thôi thì được cái quý trẻ con. Nhiều lúc đang làm mà thấy mấy đứa trẻ con chạy ra hỏi han rồi ngắm nhìn quay ra cười với nhau là tự nhiên bản thân mình vui vẻ hơn nhiều. Thực ra thì tôi cũng sáu chục rồi chứ, sức khỏe xương khớp hay đến mắt thôi là cũng yếu hơn rồi. Mà mình nghĩ là cứ còn sức khỏe bao nhiêu, làm bấy nhiêu, thế là tuyệt vời rồi” - nghệ nhân Toán bồi hồi nhớ về hành trình của mình.

Ít ai biết rằng, Lễ hội Trung thu cấp tỉnh này ban đầu chỉ là hoạt động tự phát của người dân địa phương cho trẻ em chơi. Vào những năm 2000, ông Toán cùng một số người dân khác trong tổ dân phố của mình đã đứng lên xây dựng mô hình đèn Đám cưới chuột, một trong những mô hình to điển hình ở Tuyên Quang lúc bấy giờ. Dần dần, hoạt động sáng tạo những linh vật Trung thu với kích cỡ đồ sộ lan rộng khắp xứ Tuyên, tạo nên thương hiệu cho vùng đất này.

Lễ hội được tổ chức lần đầu vào năm 2004. Năm 2014, lần đầu tiên, Lễ hội thành Tuyên được tổ chức với quy mô cấp tỉnh. Lễ hội đã được kỷ lục Guiness Việt Nam xác lập: “Đêm hội có nhiều mô hình đèn Trung thu độc đáo và lớn nhất Việt Nam”, “Mâm cỗ Trung thu lớn nhất Việt Nam”, “Cặp đèn lồng lớn nhất Việt Nam”... Thương hiệu Lễ hội thành Tuyên cũng là đặc trưng riêng - nơi văn hóa, nghệ thuật truyền thống hội tụ, lan tỏa, tạo sức hút riêng biệt, độc đáo với du khách thập phương. Giai đoạn 2023 - 2025, Tuyên Quang cũng đặt mục tiêu phát triển Đêm hội thành Tuyên thành sản phẩm du lịch mang thương hiệu quốc gia và quốc tế.

Tin cùng chuyên mục

Cung điện nhà Nguyễn tại Huế. (Ảnh minh họa: PV)

Nhà Nguyễn và những cuộc binh biến trong cung cấm

(PLVN) - Những cuộc khởi nghĩa nông dân chống Pháp và chống cả nhà Nguyễn nổi dậy khắp nước khiến nhà Nguyễn rất mỏi mệt và lo sợ. Trong cung cấm đã xảy ra ba cuộc binh biến lớn từ những vị trong dòng tộc nhà vua.

Đọc thêm

Nên và không nên làm gì trong Tết Đoan Ngọ?

Nên và không nên làm gì trong Tết Đoan Ngọ?
(PLVN) - Tết Đoan Ngọ, hay còn gọi tết Đoan dương, Tết diệt sâu bọ là ngày lễ truyền thống của người Việt, diễn ra vào mùng 5/5 âm lịch hàng năm. Năm 2024, Tết Đoan Ngọ rơi vào thứ 2, ngày 10/6 dương lịch. Dân gian cho rằng nên và không nên làm một số việc trong ngày này.

Lễ hội ẩm thực chay thu hút hàng ngàn người dân và du khách Huế

Lễ hội ẩm thực chay- Festival Huế 2024 diễn ra từ ngày 8/6 đến 9/6.
(PLVN) - Chiều 8/6, tại Nghinh Lương Đình, TP Huế, Ban từ thiện xã hội Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN) tỉnh Thừa Thiên Huế phối hợp với Ban Tổ chức Festival Huế, Sở Du lịch, Hiệp hội Du lịch tỉnh và một số doanh nghiệp, cơ sở ẩm thực, nhà hàng, khách sạn trong tỉnh tổ chức khai mạc lễ hội ẩm thực chay - Festival Huế 2024.

Cần những câu chuyện kể để bảo tồn, phát huy tiềm năng di sản ở bảo tàng

Chiếc hộp kể chuyện ở Bảo tàng TP HCM. (Nguồn: baodautu.vn)
(PLVN) - Dự án “Chia sẻ và gìn giữ di sản Việt Nam” do Quỹ Đoàn kết các dự án Đổi mới (FSPI) của Bộ Ngoại giao Pháp tài trợ và Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam khởi xướng từ năm 2022 - 2024. Để phát triển, nâng tầm các bảo tàng, Việt Nam đã và đang thực hiện những dự án, liên kết để học hỏi kinh nghiệm gìn giữ, bảo tồn di sản và phát huy tiềm năng của bảo tàng.

Đừng để lễ hội dân tộc bị “mất gốc” văn hóa

Lễ hội cầu mưa của người Thái Trắng ở huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La được bảo tồn và phát huy. (Ảnh: Hà Hằng)
(PLVN) - Một số lễ hội dân tộc được phục dựng chỉ để phục vụ, thu hút khách du lịch, nhiều yếu tố trong lễ hội được làm mới, xa lạ với truyền thống địa phương. Cách thức tổ chức nhiều lễ hội dân gian chưa tốt, thậm chí lộn xộn, gây bất bình cho người dân lẫn du khách.

Làng nghề Vĩnh Phúc thích ứng để hội nhập

Phát triển làng nghề thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.
(PLVN) - Trong bối cảnh hội nhập, các làng nghề truyền thống trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc đã nỗ lực nâng cao chất lượng sản phẩm, cải tiến mẫu mã và tăng cường giới thiệu, quảng bá hình ảnh để gìn giữ, phát triển nghề truyền thống bền vững.

Triển lãm 'Báu vật hoàng cung' tại Lâm Đồng

Triển lãm 'Báu vật hoàng cung' tại Lâm Đồng
(PLVN) - Bảo tàng Lâm Đồng mở cửa miễn phí đón khách tham quan với nhiều hoạt động hấp dẫn đến ngày 6/6, trong đó, lần đầu tiên 36 hiện vật “Báu vật hoàng cung” được trưng bày, giới thiệu đến công chúng. 

Những kỷ lục ở chùa 'bà Đanh' và đền 'bà chúa Mõ'

Chùa Trà Phương có lịch sử hơn 1.000 năm, mang nhiều ý nghĩa về lịch sử, tôn giáo. (Ảnh: PV)
(PLVN) - “Cổ Trai Đế vương, Trà Phương Công chúa”, câu đồng dao được lưu truyền từ đời này sang đời khác khi nhắc đến mảnh đất Trà Phương (Kiến Thụy - Hải Phòng), nơi có ngôi chùa cổ lưu giữ những giá trị văn hóa, kiến trúc và lịch sử hàng nghìn năm gắn liền với tích chuyện xưa.

Di sản tư liệu - kho báu về tri thức và lịch sử

Châu bản triều Nguyễn còn lưu bút tích các vị hoàng đế. (Ảnh: TTH)
(PLVN) - Các di sản tư liệu của mỗi dân tộc, mỗi vùng miền, địa phương đều có bản sắc, nét độc đáo riêng. Những di sản tư liệu đó phản ánh một bề dày lịch sử - văn hóa. Việc bảo tồn và phát huy các di sản tư liệu là nhiệm vụ có ý nghĩa sâu sắc vì di sản tư liệu chứa đựng hồn phách của dân tộc.

Tiền Nhị Hà - bí ẩn từ lòng sông cổ

Tiền Nhị Hà - bí ẩn từ lòng sông cổ
(PLVN) - Cách đây hơn 4.500 năm khi bờ biển rút dần từ khu vực Hà Nội ra tới Hải Phòng, vùng châu thổ sông Tiền Nhị Hà (tức sông Hồng cổ) đã dần hình thành với các dấu vết địa chất vẫn còn rõ nét gây tò mò lớn đối với thế hệ trẻ Gen Z ngày nay.

Đến Đồng Tháp ăn 'đại tiệc' sen

Hội thi đã quảng bá, giới thiệu các món ẩm thực từ sen đặc trưng của Đồng Tháp.
(PLVN) - Qua bàn tay khéo léo và nguyên liệu phong phú từ sen, người dân Đồng Tháp đã sáng tạo, chế biến nhiều món ăn ngon, mới lạ, hấp dẫn. Các món ăn đa dạng về màu sắc và hương vị đã “mời gọi” níu chân du khách mỗi khi đến Đồng Tháp.

Nhóm học sinh lan tỏa niềm tự hào về văn hóa truyền thống

Các thành viên nhóm The Sun Today. Từ trái qua phải: Nguyễn Hương Trà My – Lưu Minh Khôi – Đặng An Phương.
(PLVN) -  Vượt qua hơn 11.700 clip dự thi từ 67 tình thành , tác phẩm “Làng nghề Việt – Khúc giao hòa tinh hoa và lao động” của nhóm tác giả The Sun Today với chủ đề mọi giá trị đẹp đẽ trường tồn đều bắt nguồn từ lao động, đã trở thành tác phẩm có lượt ủng hộ cao nhất vòng sơ loại của cuộc thi “Tinh hoa Việt Nam”.

Cần Thơ mừng Đại lễ Phật đản Phật lịch 2568

Cần Thơ mừng Đại lễ Phật đản Phật lịch 2568
(PLVN) -  Ngày 22/5, tại Thiền viện Trúc Lâm Phương Nam (huyện Phong Điền, TP Cần Thơ), Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo (GHPG) Việt Nam TP Cần Thơ đã tổ chức Đại lễ Phật đản Phật lịch 2568. Theo Ban tổ chức , bên cạnh ý nghĩa ôn lại lịch sử của Đức Phật, Đại lễ lần này cũng là dịp chào mừng kỷ niệm 70 năm chiến thắng Điện Biên Phủ của dân tộc ta.

Cần Thơ mở "lớp học dân ca 0 đồng” cho trẻ em.

Cần Thơ mở "lớp học dân ca 0 đồng” cho trẻ em.
(PLVN) -  Ngày 21/5, Trung tâm hỗ trợ Học sinh Sinh viên (HSSV) TP Cần Thơ phối hợp Trường Phổ thông Thái Bình Dương tổ chức chương trình “Giới thiệu nhạc cụ dân tộc cho đoàn viên, thanh thiếu niên” và ra mắt “Mô hình lớp học dân ca 0 đồng”.

Về làng Yên Thái xem nghề làm giấy cổ xưa

Đãi, lọc bột dó. (Ảnh: tư liệu)
(PLVN) - Làng Yên Thái từ thế kỷ 15 đã vang danh khắp chốn với nghề làm giấy dó truyền thống như một niềm tự hào của người dân Kẻ Bưởi. Trải qua nhiều công đoạn chế tác thủ công cầu kỳ, phức tạp, đôi tay tài hoa của người thợ Việt đã làm ra thành những tờ giấy nhẹ như bấc, mềm như lụa, óng như tơ, mảnh mai, tinh tế. Người xưa đã dùng giấy dó để in kinh sách, viết chữ, in tranh dân gian, các triều đại phong kiến Việt Nam dùng nó cho việc viết sắc phong. Đặc biệt, bản Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh được in trên giấy dó vùng Bưởi.

'Bác ơi, tim Bác mênh mông thế'…

Chủ tịch Hồ Chí Minh trò chuyện với đại biểu dự Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II (tháng 2 năm 1951).
(PLVN) - “Bác ơi, tim Bác mênh mông thế/Ôm cả non sông, mọi kiếp người”… Nhà thơ Tố Hữu đã thốt lên trong những câu thơ chan chứa về lòng nhân ái bao la của Bác như thế… Năm 1990, kỷ niệm 100 năm Ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổ chức Văn hóa, Giáo dục và Khoa học của Liên hợp quốc (UNESCO) đã vinh danh Người là Anh hùng giải phóng dân tộc Việt Nam, nhà văn hóa kiệt xuất. Trong rất nhiều điều vĩ đại làm nên nhà văn hóa kiệt xuất Hồ Chí Minh, là tình yêu bao la của Bác dành cho nhân loại, cho mỗi kiếp người…