Cổ Nhơn – nghe đã thấy “khoai” mà dân Bình Định mê như điếu đổ

(PLVN) - Mỗi độ xuân về, ở huyện Hoài Nhơn (tỉnh Bình Định) đâu đâu cũng treo bảng luận cổ nhơn. Từ người lớn đến trẻ con tụm ba tụm bảy bàn câu thai để luận ra con đề. Đây là một trò chơi dân gian đã trở thành “món ăn” ngày Tết được người dân gìn giữ từ bao đời nay như một nét văn hóa đặc trưng.
Cổ Nhơn – nghe đã thấy “khoai” mà dân Bình Định mê như điếu đổ

Trò chơi của trí tuệ

Trò chơi cổ nhơn thường được bắt đầu vào 30 Tết và kéo dài đến mùng 6 Tết. Đến nay chưa có một tài liệu chính thống nào nói rõ nguồn gốc xuất xứ của cổ nhơn, chỉ biết nó đã có từ rất lâu đời, được nhiều thế hệ truyền nhau. Với người dân Hoài Nhơn, trong ngày Tết cổ truyền, thiếu cổ nhơn như thiếu bánh tét, bánh chưng, hoa mai vậy.

Người chơi cổ nhơn không phân biệt tầng lớp, tuổi tác, trình độ học vấn... Hình ảnh một cậu bé hăng say lý giải suy đoán của mình và một cụ ông đeo kính ngồi chiêm nghiệm, cân nhắc lựa chọn đã trở nên rất quen thuộc ở nơi đây. Mọi người lắng nghe, tranh luận và ghi nhận ý kiến lẫn nhau để giải đáp được trò chơi.

Việc tham gia giải đố cũng là thước đo sức hiểu biết, sự uyên bác của người tham gia trò chơi. Vì đòi hỏi chất trí tuệ cao nên nó cũng tạo ra những thử thách lớn cho cả những bậc trí giả, thức giả. Chính vì những đặc điểm này mà cổ nhơn trở thành một giá trị văn hóa dân gian.

 Đông đảo người dân tham gia trò chơi cổ nhơn.

Trò chơi này có một ban tổ chức, gọi là hội xổ cổ nhơn. Hội này chịu trách nhiệm ra đề (đề là 4 câu thơ lục bát, còn gọi là câu thai), thu tịch và sẽ chung tiền cho những người giải đáp chính xác. Tỷ lệ chiến thắng 1 thưởng 25. Tịch của trò chơi này gồm có 36 con vật, dùng để ghi số tiền mà người chơi mua.

36 con vật trong bảng cổ nhơn được chia thành 9 nhóm: Tứ trạng nguyên: cá trắng, ốc, ngỗng, công; Ngũ hổ tướng: trùn, cọp, heo, thỏ, trâu; Thất sinh lý: rồng bay, chó, ngựa, voi, mèo, chuột, ong; Nhị đạo sĩ: hạt, kỳ lân; Tứ mỹ nữ: bướm, hòn đá, én, cu; Tứ hảo mạng: khỉ, ếch, quạ, rồng nằm; Tứ hòa thượng: rùa, gà, lươn, cá đỏ; Ngũ khất thực: tôm, rắn, nhện, nai, dê; Nhất ni cô: con yêu.

Người soạn câu thai là những người có uy tín, học rộng. Khi luận thường luận theo tuồng, theo tích, các thể thơ tứ tuyệt. Người chịu trách nhiệm giải câu thai phải là người nhanh trí, hiểu biết kỹ trò chơi, giải thích cho phù hợp với từng đối tượng. Nhưng cũng không mấy khi có người thắc mắc vì hội xổ giải thích theo lý lẽ riêng của mình và thường thì rất thuyết phục.

Trong khi đó, người bán tịch thường là người biết bàn, luận về thai sao cho có lý để thu hút người mua. Người nào luận càng hay thì càng thu hút được người mua. Cuộc chơi là cuộc đấu trí, thi tài giữa người chơi và người cầm tịch. Những người ra thai, cũng phải tiên liệu những khả năng mà người chơi sẽ tính được và tìm cách dẫn dắt họ đi sai đường. Chính vì cuộc đấu trí tuệ công khai như thế nên trò chơi cổ nhơn này thu hút được đông đảo người tham gia.

Đấu trí bằng thơ

Cứ một ngày hai lần, 6h sáng và 14h chiều, hội xổ cổ nhơn sẽ chọn 1 trong 36 con cho vào một chiếc hộp gỗ có khóa, niêm phong, rồi mang đến nơi treo đề. Hộp gỗ sẽ được treo trên ngọn cây nêu trước sự chứng kiến của đại diện chính quyền địa phương, hội xổ và người dân.

Cây nêu này cao hơn 5m thường được đặt trước sân của trụ sở chính quyền. Dưới sân lúc nào cũng có dân quân trực canh gác. Cũng với sự có mặt đó, đến 12h trưa và 18h tối, đại diện hội xổ sẽ có người kéo hộp gỗ xuống, mở và công bố đáp án.

Người chơi dựa vào ý nghĩa của đề mà luận ra đáp án. Đây chính là phần sôi nổi nhất. Nội dung của 4 câu thai thường về danh lam, thắng cảnh, các chiến thắng lịch sử, câu chuyện văn học, cuộc sống đời thường...

Đáp án cũng bám vào những ý đó, tuy nhiên không phải ai cũng là người chiến thắng. Chưa chắc người luận hay đã thắng, cũng chưa hẳn người chọn bừa sẽ thua. Đây giống với câu nói vui: “Đúng nhưng không trúng”. Vì đã là thơ thì luận kiểu nào cũng có lý, cũng đúng nhưng để trùng với lựa chọn của hội thì không hề đơn giản.

Câu thai trong đề thường gọn, lời lẽ đơn giản. Ví như câu thai: “Chào xuân rộn tiếng chim ca/ Trăm nhà nô nức, vạn hoa thắm cành/ Ruộng đồng đủ nước thêm xanh/ Tơ hồng kết nối duyên anh với nàng”, người chơi có thể dựa vào nhiều ý trong câu thai để luận. Từ “chào xuân” dễ liên tưởng đến con công (tên Hán Việt là Phùng xuân); hay “trăm nhà nô nức” bàn đến con ong hoặc bướm; “ruộng đồng”, “xanh” luận đến cá, lươn… Tùy mỗi người suy đoán nhưng kết quả thì lại là con thỏ. Hội xổ giải đó là con thỏ, bởi con thỏ tên Hán Việt là Nguyệt bửu, và lý lẽ đưa ra là ông tơ bà nguyệt kết nối duyên anh với nàng.

Hay như câu thai: “Quan Công, Lưu Bị, Trương Phi/ Đào viên kết nghĩa sá gì thấp cao/ Khổng Minh mưu trí lược thao/ Chu Du bái phục, quân Tào hoảng kinh”, người chơi có thể luận ra con khỉ (Tam hòe) dựa vào cơ sở ba anh em kết nghĩa; hay luận ra con thỏ (Nguyệt bửu) dựa vào sự tài trí; hoặc luận rồng nằm (Thái bình) vì Khổng Minh là ngọa long tiên sinh…

Tuy nhiên, hội xổ lại giải ra con chuột (Tất khắc) dựa vào chiến thắng như chẻ tre của Khổng Minh làm quân Tào hoảng sợ. Cách luận nào cũng có lý lẽ riêng tạo sự đa dạng, phong phú. Người luận đúng không chỉ vui vì được thưởng mà còn được đám đông tán thưởng là luận hay.

Ở trò chơi này, hai buổi chơi liền nhau thì con vật xổ không được giống nhau. Trong 36 con thì con chí cao (con trùn, miền Bắc gọi là con giun) được coi là ông tổ cổ nhơn, thường thì hội không xổ con này vì đó là con vật phù trợ. Tuy nhiên, đôi khi ra bất ngờ con này nên người chơi bị thua “liểng xiểng” vì họ nghĩ hội xổ luôn gìn giữ con vật phù trợ “ăn nên làm ra” này. Những lúc như vậy, người chơi lại tíu tít bàn luận, rồi tiếc nuối. Đó là những cảm xúc rất hay trong ngày Tết.

Theo những người trong hội xổ cổ nhơn, trò chơi cổ nhơn là để mọi người vui chơi trong dịp Tết cổ truyền chứ không đặt nặng chuyện ăn thua. Trò chơi này có sức hấp dẫn kỳ lạ, bởi vậy nên không chỉ với những người dân địa phương mà cả ở những vùng lân cận như huyện Phù Mỹ, Hoài Ân, An Lão cũng bị cuốn hút. Họ đến đây vui chơi, giải trí trong ngày xuân.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Xuân Nhân (ở tỉnh Bình Định), trò chơi cổ nhơn gần giống với trò chơi hò bài thai, một trò chơi dân gian rất phổ biến ở vùng Bình - Trị - Thiên. Hai trò chơi này có liên hệ về nguồn gốc với một lối chơi mà cổ nhân gọi là hò thai. Đây là loại chơi đố bằng thơ, các cụ thường dùng để chơi vui trong dịp chơi xuân. Ý nghĩa của chữ “thai” trong hò bài thai cũng như chữ “thai” trong câu thai của cổ nhơn đều là thai nghén. Câu xướng lên thai nghén cho một con bài, một cổ nhơn, giúp hướng đoán định cho người chơi.
 
Đình Phùng / Câu chuyện Pháp luật
Ý kiến bạn đọc

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Cùng chuyên mục
Sự kiện bất động sản tại Hải Dương thu hút hơn 600 nhà đầu tư chuyên nghiệp

Sự kiện bất động sản tại Hải Dương thu hút hơn 600 nhà đầu tư chuyên nghiệp

(PLVN) - Ngày 18 tháng 10 năm 2020, tại trung tâm hội nghị Phoenix Hải Dương, sàn bất động sản VGLand tại Hải Dương đã tổ chức “Sự kiện ra mắt dự án bất động sản và giải mã sức hút đầu tư từ tập đoàn Apec”. Sự kiện đã thu hút được hơn 600 nhà đầu tư chuyên nghiệp tại Hải Dương và các tỉnh thành lân cận.

Đọc thêm

Bí thư Hưng Yên khoá XVIII tái đắc cử nhiệm kỳ mới

Bí thư Hưng Yên khoá XVIII tái đắc cử nhiệm kỳ mới
(PLVN) - Hôm nay (26/10), đồng chí Đỗ Tiến Sỹ, Ủy viên BCH Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy khóa XVIII, Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Hưng Yên thay mặt Đoàn Chủ tịch Đại hội báo cáo với Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh lần thứ XIX kết quả hội nghị lần thứ nhất, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh khóa XIX, nhiệm kỳ 2020 - 2025.

“Sạn” trong sách giáo khoa, phụ huynh học sinh có được bồi thường không?

“Sạn” trong sách giáo khoa,  phụ huynh học sinh có được bồi thường không?
(PLVN) - “Với tư cách là khách hàng, khi mua phải sản phẩm bị lỗi không đúng quy chuẩn thì khách hàng hoàn toàn có quyền yêu cầu bồi thường theo quy định tại Khoản 6 Điều 8 Luật bảo vệ người tiêu dùng 2010” - Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám Đốc Công ty Luật TNHH TGS (Đoàn Luật sư TP Hà Nội), nhận định.

Ông Trịnh Văn Quyết và những kỳ vọng ngày FLC 19 tuổi

Ông Trịnh Văn Quyết và những kỳ vọng ngày FLC 19 tuổi
(PLVN) - “2020 là năm FLC tròn 19 tuổi. Với con người, đây là tuổi đã sẵn sàng cho trưởng thành, lập thân, lập nghiệp. Còn với một doanh nghiệp như FLC, 19 tuổi cũng là thời điểm đã sẵn sàng cho những khát vọng mạnh mẽ hơn, những hoài bão lớn lao hơn”, ông Trịnh Văn Quyết, Chủ tịch FLC phát biểu tại Gala Dinner mừng sinh nhật 19 năm của FLC, diễn ra trong tối 24/10 tại FLC Hạ Long (Quảng Ninh).
Israel sắp thử vaccine ngừa Covid-19 trên người

Israel sắp thử vaccine ngừa Covid-19 trên người

(PLVN) - Israel sẽ bắt đầu các cuộc thử nghiệm trên người đối với một loại vaccine ngừa Covid-19 tiềm năng do một viện nghiên cứu thuộc sự giám sát của Bộ Quốc phòng nước này vào ngày 1/11 tới.

Singapore ngừng sử dụng hai loại vắc-xin cúm sau khi 48 bệnh nhân chết ở Hàn Quốc

Singapore ngừng sử dụng hai loại vắc-xin cúm sau khi 48 bệnh nhân chết ở Hàn Quốc
(PLVN) - Singapore đã đình chỉ sử dụng hai loại vắc-xin cúm là SKYCellflu Quadrivalent và VaxigripTetra để phòng ngừa sau khi có hàng chục ca tử vong ở Hàn Quốc, trong khi Hàn Quốc khẳng định sẽ tiếp tục chương trình tiêm chủng vì không tìm thấy mối liên hệ trực tiếp của các loại vắc-xin trên đến trường hợp tử vong.

Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Hải Dương khóa XVII chú trọng cán bộ nữ, cán bộ trẻ

Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Hải Dương khóa XVII chú trọng cán bộ nữ, cán bộ trẻ
(PLVN) - Tại phiên làm việc chiều nay (26/10), thay mặt Đoàn Chủ tịch Đại hội, đồng chí Nguyễn Mạnh Hiển, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh Hải Dương quán triệt yêu cầu, tiêu chuẩn, cơ cấu, số lượng Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh khóa XVII, nhiệm kỳ 2020 - 2025 và đề cử danh sách nhân sự Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh khóa XVII do Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh khóa XVI giới thiệu.

Nhạc sĩ Văn Ký qua đời

Nhạc sĩ Văn Ký qua đời
(PLVN) - Nhạc sĩ Văn Ký, tác giả ca khúc "Bài ca hy vọng", qua đời sáng 26/10 vì ung thư, thọ 92 tuổi.

Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó TBT: Trần Đức Vinh

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0971.741.666‬