Khèn Mông, “báu vật” nơi đại ngàn

0:00 / 0:00
0:00
(PLVN) - Chiếc khèn không chỉ là biểu trưng văn hóa dân tộc của người Mông mà còn là phương tiện kết nối cộng đồng, giao lưu văn hóa, mang nét độc đáo của dân tộc. Tiếng khèn, cây khèn chính là nhân chứng theo suốt cuộc đời của mỗi người Mông, hiện diện trong cả những lúc vui, lúc buồn của mỗi gia đình.

“Khèn lên man điệu nàng e ấp”

Những bản làng trên đỉnh núi mây mù của đồng bào Mông ở vùng núi của Tổ quốc vang vọng tiếng khèn lúc dập dìu khoan thai, lúc ào ạt sôi nổi, trầm bổng hòa vào giang sơn hùng vĩ. Già làng Lý A Lệnh Thẩm Háy (xã Mường Đăng, huyện Mường Ảng, tỉnh Điện Biên) là nghệ nhân chơi khèn hay và chế tác khèn giỏi. Theo già làng Lý A Lệnh Thẩm Háy, khèn có mặt ở mọi nơi trong đời sống của đồng bào Mông từ các nghi thức trong tang ma, cưới xin, lễ hội dân gian đến các hoạt động vui chơi truyền thống. Mỗi điệu khèn đều thể hiện những triết lý sống cao đẹp của cộng đồng, thể hiện óc sáng tạo và trình độ nghệ thuật cao. Thông qua đó, khèn nhắc nhở con cháu về cội nguồn dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý chí vượt khó vươn lên làm chủ cuộc sống và giữ gìn bản sắc văn hóa của cộng đồng dân tộc Mông.

Trong văn hóa của người Mông, chỉ có nam giới mới biểu diễn độc tấu khèn. Ngay từ khi còn nhỏ, họ đã được ông, bố hoặc anh trai lớn tuổi trong gia đình hướng dẫn cách diễn tấu khèn. Người con trai dân tộc Mông khi lên 10 tuổi phải học chế tác một chiếc khèn riêng làm bạn đồng hành trên vai khi lên nương hoặc xuống chợ. Việc chế tác, diễn tấu khèn được người Mông coi là chuẩn mực đánh giá phẩm chất, tài năng của các chàng trai.

Người đàn ông dân tộc Mông thể hiện cảm xúc buồn, vui thông qua các bản nhạc khèn. Phụ nữ Mông khi nghe tiếng khèn sẽ thông qua giai điệu của người thể hiện, từ đó hồi đáp lại bằng các điệu múa xòe ô để bày tỏ tình cảm của mình. “Khèn lên man điệu nàng e ấp” - nhà thơ Quang Dũng đã xúc cảm viết về tiếng khèn như vậy trong bài thơ “Tây Tiến”.

Khèn Mông có rất nhiều chủ đề và bài bản. Với tiếng khèn vui, người Mông mời gọi bạn đi chơi xuân, gọi bạn xuống chợ, chúc nhau những điều may mắn... Còn khi buồn, tiếng khèn chậm và trầm, thường thổi trong đám tang để chia buồn cùng gia đình, tiễn đưa người mất sang bên kia thế giới…

Múa khèn là yêu cầu bắt buộc đối với người biểu diễn khèn Mông. Trước một người con gái hay trước một đám đông, người đàn ông, con trai Mông phải bộc lộ sự tự tin, thái độ chân thành và sự khéo léo của mình. Khi thổi khèn, họ đem cả sự say sưa của mình vào từng động tác đung đưa cùng cây khèn. Múa khèn làm tăng thêm tính sinh động, sự tinh tế của người đang biểu diễn cùng cây khèn. Các vũ đạo, các động tác xoay, lộn, đá chân rất đều, đẹp và khỏe khoắn hoặc đi lại nhẹ nhàng, thong thả, tùy thuộc vào hoàn cảnh, không gian khi biểu diễn.

Nhiều nghệ nhân có trình độ múa khèn điêu luyện, biểu diễn nhiều động tác độc đáo ở nhiều không gian khác nhau: múa khèn trên một tảng đá, trên mâm tre, trên gốc cây lớn cưa bằng hoặc trên cây gỗ tròn bắc qua suối. Dù ở bất kỳ tư thế và không gian nào thì người múa vẫn phải giữ ổn định tiếng khèn, không để tụt hơi hoặc rơi tiếng.

Khèn lên man điệu nàng e ấp. (Ảnh minh họa)

Khèn lên man điệu nàng e ấp. (Ảnh minh họa)

Gìn giữ “báu vật” núi rừng

Tuy nhiên, những năm qua, việc bảo tồn khèn Mông gặp một số khó khăn. Các hạt nhân văn nghệ và những nghệ nhân am hiểu sâu sắc, đầy đủ về múa bát, múa khèn ở địa phương đã cao tuổi, lớp trẻ chưa quan tâm nhiều đến các giá trị văn hóa, nghệ thuật truyền thống. Hệ thống phương tiện nghe nhìn ngày nay đa dạng và phong phú hơn đã thu hút sự quan tâm của giới trẻ dành cho những giá trị văn hóa hiện đại nhiều hơn. Văn hóa dân gian, trong đó có dân vũ dân tộc ngày có nguy cơ mai một những giá trị nguyên bản. Do đó, nghệ nhân chế tác và nghệ sĩ khèn vắng bóng dần.

Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 nhấn mạnh việc xây dựng và phát triển văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học, thống nhất trong đa dạng của cộng đồng các dân tộc là sự nghiệp của toàn dân do Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân là chủ thể sáng tạo, đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ và những người làm công tác văn hóa giữ vai trò nòng cốt.

Hiện, ngành văn hóa của các địa phương đã, đang có nhiều hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc gắn với phát triển du lịch. Các cao niên am tường múa khèn đang nỗ lực truyền dạy, bảo tồn nghệ thuật độc đáo này. Chỉ tính từ năm 2018 - 2020, Sở VH,TT&DL tỉnh Bắc Kạn đã mở 3 lớp truyền dạy dân ca, bí quyết thực hành di sản nghệ thuật múa khèn của người Mông tại xã Lương Thượng (huyện Na Rì), xã Cổ Linh (huyện Pác Nặm) và xã Nam Mẫu (huyện Ba Bể). Ngoài ra còn có các chương trình như xây dựng phim tư liệu để quảng bá, giới thiệu về di sản “nghệ thuật múa khèn của người Mông” tỉnh Bắc Kạn; sưu tầm tư liệu, hiện vật phục vụ trưng bày, giới thiệu, quảng bá về di sản tại Bảo tàng tỉnh Bắc Kạn.

Còn ở Yên Bái, các huyện Mù Cang Chải, Trạm Tấu… nhiều lớp truyền dạy nghệ thuật trình diễn khèn với hàng chục học viên được tổ chức. Các cộng đồng đều tự trao truyền vốn di sản này từ thế hệ trước sang thế hệ sau thông qua việc thực hành trong đời sống hàng ngày, thông qua các hội thi, hội diễn, hoạt động văn hóa văn nghệ tại cơ sở. Các trường học tại huyện Mù Cang Chải, Trạm Tấu, Văn Chấn… đều có các chương trình dạy và học khèn tại trường trong các giờ ra chơi, ngoại khóa.

Tháng 3 vừa qua, Sở VH,TT&DL Hà Giang đã tổ chức “Hội thi thổi và múa khèn Mông Hà Giang năm 2023” thu hút gần 200 nghệ nhân đến từ 8 huyện trong tỉnh. Tại đây, các nghệ nhân và các diễn viên quần chúng của các đoàn đã biểu diễn một chương trình tổng hợp thổi và múa khèn Mông.

Đồng bào Mông biết làm du lịch và phát triển du lịch. Để thể hiện lòng mến khách của mình, họ thổi khèn chào đón khách phương xa mỗi khi đến thăm bản làng. Trên những nhà sàn hay trong những lễ hội xuân, những tiếng khèn hân hoan báo hiệu cuộc sống ấm no, đủ đầy của đồng bào người Mông hôm nay. Họ đã gìn giữ và phát huy di sản độc đáo của cha ông ngàn xưa để lại thành sản phẩm văn hóa phục vụ du lịch, quảng bá văn hóa dân tộc đến với bạn bè ở trong và ngoài nước, góp phần quan trọng làm phong phú thêm diện mạo văn hóa của các tỉnh vùng núi Việt Nam.

Theo UBND tỉnh Yên Bái, “Lễ khai mạc Festival trình diễn khèn Mông” và công bố quyết định đưa “Nghệ thuật khèn của người Mông ở 3 huyện phía Tây Yên Bái vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia dự kiến được tổ chức vào cuối tháng 9/2023 tại sân vận động huyện Mù Cang Chải.

Trong khuôn khổ Festival sẽ diễn ra nhiều hoạt động đặc sắc: diễu hành đường phố; tái hiện không gian văn hóa dân tộc Mông; giao lưu, trình diễn di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc Mông; hoạt động trải nghiệm vẽ hoa văn trên vải bằng sáp ong; phiên chợ vùng cao, dân ca, dân vũ, dân nhạc và các trò chơi dân gian truyền thống của dân tộc Mông gắn với hoạt động du lịch trải nghiệm.

Tin cùng chuyên mục

Di tích Đình Thổ Tang, tỉnh Vĩnh Phúc.

Quy hoạch bảo quản, phục hồi Di tích Đình Thổ Tang

Phó Thủ tướng Lê Thành Long mới ký Quyết định số 558/QĐ-TTg ngày 24/6/2024 phê duyệt Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích lịch sử và kiến trúc - nghệ thuật quốc gia đặc biệt Đình Thổ Tang (tỉnh Vĩnh Phúc).

Đọc thêm

Nếp áo thanh xuân

Phụ nữ thành phố Tuyên Quang hưởng ứng Tuần lễ áo dài Việt Nam. (Ảnh: Báo Tuyên Quang)
(PLVN) - “Nếp áo thanh xuân” là sáng kiến trong chuỗi hoạt động của mạng lưới Di sản - Kết nối, được Câu lạc bộ Di sản áo dài Việt Nam khởi xướng nhằm gìn giữ, phát huy, quảng bá các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc tới công chúng trong và ngoài nước, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Ca trù, dòng chảy bền bỉ miền cửa biển

Các đào nương hát thờ tại cửa Đình An Biên- Lê Chân, TP Hải Phòng.
(PLVN) - “Hồng hồng tuyết tuyết! Mới ngày nào chửa biết cái chi chi. Mười lăm năm thấm thoát có xa gì...”. Vào những dịp lễ, tết hay các ngày kỷ niệm của đất nước và thành phố, người dân TP Cảng có nhiều cơ hội được thưởng thức các chương trình nghệ thuật đặc sắc ngay tại dải trung tâm thành phố hay vườn hoa Nhà kèn hoặc cửa đình An Biên hàng tháng…

Trải nghiệm văn hóa Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam

Một góc trưng bày trong khuôn khổ chương trình trải nghiệm. (Ảnh: T.T)
(PLVN) - Kỷ niệm 8 năm thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (2016 - 2024), chương trình trải nghiệm văn hóa Tín ngưỡng thờ Mẫu: Tâm - Đẹp - Vui được giới thiệu tới công chúng tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam vào tối thứ Sáu, thứ Bảy hàng tuần từ tháng 6/2024.

Lễ Đông Sửa của người Thái ở Yên Châu

Lễ Đông Sửa của người Thái ở xã Sặp Vạt, huyện Yên Châu, tỉnh Sơn La.
(PLVN) - Lễ Đông Sửa (hay còn gọi là cúng rừng thiêng) của dân tộc Thái ở bản Khá, xã Sặp Vạt, huyện Yên Châu (tỉnh Sơn La) là nét văn hóa tâm linh như một món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân nơi đây...

Nên và không nên làm gì trong Tết Đoan Ngọ?

Nên và không nên làm gì trong Tết Đoan Ngọ?
(PLVN) - Tết Đoan Ngọ, hay còn gọi tết Đoan dương, Tết diệt sâu bọ là ngày lễ truyền thống của người Việt, diễn ra vào mùng 5/5 âm lịch hàng năm. Năm 2024, Tết Đoan Ngọ rơi vào thứ 2, ngày 10/6 dương lịch. Dân gian cho rằng nên và không nên làm một số việc trong ngày này.

Lễ hội ẩm thực chay thu hút hàng ngàn người dân và du khách Huế

Lễ hội ẩm thực chay- Festival Huế 2024 diễn ra từ ngày 8/6 đến 9/6.
(PLVN) - Chiều 8/6, tại Nghinh Lương Đình, TP Huế, Ban từ thiện xã hội Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN) tỉnh Thừa Thiên Huế phối hợp với Ban Tổ chức Festival Huế, Sở Du lịch, Hiệp hội Du lịch tỉnh và một số doanh nghiệp, cơ sở ẩm thực, nhà hàng, khách sạn trong tỉnh tổ chức khai mạc lễ hội ẩm thực chay - Festival Huế 2024.

Cần những câu chuyện kể để bảo tồn, phát huy tiềm năng di sản ở bảo tàng

Chiếc hộp kể chuyện ở Bảo tàng TP HCM. (Nguồn: baodautu.vn)
(PLVN) - Dự án “Chia sẻ và gìn giữ di sản Việt Nam” do Quỹ Đoàn kết các dự án Đổi mới (FSPI) của Bộ Ngoại giao Pháp tài trợ và Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam khởi xướng từ năm 2022 - 2024. Để phát triển, nâng tầm các bảo tàng, Việt Nam đã và đang thực hiện những dự án, liên kết để học hỏi kinh nghiệm gìn giữ, bảo tồn di sản và phát huy tiềm năng của bảo tàng.

Đừng để lễ hội dân tộc bị “mất gốc” văn hóa

Lễ hội cầu mưa của người Thái Trắng ở huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La được bảo tồn và phát huy. (Ảnh: Hà Hằng)
(PLVN) - Một số lễ hội dân tộc được phục dựng chỉ để phục vụ, thu hút khách du lịch, nhiều yếu tố trong lễ hội được làm mới, xa lạ với truyền thống địa phương. Cách thức tổ chức nhiều lễ hội dân gian chưa tốt, thậm chí lộn xộn, gây bất bình cho người dân lẫn du khách.

Làng nghề Vĩnh Phúc thích ứng để hội nhập

Phát triển làng nghề thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.
(PLVN) - Trong bối cảnh hội nhập, các làng nghề truyền thống trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc đã nỗ lực nâng cao chất lượng sản phẩm, cải tiến mẫu mã và tăng cường giới thiệu, quảng bá hình ảnh để gìn giữ, phát triển nghề truyền thống bền vững.

Triển lãm 'Báu vật hoàng cung' tại Lâm Đồng

Triển lãm 'Báu vật hoàng cung' tại Lâm Đồng
(PLVN) - Bảo tàng Lâm Đồng mở cửa miễn phí đón khách tham quan với nhiều hoạt động hấp dẫn đến ngày 6/6, trong đó, lần đầu tiên 36 hiện vật “Báu vật hoàng cung” được trưng bày, giới thiệu đến công chúng. 

Những kỷ lục ở chùa 'bà Đanh' và đền 'bà chúa Mõ'

Chùa Trà Phương có lịch sử hơn 1.000 năm, mang nhiều ý nghĩa về lịch sử, tôn giáo. (Ảnh: PV)
(PLVN) - “Cổ Trai Đế vương, Trà Phương Công chúa”, câu đồng dao được lưu truyền từ đời này sang đời khác khi nhắc đến mảnh đất Trà Phương (Kiến Thụy - Hải Phòng), nơi có ngôi chùa cổ lưu giữ những giá trị văn hóa, kiến trúc và lịch sử hàng nghìn năm gắn liền với tích chuyện xưa.

Di sản tư liệu - kho báu về tri thức và lịch sử

Châu bản triều Nguyễn còn lưu bút tích các vị hoàng đế. (Ảnh: TTH)
(PLVN) - Các di sản tư liệu của mỗi dân tộc, mỗi vùng miền, địa phương đều có bản sắc, nét độc đáo riêng. Những di sản tư liệu đó phản ánh một bề dày lịch sử - văn hóa. Việc bảo tồn và phát huy các di sản tư liệu là nhiệm vụ có ý nghĩa sâu sắc vì di sản tư liệu chứa đựng hồn phách của dân tộc.

Tiền Nhị Hà - bí ẩn từ lòng sông cổ

Tiền Nhị Hà - bí ẩn từ lòng sông cổ
(PLVN) - Cách đây hơn 4.500 năm khi bờ biển rút dần từ khu vực Hà Nội ra tới Hải Phòng, vùng châu thổ sông Tiền Nhị Hà (tức sông Hồng cổ) đã dần hình thành với các dấu vết địa chất vẫn còn rõ nét gây tò mò lớn đối với thế hệ trẻ Gen Z ngày nay.

Đến Đồng Tháp ăn 'đại tiệc' sen

Hội thi đã quảng bá, giới thiệu các món ẩm thực từ sen đặc trưng của Đồng Tháp.
(PLVN) - Qua bàn tay khéo léo và nguyên liệu phong phú từ sen, người dân Đồng Tháp đã sáng tạo, chế biến nhiều món ăn ngon, mới lạ, hấp dẫn. Các món ăn đa dạng về màu sắc và hương vị đã “mời gọi” níu chân du khách mỗi khi đến Đồng Tháp.

Nhóm học sinh lan tỏa niềm tự hào về văn hóa truyền thống

Các thành viên nhóm The Sun Today. Từ trái qua phải: Nguyễn Hương Trà My – Lưu Minh Khôi – Đặng An Phương.
(PLVN) -  Vượt qua hơn 11.700 clip dự thi từ 67 tình thành , tác phẩm “Làng nghề Việt – Khúc giao hòa tinh hoa và lao động” của nhóm tác giả The Sun Today với chủ đề mọi giá trị đẹp đẽ trường tồn đều bắt nguồn từ lao động, đã trở thành tác phẩm có lượt ủng hộ cao nhất vòng sơ loại của cuộc thi “Tinh hoa Việt Nam”.

Cần Thơ mừng Đại lễ Phật đản Phật lịch 2568

Cần Thơ mừng Đại lễ Phật đản Phật lịch 2568
(PLVN) -  Ngày 22/5, tại Thiền viện Trúc Lâm Phương Nam (huyện Phong Điền, TP Cần Thơ), Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo (GHPG) Việt Nam TP Cần Thơ đã tổ chức Đại lễ Phật đản Phật lịch 2568. Theo Ban tổ chức , bên cạnh ý nghĩa ôn lại lịch sử của Đức Phật, Đại lễ lần này cũng là dịp chào mừng kỷ niệm 70 năm chiến thắng Điện Biên Phủ của dân tộc ta.

Cần Thơ mở "lớp học dân ca 0 đồng” cho trẻ em.

Cần Thơ mở "lớp học dân ca 0 đồng” cho trẻ em.
(PLVN) -  Ngày 21/5, Trung tâm hỗ trợ Học sinh Sinh viên (HSSV) TP Cần Thơ phối hợp Trường Phổ thông Thái Bình Dương tổ chức chương trình “Giới thiệu nhạc cụ dân tộc cho đoàn viên, thanh thiếu niên” và ra mắt “Mô hình lớp học dân ca 0 đồng”.