Sự khác biệt trong hệ thống án lệ Việt Nam (kỳ 3)

(PLVN) - Mặc dù đã có lịch sử cả ngàn năm trong hệ thống luật pháp trên thế giới, tuy nhiên, đối với Việt Nam án lệ vẫn là một lĩnh vực pháp luật khá mới mẻ. Việc hình thành và áp dụng án lệ tại Việt Nam vào thực tế xét xử cũng có sự khác biệt so với thế giới.
Sự khác biệt trong hệ thống án lệ Việt Nam (kỳ 3)

Án lệ (tiền lệ pháp) xuất hiện khá sớm trong lịch sử loài người. Án lệ giúp bù đắp những lỗ hổng pháp luật một cách nhanh chóng và kịp thời nhằm đảm bảo tính công bằng và khách quan. Bởi vậy mà án lệ trở thành một nguồn luật chính thức và có vai trò quan trọng trong hệ thống pháp luật của nhiều quốc gia. 

Các nghiên cứu cho rằng, án lệ xuất hiện tại nước ta từ thời kỳ Pháp thuộc và được tồn tại, phát triển tuy nhiên từ sau năm 1975 đến trước năm 2006, khái niệm án lệ hầu như không được sử dụng chính thức trong các sách, báo pháp lý mà chỉ được bàn luận mang tính chất nghiên cứu học thuật. 

Dấu son sự phát triển trở lại của án lệ là Nghị quyết 49/NQ-TƯ về cải cách tư pháp (năm 2005), nhưng thực tế vào năm 2014, sau một khoảng thời gian dài nghiên cứu về án lệ, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân lần đầu tiên công nhận khái niệm án lệ.

Nghị quyết 03 của Hội đồng Thẩm phán - Tòa án Nhân dân Tối cao (năm 2015) chính thức hướng dẫn mục tiêu của án lệ, quy trình công bố và lựa chọn, cũng như phương thức hoạt động của án lệ tại Việt Nam. Tuy nhiên, việc hình thành và vận dụng án lệ tại Việt Nam có nhiều khác biệt so với các nước theo hệ thống thông luật.

Theo các nhà nghiên cứu pháp luật, để mô hình án lệ kiểu mẫu như các quốc gia Anh, Mỹ... có thể diễn ra một cách đúng nghĩa, trơn tru thì hệ thống pháp luật của một quốc gia cần 3 yếu tố cực kỳ quan trọng bao gồm 3 yếu tố: tiền lệ phải được tuân thủ; thẩm quyền giải thích pháp luật của tòa án; sự độc lập chính trị của tòa án.

Ảnh một phiên họp của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao 

Trong đó, nguyên tắc “tiền lệ phải được tuân thủ” đóng vai trò như thứ keo dính, kết nối các quyết định tư pháp lại với nhau. Các thẩm phán có trách nhiệm áp dụng các nguyên tắc pháp lý đã được áp dụng hoặc được sáng tạo trước đó bởi các thẩm phán khác. Nếu nguyên tắc này được duy trì sẽ giúp cho các quyết định tư pháp trong án lệ trở thành những nguyên tắc cần phải được cơ quan nhà nước, lẫn các đương sự phải tôn trọng nếu không muốn phải chịu các rủi ro pháp lý trước tòa.

Tuy nhiên, tại Việt Nam, nguyên tắc tiền lệ “phải được tuân thủ” chính là tính bắt buộc áp dụng án lệ không được công nhận. Tại Việt Nam, án lệ có giá trị thấp hơn các văn bản luật, nghị quyết, nghị định. Theo Điều 8 Nghị quyết số 03/2015 thì: Khi áp dụng án lệ phải xem xét tính tương đồng trong tình huống đang xét xử và trong án lệ; Khi giải quyết buộc phải như nhau nếu áp dụng án lệ; Yêu cầu, tình tiết có tính pháp lý của các bên phải tương tự như trong án lệ.

Đáng chú ý, tại Việt Nam, tự bản thân tòa không có năng lực hình thành án lệ. Tòa án cấp cao chỉ có quyền tập hợp một số bản án mang tính điển hình và đề xuất từ các tòa cấp dưới. Thông qua quy trình tổng kết thực tiễn xét xử, tuyển chọn, tòa án sẽ tổ chức lấy ý kiến đối với bản án, quyết định được đề xuất lựa chọn, phát triển thành án lệ. Sau đó, Chủ tịch Hội đồng tư vấn đề xuất ý kiến lựa chọn án lệ. Cuối cùng là Hội đồng Thẩm phán biểu quyết thông qua.

Trên thực tế, các bản án của tòa Việt Nam không nhằm tạo ra án lệ. Mục tiêu chính của việc lựa chọn, hình thành và công bố án lệ tại Việt Nam là làm rõ những quy phạm pháp luật còn nhiều cách hiểu khác nhau, hay chỉ ra nguyên tắc, đường lối xử lý và quy phạm pháp luật cần áp dụng trong trường hợp cụ thể.

Ví dụ, Án lệ số 01/2016/AL về vụ án “Giết người” có nội dung án lệ như sau: “Trong vụ án có đồng phạm, nếu chứng minh được ý thức chủ quan của người chủ mưu là chỉ thuê người khác gây thương tích cho người bị hại mà không có ý định tước đoạt tính mạng của họ (người chủ mưu chỉ yêu cầu gây thương tích ở chân, tay của người bị hại mà không yêu cầu tấn công vào các phần trọng yếu của cơ thể có khả năng dẫn đến chết người); người thực hành cũng đã thực hiện theo đúng yêu cầu của người chủ mưu; việc nạn nhân bị chết nằm ngoài ý thức chủ quan của người chủ mưu thì người chủ mưu phải chịu trách nhiệm hình sự về tội “Cố ý gây thương tích” với tình tiết định khung là “gây thương tích dẫn đến chết người”.

Trước bản án lệ số 01, việc xác định tội danh, đồng thời chưa có quy định và hướng dẫn cụ thể, trong quá trình xét xử, Tòa án cũng như các cơ quan tư pháp thường có quan điểm khác nhau khi xác định tội danh giết người và cố ý gây thương tích dẫn đến chết người. Từ đó dẫn đến việc xác định các tội danh chưa thực sự chính xác, thường có sự nhầm lẫn giữa hai tội danh này.

Án lệ số 01/2016/AL đã tạo điều kiện để các Tòa án có căn cứ phân biệt rạch ròi giữa hai tội danh “giết người” và “cố ý gây thương tích”. Về yếu tố liên quan đến nguyên tắc “giải thích pháp luật của án lệ”, tại Việt Nam, tòa án dù ở bất cứ trường hợp, hoàn cảnh nào đều không có thẩm quyền giải thích pháp luật.

Đây là thẩm quyền độc nhất của Ủy ban Thường vụ Quốc hội Việt Nam, được ghi nhận tại khoản 2, Điều 74 của Hiến pháp Việt Nam 2013, chỉ có cơ quan dân cử đại diện ban hành pháp luật mới có thẩm quyền giải thích ý định và ý nghĩa của văn bản quy phạm pháp luật. Các chuyên gia pháp lý nhận định, tính sáng tạo của các án lệ tại Việt Nam không tồn tại cũng bởi vì lý do này.

Bởi vai trò của các Thẩm phán Việt Nam luôn là vận dụng pháp luật, cố gắng để không áp dụng pháp luật sai. Trong khi hệ thống án lệ được hình thành thì chỉ cố gắng để áp dụng chúng một cách hợp lý và đồng nhất. Điều này hoàn toàn tương phản với cách mà các thẩm phán thông luật tiếp cận văn bản quy phạm pháp luật và tranh chấp phát sinh từ các mối quan hệ xã hội. 

(Đón đọc kỳ cuối: Việc vận dụng án lệ hiện nay như thế nào?) 

Tiểu Vũ
Ý kiến bạn đọc

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Cùng chuyên mục
Giải mã Tây Du Ký - (Kỳ 1): Sa Tăng - Nhân vật bất tử đầy bản lĩnh

Giải mã Tây Du Ký - (Kỳ 1): Sa Tăng - Nhân vật bất tử đầy bản lĩnh

(PLVN) - Sa Tăng còn được gọi là Sa Ngộ Tĩnh (nghĩa là giác ngộ được tâm thanh tịnh) là Tam đồ đệ của Đường Tăng trong Tây Du Ký. Tuy tinh thông 18 phép thần thông biến hoá nhưng Sa Tăng luôn bị coi là nhân vật mờ nhạt, dù siêng năng, cần mẫn nhưng lại có phần trầm lắng, cũng chẳng thể hiện được bao nhiều võ nghệ so với hai vị sư huynh. Thế nhưng, Sa Tăng có thật sự yếu kém đến như vậy và bí ẩn của nhân vật này là gì? 

Đọc thêm

Vừa bị giật túi sách, vừa bị tống tiền vì clip trong điện thoại

Vừa bị giật túi sách, vừa bị tống tiền vì clip trong điện thoại
(PLVN) - Sau khi giật được túi xách của nạn nhân, Long phát hiện trong điện thoại có nhiều ảnh, clip nên quay sang “tống tiền”chị M. Thỏa thuận bất thành, tên cướp xóa dữ liệu, đưa điện thoại cho vợ dùng. Hậu hành vi này, anh ta phải trả giá đắt về tội “Cướp giật tài sản” và tội “Cưỡng đoạt tài sản”.
Xẩm - “món ăn tinh thần” chạm tới trái tim giới trẻ

Xẩm - “món ăn tinh thần” chạm tới trái tim giới trẻ

(PLVN) - “Chúng ta nhận thấy ở MV “Xẩm Hà Nội”, cách hát Xẩm không phải hát xẩm truyền thống mà kết hợp thêm Hiphop EDM và Rap tạo nên một hiệu ứng mới. Chúng ta thường hỏi làm sao để giữ gìn âm nhạc dân gian, phù hợp với âm nhạc hiện đại nhưng vẫn giữ được hồn cốt dân tộc, thì với “MV Xẩm Hà Nội” chúng ta thấy không chỉ là cuộc chơi mà còn là sứ mệnh của các nghệ sĩ trẻ, giữ gìn và bảo tồn âm nhạc dân gian. Hai mảng màu dân gian và hiện đại tuy đan xen nhưng vẫn có không gian riêng. Thực sự hấp dẫn!”- Nhà báo Ngô Bá Lục hào hứng.

Mỗi người cần sử dụng kháng sinh có trách nhiệm

Mỗi người cần  sử dụng kháng sinh có trách nhiệm
(PLVN) - Đó là thông tin được đưa ra cảnh báo  tại lễ mít-tinh hưởng ứng Tuần lễ nâng cao nhận thức về phòng chống kháng thuốc diễn ra tại Đại học Y Hà Nội vào chiều 25/11 vừa qua. Đây là hồi chuông cảnh báo về thói quen dùng thuốc, kháng sinh của người dân ở nước ta. 

Chuyện về những “phù thủy mũ trắng”

Chuyện về những “phù thủy mũ trắng”
(PLVN) - Theo báo cáo toàn cầu về du lịch ẩm thực thì có 87% số tổ chức được điều tra xác định du lịch ẩm thực là yếu tố chiến lược đối với điểm đến; 82% cho rằng du lịch ẩm thực là động lực quan trọng cho phát triển du lịch. Việt Nam ngoài danh lam thắng cảnh còn được du khách nước ngoài đánh giá cao về ẩm thực. 

“Chu du” thưởng thức món ngon ba miền

“Chu du” thưởng thức món ngon ba miền
(PLVN) - Nếu như những món ăn ở miền Bắc nhạt thanh, miền Trung đậm đà, thì ẩm thực miền Nam lại đem đến một sự kết hợp hài hòa từ đủ hương vị ngọt, béo, tươi, mát. Ngoài danh lam thắng cảnh, nhiều du khách trong nước và quốc tế đã tới “chu du” mảnh đất chữ S để thưởng thức các món ăn ngon 3 miền.

Bao giờ có thương hiệu “đầu bếp Việt”?

Bao giờ có thương hiệu “đầu bếp Việt”?
(PLVN) - Hội thảo xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật nghề chế biến món ăn đã diễn ra trong khuôn khổ các sự kiện của Hội chợ Du lịch Quốc tế Việt Nam 2020. Hội thảo có sự tham gia của lãnh đạo Vụ Xã hội - Ban Kinh tế Trung ương, Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch Việt Nam, Hiệp hội Du lịch Việt Nam, Hội Đầu bếp Việt Nam.
[Truyện ngắn] Ma nơ canh

[Truyện ngắn] Ma nơ canh

Tôi là một con ma-nơ-canh, cứ mỗi đợt hàng nội hàng ngoại ùa về, là tôi lại được khoác lên mình bộ mới. Dù là cổ điển, hậu cổ điển hay hiện đại, thì tôi luôn tự hào được bà chủ ưu ái, và tự phát huy hết tác dụng. 

Thợ xăm ở Auschwitz

Thợ xăm ở Auschwitz
(PLVN) - Những người yêu nhau và bạn bè chí cốt gọi nhau bằng tên riêng. Đức quốc xã gọi họ bằng con số. Tên riêng gắn liền với sự sống, là cửa dẫn vào sự sống. Con số gắn liền với cái chết, cửa dẫn vào sự chết…

Không chỉ là “bản đồ ẩm thực hình chữ S”

Không chỉ là “bản đồ ẩm thực hình chữ S”
(PLVN) - Việt Nam có một truyền thống ẩm thực lâu đời và phong phú. Nhiều đặc sản tùy theo vùng miền, miền nào cũng có. Bắc bộ thì “Dưa La, cà Láng, nem Báng, tương Bần/ Nước mắm Vạn Vân, cá rô đầm Sét” . Trung bộ thì “Yến sào Vĩnh Sơn/ Nam sâm Bố Trạch/ Cua gạch Quảng Khê/ Sò nghêu Quan Hà/ Rượu dâu Thuần Lý”. Nam bộ thì “Bánh tráng Mỹ Lồng/ Bánh phồng Sơn Đốc”, “Muốn ăn bông súng mắm kho/ Thì vô Đồng Tháp ăn cho đã thèm!”…

Món ăn mang hơi ấm bàn tay má

Món ăn mang hơi ấm bàn tay má
(PLVN) - Má tôi đã già. Tuổi ngoài 90 sự minh mẫn, tinh tường đang dần rời bỏ má ra đi, để người già hóa con trẻ. Mỗi lần về thăm má, nhìn má vui mừng đến cuống quýt trước những món quà, trái tim tôi như thắt lại trước những kỷ niệm xưa, khi còn thơ bé ngóng má đi chợ về mỗi sáng ngày. 

Tử vong mùng 2 Tết vì bạn rủ đi “rửa hận” cho bác họ

Tử vong mùng 2 Tết vì bạn rủ đi “rửa hận” cho bác họ
(PLVN) - Trong bữa cơm chiều mùng 2 Tết Nguyên Đán, Long được biết bác họ thường xuyên bị người đàn ông cùng địa phương chửi bới, đe dọa. Bực tức, Long đã “ra mặt” cho bác. Sau đó, thanh niên này còn rủ bạn đi “rửa hận” giúp bác. Hậu hành vi này, Long khiến người bạn trên tử vong, bản thân Long suýt mất mạng.

Đối mặt vũ phu giữa thời Covid - lối thoát ở nơi nào?

Đối mặt vũ phu giữa thời Covid - lối thoát ở nơi nào?

(PLVN) - Thế giới đang đối mặt với làn sóng thứ ba của đại dịch Covid, con số người mắc bệnh và số người tử vong vẫn không ngừng tăng lên chóng mặt. Nhiều quốc gia đã ban bố hoặc kéo dài tình trạng khẩn cấp, giãn cách xã hội, yêu cầu người dân ở nhà. Trường học đóng cửa, công sở, doanh nghiệp phải dừng hoạt động một phần hoặc toàn bộ… 

Chủ doanh nghiệp thuê giang hồ “truy sát” cán bộ lĩnh án

Chủ doanh nghiệp thuê giang hồ “truy sát” cán bộ lĩnh án
(PLVN) - TAND thị xã La Gi (Bình Thuận) đã đưa bị cáo Nguyễn Đức Thọ (SN 1988, chủ doanh nghiệp san lấp mặt bằng ở Tân Bình, Lagi) và Hồ Văn Cư (SN 1992, ở phường 5, quận 5, TP.HCM) ra xét xử về tội “Cố ý gây thương tích”. Bị hại trong vụ án là ông Phạm Văn Mười (đại biểu HĐND, Thị ủy viên Thị ủy La Gi, Chủ tịch Hội Nông dân thị xã).

Những người trẻ đưa tinh hoa ẩm thực Việt ra thế giới

Những người trẻ đưa tinh hoa ẩm thực Việt ra thế giới
(PLVN) - Những năm gần đây, món Việt bừng nở trên các diễn đàn yêu ăn uống thế giới. Cộng đồng quốc tế biết nhiều đến ẩm thực Việt, bên cạnh những món ăn ngon đến nức lòng, còn có một thế hệ đầu bếp trẻ tài hoa, giàu sáng tạo và tâm huyết, đang miệt mài đem tinh hoa ẩm thực Việt đi khắp năm châu…

“Ăn Bắc, mặc Nam” và những món ăn chơi Hà Thành

“Ăn Bắc, mặc Nam” và  những món ăn chơi Hà Thành
(PLVN) - Từ xa xưa các cụ ta đã có câu “Ăn Bắc, mặc Nam”, mà hội tụ phong vị xứ Bắc đặc trưng là Hà Nội hơn ngàn năm tuổi. Khi mà kinh thành Thăng Long xưa vốn là đất Kẻ Chợ, một ngôi làng lớn, khi người dân từ nhiều miền quê về giao thương, sinh sống đã mang theo những món ăn dân giã, nhưng qua bàn tay khéo người Hà Nội, lại hương vị thanh tao, riêng có...

Chuyện muôn năm cũ - “nhìn thấy ghét”…

Chuyện muôn năm cũ - “nhìn thấy ghét”…
(PLVN) - Cộng đồng mạng những ngày tháng 11 này lại “dậy sóng” khi chứng kiến đoạn clip ghi lại cảnh nữ sinh đánh nhau chí tử. Cha mẹ của nạn nhân là những người đau đớn nhất khi chứng kiến cảnh con gái mình bị đánh “hội đồng” bởi nhiều nữ sinh khác. Và đau đớn hơn, cũng trong những ngày qua, một nam sinh tại Bình Phước bị đánh hội đồng tới tử vong…
Món ăn Việt vượt qua biên giới, kết nối trái tim

Món ăn Việt vượt qua biên giới, kết nối trái tim

(PLVN) - Không nói quá khi bảo rằng, Việt Nam là một quốc gia bé nhỏ nhưng có nền ẩm thực vang danh. Tại nhiều nước trên thế giới, có những người chưa bao giờ đến Việt Nam, nhưng trở thành “fam hâm mộ” của ẩm thực Việt. Và cũng có những du khách phương xa lặn lội đến Việt Nam, chỉ vì nghe danh món Việt ngon. 

Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó TBT: Trần Đức Vinh

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0971.741.666‬