Nguyễn Cư Trinh: Công thần hoàn thành mở cõi đất Tây Nam Bộ

0:00 / 0:00
0:00
(PLVN) - Lịch sử ghi nhận, Nguyễn Cư Trinh (1716-1767) chẳng những có tài văn chương mà còn giỏi dùng binh, mưu lược, lại liêm chính, khí phách ngang tàng. Với chính sách “tàm thực” vô cùng khéo léo, vị công thần này có công lớn trong việc mở cõi xứ Tây Nam Bộ, hoàn tất chính sách mở rộng lãnh thổ của chúa Nguyễn về phương Nam.
Miếu Công Thần thờ Nguyễn Cư Trinh ở tỉnh Vĩnh Long. Miếu Công Thần thờ Nguyễn Cư Trinh ở tỉnh Vĩnh Long.

Vừa tài văn chương lại giỏi cầm quân

Nguyễn Cư Trinh tên thật là Nguyễn Đăng Nghi, hiệu Đạm Am. Ông người xã An Hòa, huyện Hương Trà, nay là phường An Hòa, TP Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế. Tổ tiên ông vốn gốc Thanh Hóa (có tài liệu cho là Hà Tĩnh), cụ tổ xưa kia là Trịnh Cam, làm quan thời nhà Lê đến Binh bộ Thượng thư.

Nguyễn Cư Trinh khi mới 11 tuổi đã có tài nghiên bút, hay văn, giỏi thơ phú. Năm ông 18 tuổi, ông được sung làm Huấn đạo. Năm 24 tuổi, ông thi đỗ Hương cống, được cử làm Tri phủ Triệu Phong (Quảng Trị). Một năm sau ông được thăng văn chức (chức đại thần bên văn). Năm 1750, ông được phong làm Tuần phủ Quảng Ngãi tước Nghi Biểu hầu.

Tài văn thơ của ông được người đời nể phục bởi nhiều tác phẩm giá trị. Lê Quý Đôn đã nhận xét rằng sự nghiệp văn học của Nguyễn Cư Trinh gắn với tâm sự và chí khí kinh bang tế thế. Một số bài thơ có khí vị lối thơ biên tái, vừa phấn phát sôi nổi, hùng tráng; vừa lắng động, trầm tĩnh, bi hoài. Một số bài khác thì lại phản ánh tâm sự cô đơn, phiền muộn của một người đầy lòng ưu ái,… thấu hiểu nỗi cơ cực, đau khổ của dân, muốn “bàn nói mưu ngay, lẽ phải, nhưng đều không được theo”.

Nguyễn Cư Trinh: Công thần hoàn thành mở cõi đất Tây Nam Bộ ảnh 1

Lễ kỷ niệm 300 năm ngày sinh Nguyễn Cư Trinh được tổ chức tại mộ ông ở tỉnh Thừa Thiên Huế.

Nguyễn Cư Trinh sau còn là một danh tướng có tài cầm quân, một nhà chính trị khôn khéo. Thời chúa Nguyễn Phúc Khoát (1738-1765), tộc người thiểu số ở Đá Vách (Quảng Ngãi) nổi dậy chống đối, quấy phá người Việt thời gian dài nhưng chưa dẹp được. Năm 1750, chúa Nguyễn phong Nguyễn Cư Trinh làm Tuần phủ những mong tài năng của ông có thể dẹp loạn tặc.

Nhiệm vụ này không dễ, bởi tộc người thiểu số hung tợn dù bị quan binh nhiều lần đánh dẹp nhưng vẫn nổi lên. Một phần là bởi vùng núi này thế cao chót vót, vách đá hiểm trở, việc tiến đánh vô cùng khó khăn, binh sĩ e sợ núi rừng hiểm dữ, sơn lam chướng khí, trong khi tộc người thiểu số vạm vỡ, khỏe lẹ.

Để khích lệ, cổ vũ tinh thần binh sĩ và nhân dân, ông sáng tác bài vè Sãi vãi rồi cho phổ biến rộng rãi. Khi lòng quân hăng hái ông liền cho tiến quân đến tận hang ổ, nhóm loạn tặc sợ hãi trốn sạch. Sau đó ông không rút quân mà dựng trại, khẩn hoang vỡ đất, vừa tăng gia sản xuất vừa canh phòng các nơi xung yếu, làm vẻ như sẽ đóng quân lâu dài.

Nhóm phản loạn thấy vậy sợ hãi đành kéo nhau ra hàng. Nguyễn Cư Trinh lúc này dùng đạo lý đối đãi, vỗ về và chỉ hướng làm ăn. Tộc người này từ đó quy thuận, vấn nạn được giải quyết triệt để mà không hao binh tổn tướng khiến ai nấy nể phục. Tài năng của ông càng thể hiện rõ nét khi phụng lệnh vào Nam, hoàn thành công nghiệp mở nước, an dân cho chúa Nguyễn.

Hoàn thành công nghiệp mở cõi

Những năm 1750, vua Chân Lạp là Nặc Nguyên thường hiếp đáp người Côn Man (người Chăm định cư trên đất Chân Lạp). Năm 1753, chúa sai Cai đội Thiện Chính làm thống suất, Nguyễn Cư Trinh làm tham mưu, điều khiển tướng sĩ năm dinh Bình Khang, Bình Thuận, Trấn Biên, Phiên Trấn, Long Hồ đi đánh Nặc Nguyên.

Sau khi ổn định quân ngũ ở Gia Định, năm 1754, quân binh chia hai đường theo hướng Tây đánh Chân Lạp. Quân Việt tiến đến đâu chiến thắng tới đó và giải thoát cho người Côn Man. Người Côn Man vốn dĩ căm hận triều đình Chân Lạp nên đã đứng về phía quân Việt. Nguyễn Cư Trinh lúc này dùng kế lấy người Côn Man đánh Chân Lạp, cho chiêu dụ những người Côn Man làm để tiếp ứng.

Nguyễn Cư Trinh: Công thần hoàn thành mở cõi đất Tây Nam Bộ ảnh 2 Việc khắc số hiệu lên đầu thuyền để quản lý do Nguyễn Cư Trinh đề xuất được áp dụng đến ngày nay.

Năm 1756, Trương Phước Du cùng Nguyễn Cư Trinh tiến đánh Chân Lạp. Nặc Nguyên thua chạy sang Hà Tiên, nhờ Mạc Thiên Tứ xin hộ với chúa Nguyễn, hiến hai phủ Tầm Bôn (Tân An) và Lôi Lạp (Gò Công) để xin chuộc tội. Nhưng chúa Nguyễn không cho.

Nguyễn Cư Trinh đã trình lên chúa Nguyễn bản tấu: “… Muốn mở mang đất đai cũng nên lấy hai phủ này trước để củng cố mặt sau của hai dinh (Trấn Biên và Phiên Trấn). Nếu bỏ gần, mưu xa, e rằng hình thế cách trở, binh dân không liên tiếp, lấy được tuy dễ mà giữ thì thật khó. Trước kia mở rộng phủ Gia Định, tất phải mở trước đất Hưng Phước, rồi đến đất Đồng Nai, khiến quân dân đông đủ, rồi sau mở đến Sài Gòn. Đó là cái kế tằm ăn lá dâu…”.

Chúa Nguyễn chấp thuận thu lấy đất hai phủ ấy cho sáp nhập vào châu Định Viễn. Nguyễn Cư Trinh khí đó xin cho dân Côn Man định cư ở hai phủ này, cùng các cộng đồng người khác, để khai thác và bảo vệ vùng đất mới này.

Năm 1757, Nặc Nguyên mất, chú họ là Nặc Nhuận xin hiến đất Ba Thắc (gồm Sóc Trăng, Bạc Liêu) và Trà Vang (gồm Trà Vinh, Bến Tre) để xin chúa Nguyễn phong làm vua Chân Lạp. Chúa chấp thuận nhưng sau đó Nặc Nhuận bị con rể là Nặc Hinh cướp ngôi. Cháu Nặc Nhuận là Nặc Tôn chạy ra Hà Tiên nhờ Mạc Thiên Tứ tâu với chúa Nguyễn xin được phong làm vua Chân Lạp.

Chúa thuận cho và sai Trương Phước Du cùng Mạc Thiên Tứ đánh dẹp Nặc Hinh đưa Nặc Tôn về nước làm vua. Để tạ ơn, Nặc Tôn cắt đất Tầm Phong Long (tức vùng đất nằm giữa sông Tiền và sông Hậu về phía Bắc) dâng chúa Nguyễn. Đây là vùng đất cuối cùng được nhập vào lãnh thổ nước ta, nối liền Gia Định và Hà Tiên.

Nguyễn Cư Trinh cho đặt nền hành chính cai quản vùng đất rộng lớn này, dời dinh Long Hồ đến xứ Tầm Bào. Lại đặt đạo Đông Khẩu ở xứ Sa Đéc, đạo Tân Châu ở Tiền Giang, đạo Châu Đốc ở Hậu Giang. Dùng người Côn Man thủ đất Tây Ninh và Hồng Ngự. Để tạo điều kiện cho lưu dân người Việt đến sinh sống, khai hoang, ông đã thực hiện việc tổ chức an sinh vùng đất mới này.

Trong 11 năm trấn giữ biên cương phía Nam, ngoài công lao mở đất an dân, ông còn có nhiều sáng kiến nhằm phát triển Nam bộ về mọi mặt. Nam bộ bấy giờ sông rạch chằng chịt, thuyền ghe như mắc cửi và hay quẹt húc nhau. Để khắc phục tình trạng này ông nghĩ ra quy tắc đi lại cho ghe thuyền cũng như căn cứ xác định đúng sai khi có va quẹt. Sáng kiến của ông giảm thiểu được tai nạn sông nước, giao thông thủy dần vào nền nếp.

Vấn nạn khác là cướp sông hoành hành, chúng thường cải trang, dùng thuyền đi trà trộn, cướp bóc nhưng không dẹp hẳn được. Để giúp dân thuyền buôn, ông lệnh cho các hạt, phàm thuyền lớn nhỏ, đều phải khắc tên họ quê quán chủ thuyền ở đầu, do quan sở tại làm sổ thuyền để tiện tra xét. Bọn trộm cắp từ đó không còn trà trộn cướp phá được nữa.

Nguyễn Cư Trinh nổi tiếng là người thương dân, trong tất cả mọi việc, từ việc doanh điền đến dẹp loạn biên cương, ông đều lấy việc thu phục nhân tâm làm đầu. Vì yêu quý dân mà ông từng tấu lên chúa Nguyễn: “Dân là gốc của nước, gốc không bền thì nước không yên, nếu ngày thường không gia ân để buộc lòng dân thì khi có việc xảy ra, còn mong chờ vào đâu…”.

Ông cũng nêu rõ những việc hại đến sức dân, ví như là việc cấp lương cho lính, nuôi voi, nộp tiền án. Ông lại khuyên chúa bốn điều tệ hại cần bỏ để an dân, như việc phiền nhiễu của quan phủ huyện khi thu thuế trong dân; thực trạng bòn rút tiền của dân qua việc bắt, xét các án; là tình trạng lậu đinh để trốn sưu thuế; bắt dân cung tiến sản vật…

Ông cũng thể hiện mình là một vị quan liêm chính, thẳng thắn ngang tàng, không sợ uy vũ. Chuyện là năm 1765 ông được triệu về Kinh thăng Lại bộ kiêm Tào vận sứ, khi đó quyền thần Trương Phúc Loan ỷ thế lộng hành, ông không những không sợ mà còn mắng y. Phúc Loan dù quyền lực tột đỉnh nhưng vẫn e dè trước vị công thần vốn nhiều công trạng và được muôn người kính nể.

Năm 1767, ông bị bệnh và mất, được truy tặng Tá lý Công thần, Vinh lộc Đại phu, thụy Văn Định. Đến đời Minh Mạng, ông được truy tặng là Khai quốc Công thần, Hiệp biên Đại học sĩ, đổi tên thụy thành Văn Cách, truy phong tước Tân Minh hầu, cho tòng tự ở Thái miếu (Huế). Khu mộ Nguyễn Cư Trinh ở huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên Huế đã được xếp hạng di tích quốc gia từ năm 1998.

Gia Nguyễn
Cùng chuyên mục

Đọc thêm

Công an tỉnh Bắc Giang tổ chức Lễ tổng kết và trao giải cuộc thi ảnh phòng chống COVID-19

Giám đốc Công an tỉnh Bắc Giang Nguyễn Quốc Toản trao tặng bằng khen, giấy khen cho các cá nhân tập thể có thành tích trong công tác phòng, chống dịch.
(PLVN) -  Sáng 22/10/2021, Công an tỉnh Bắc Giang đã tổ chức Lễ tổng kết và trao giải cuộc thi ảnh với chủ đề “ Cuộc chiến chống COVID-19 - Những khoảnh khắc không quên!” . Những tác phẩm tham dự giải đã phản ánh phong phú, đa dạng, sinh động, toàn diện từ công tác, chiến đấu, lao động sản xuất của cá nhân, tập thể, lực lượng y, bác sỹ đang chữa trị cho các bệnh nhân, niềm vui của các bệnh nhân khi được ra viện…

Chuyện cũ cầu Thăng Long (Kỳ 13): Điếu thuốc, cái kẹo và chuyện phải nhờ... "Tây” mới có

Cầu Thăng Long (ảnh chụp năm 1985).
(PLVN) - Trong "Chuyện cũ cầu Thăng Long", tôi đã kể nhiều về công việc của anh chàng “tôi” trong vai Trợ lý kiêm phiên dịch của Trưởng đoàn chuyên gia cầu Thăng Long. Công việc thì nhiều, mà kể thì biết bao giờ hết, có dịp sẽ kể tiếp. Hôm nay tôi kể một chuyện mà chắc chưa ai kể và tôi tin cũng ít người biết chuyện này ở thời đó. Ấy là chuyện cái kẹo, điếu thuốc và phải nhờ “Tây” như thế nào mới có được!

Phong thủy và tín ngưỡng thờ thần thánh tại các tứ trấn Việt Nam (Kỳ 9): Sự sáng tạo của tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng

Lễ hội rước Thành hoàng ở làng Diềm, Bắc Ninh.
(PLVN) - Không chỉ trấn giữ tại 3 tứ trấn Việt Nam, các vị thần được thờ tại Thăng Long tứ trấn, Hoa Lư tứ trấn và Lạng Sơn tứ trấn được nhiều làng tôn làm Thành hoàng làng. Tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng là sự kết hợp đỉnh cao của tín ngưỡng sùng bái con người và tín ngưỡng sùng bái thần linh.

Mora Group và kỳ vọng về một khu nghỉ dưỡng “trong rừng” đẳng cấp ở Hòa Bình

Thiết kế tận dụng tối đa tự nhiên ở KDL nghỉ dưỡng, sinh thái Bình Thanh.
(PLVN) -  Quan điểm “Không đánh đổi môi trường, văn hóa, văn minh xã hổi để lấy kinh tế” cần được nâng lên thành một triết lý. Riêng với ngành “công nghiệp không khói”, xu hướng du lịch bền vững, du lịch hài hòa với tự nhiên, hạn chế thấp nhất những “tổn thương” gây ra đối với môi sinh đang là một lựa chọn được nhiều nhà đầu tư lựa chọn.

Những dấu ấn của Hội Chữ thập đỏ tỉnh Bắc Giang trong công tác phòng, chống dịch Covid-19

Đồng chí: Mai Sơn - Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Bắc Giang tặng bằng khen cho các tập thể, cá nhân có thành tích trong công tác chống dịch.
(PLVN) - Tổng giá trị hoạt động trong công tác phòng, chống Covid-19 bị ảnh hưởng trên địa bàn tỉnh Bắc Giang và công tác vận động, tiếp nhận vật tư y tế, nhu yếu phẩm tiếp viện cho công tác phòng, chống Covid-19 nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh phía Nam, các quận, huyện trên địa bàn Thành phố Hà Nội năm 2020 - 2021 đạt trên 38 tỷ đồng.

Những bí ẩn lịch sử xung quanh thanh long đao của vua Mạc Đăng Dung

Lễ rước thanh long đao về làng Cổ Trai (Hải Phòng).
(PLVN) - Thanh long đao được cho là của vua Mạc Thái Tổ dài 2,55m, cân nặng 25,6kg, lưỡi đao dài 0,95m, cán đao dài 1,60m, bằng sắt rỗng, có cá chốt chặt lưỡi đao vào cán đao. Tương truyền, đây là thanh đao bất ly thân của vua Mạc Thái Tổ Mạc Đăng Dung và nó cũng gắn liền với suốt sự nghiệp chinh chiến, bình thiên hạ của ông.

Khai quốc công thần triều Nguyễn được ban họ vua vì lòng trung nghĩa

Điện thờ có nhiều di, cổ vật gắn liền sự nghiệp của ông Nguyễn Huỳnh Đức.
(PLVN) - Nguyễn Huỳnh Đức (1748 - 1819) là công thần khai quốc của nhà Nguyễn, từng giữ chức Tổng trấn của cả Bắc Thành lẫn Gia Định Thành. Sinh thời ông được xem là một trong ngũ hổ tướng của triều Nguyễn, tên tuổi gắn với những chiến công vang dội và nổi tiếng là bề tôi trung nghĩa hiếm có.

Bắc Giang: Công an huyện Lạng Giang xử lý triệt để xe vi phạm tải trọng, cơi nới thành thùng

Công an huyện Lạng Giang xử lý xe vi phạm tải trọng, cơi nới thành thùng
(PLVN) - Kết thúc 03 đợt xử lý cao điểm chuyên đề tải trọng, cơi nới thành thùng, Công an huyện Lạng Giang đã tiến hành xử lý gần 2000 trường hơp vi phạm, phạt hành chính hàng tỷ đồng, tạm giữ nhiều phương tiện. Những nỗ lực đó đã góp phần chấn chỉnh trật tự an toàn giao thông đường bộ, giảm thiểu tai nạn giao thông và bảo vệ môi trường.

Chuyện thời du học (Kỳ 3): Từ Mãn Châu đến hồ Bai-can

Tầu hoả chạy men theo bờ hồ Baican của vùng Xibêri, Liên Xô.
(PLVN) - Như kỳ trước đã kể, tối ngày 2/8/1973, chúng tôi lên tàu ở ga Hàng Cỏ, Hà Nội. Vượt chặng đường hơn 4.000 cây số từ ga Bằng Tường ở biên giới Trung Việt, tầu đến biên giới Trung – Xô. Dừng ở ga Mãn Châu Lý, bên kia là ga Zabaikalxk của Liên Xô.

Hòa Bình: Làm tốt công tác phòng cháy chữa cháy

Lực lượng PCCC&CNCH Công an tỉnh Hòa Bình luôn sẵn sàng chiến đấu.
(PLVN) - Với phương châm, phòng cháy hơn chữa cháy, lực lượng Cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ (PCCC&CNCH) Công an tỉnh Hòa Bình đã chủ động trong công tác phòng cháy, lấy công tác tuyên truyền là trọng tâm, tậm huấn nghiệp vụ là trọng điểm.

Những bí ẩn xung quanh pháo đài lớn nhất Đông Dương

Một đoạn tường của Đồn Rạch Cát nhìn từ bên ngoài.
(PLVN) - Được Pháp xây dựng vào năm 1903, đồn Rạch Cát (xã Long Hựu Đông, huyện Cần Đước, tỉnh Long An) là pháo đài quân sự đồ sộ vào loại nhất nhì Đông Dương lúc bấy giờ với chi phí cao gấp 3,5 lần xây dựng Nhà hát lớn Hà Nội.