Nguồn gốc tục thờ Chiêu Ứng của người Hoa ở miền Trung và Nam Bộ

0:00 / 0:00
0:00
(PLVN) - Tại miền Trung và Nam Bộ nước ta có nhiều đền, miếu, hội quán thờ Chiêu Ứng Anh Liệt do cộng đồng người Hoa gốc Hải Nam nói riêng, người Hoa nói chung xây dựng, hương khói. Tín ngưỡng đặc trưng này bắt nguồn từ một sự kiện có thật, đó là vụ án thảm sát 108 thương nhân người Hoa trên vùng biển miền Trung dưới triều vua Tự Đức.
Chánh điện Hải Nam Cổ Miếu thờ bài vị 108 anh linh. Chánh điện Hải Nam Cổ Miếu thờ bài vị 108 anh linh.

Vụ án thảm sát thuyền buôn

Theo một số sử liệu và lưu truyền dân gian, vào tháng 6 Âm lịch năm Tự Đức thứ 4 (1851), phụng mệnh triều đình, Chưởng vệ Phan Xích, cùng Lang trung Tôn Thất Thiều chỉ huy chiến thuyền Bằng Đoàn đi tuần tiểu vùng duyên hải các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi và Bình Định. Sau chuyến tuần tra dài ngày, hai người dâng sớ lên triều đình về việc đã tiêu diệt tàu cướp biển và xin ban thưởng.

Theo sớ tâu, chiến thuyền khi ở ngoài khơi tỉnh Quảng Ngãi thì phát hiện thấy ba thuyền lạ của Trung Quốc, tình nghi là thuyền hải tặc nên liền bắn ngay vài phát súng thần công. Bị tấn công bất ngờ, ba chiếc thuyền lạ bèn giương buồm bỏ chạy. Tàu Bằng Đoàn đuổi theo mấy ngày thì bắt kịp chúng, hai bên giao chiến ác liệt.

Sau đó một chiếc tàu cướp bị trúng đại bác vỡ tan, chiếc thứ hai bỏ chạy về phía đông, còn chiếc thứ ba hư hỏng thả trôi tự do. Địch đa số đã chết hoặc bị thương nặng, phần nhảy xuống biển trốn thoát, chiếc thuyền sau đó được kéo về đảo Chiêm Dự (tức Cù Lao Chàm). Cuộc giao chiến chỉ khiến chiếc Bằng Đoàn hư hại nhẹ, binh sĩ triều đình không có thương vong.

Vua Tự Đức xem xong bản tâu thì có ý nghi ngờ vì đánh nhau với cướp mà binh lính chẳng ai thương tích gì, còn phía bên kia thì chết sạch không một người bị bắt làm tù binh. Vua liền giao bên Bộ Binh tra xét. Lần đầu điều tra, Bộ Binh kết luận chiến thuyền Bằng Đoàn đã gặp phải cướp biển và xác nhận tất cả địch đều bị giết sạch.

Trong thời gian đó, một thủy thủ của chiếc Bằng Đoàn là Trần Hựu nhà ở gần phố Gia Hội (khu phố người Hoa ở Huế), vì ăn nhậu không đủ tiền trả bèn cầm chiếc nhẫn. Bà chủ quán là vợ một người Hoa bị sát hại, nhận ra chiếc nhẫn vì mặt nhẫn có khắc tên chồng bà, bèn đến nha môn trình báo việc chồng đi thuyền về quê đảo Hải Nam nhưng biệt tích. Vua Tự Đức sai tra xét và phát hiện ra chuyện tày đình.

Nguồn gốc tục thờ Chiêu Ứng của người Hoa ở miền Trung và Nam Bộ ảnh 1Chiêu Ứng Từ ở khu Gia Hội thành phố Huế.

Theo Trần Hựu thú nhận, hôm 17 tháng sáu năm 1851, thuyền Bằng Đoàn đang đậu ở cửa biển Thị Nại thì được tin có ba chiếc thuyền lạ ngoài khơi đảo Thanh Dữ, Phan Xích và Tôn Thất Thiều liền ra lệnh nhổ neo, đuổi theo nổ súng. Bị quan binh bắn, ba chiếc bỏ chạy về phía đông. Thuyền quan rượt theo và tiếp tục bắn thần công về phía chúng nhưng chúng chẳng hề đáp lại.

Sau đó hai chiếc chạy thoát, chiếc thứ ba vì bị hư hại nặng phải hạ buồm. Theo lệnh Chưởng vệ Phan Xích, người bên thuyền của Trung Quốc sang trình diện. 33 người sang trình thẻ nói là nhà buôn ở Thừa Thiên xin về thăm quê Trung Quốc và đã được cấp phép, thuyền họ đều là thuyền buôn chứ không phải hải tặc. Phạm Xích sai Hiệp quản Dương Cử dẫn quân sang khám xét tàu, kết quả cũng chỉ toàn hàng hóa.

Dương Cử được lệnh phải trói tất cả 75 người Hoa trên thuyền, sau đó chém đầu hết rồi quăng xác xuống biển. 33 người trình diện trên chiếc Bằng Đoàn cũng chung số phận, tất cả 108 người bị sát hại. Chỉ duy nhất một người trốn dưới đáy khoang là thoát nạn. Toàn bộ hàng hóa trên tàu buôn được chuyển sang chiếc Bằng Đoàn, còn tàu buôn được sơn lại màu đen để trông như tàu hải tặc.

Đọc tờ trình lần thứ 2 của Bộ Binh, vua Tự Đức cho rằng Phạm Xích và Tôn Thất Thiều giảo quyệt, tham lam và độc ác, còn ngụy tạo công lao để xin ban thưởng. Vua ra lệnh tước quyền hai người, lập tức bắt giam và giao cho Pháp ti tra xét, trừng trị theo pháp triều.

Cuối năm 1851, hai kẻ chủ mưu Phạm Xích và Tôn Thất Thiều bị tuyên xử lăng trì, năm viên quan khác bị xử trảm, những tòng phạm khác bị giáng chức, đày ra biên ải… Tịch thu gia sản những kẻ trọng tội để chuyển đến gia đình nạn nhân, đồng thời trả lại hàng hóa, tài sản cho thân nhân người mất. Cho lập trai đàn ở cửa sông tại Thuận An để phục hồi danh dự cho các vong linh, đồng thời sắc phong cho những vong linh là Chiêu Ứng Anh Liệt.

Nhà vua cũng cho phép được lập miếu thờ phượng bởi rằng 108 thương nhân sau khi qua đời đã nhiều lần linh ứng. Truyền rằng, về sau những người bị thảm sát ấy còn thường xuyên hiển linh giúp đỡ nhiều tàu thuyền gặp nạn trên biển. Từ đó, người Hoa Hải Nam lập miếu thờ Chiêu Ứng Anh Liệt ở những nơi có đông cộng đồng mình sinh sống.

Bản án của vua Tự Đức phê chuẩn lúc bấy giờ không những đã minh oan cho nạn nhân của vụ án “Hải tặc” mà còn cho thấy pháp luật Việt Nam thời đó nghiêm minh, không phân biệt một ai, dù người phạm tội họ Tôn Thất vốn gốc gác hoàng tộc. Bản án còn thể hiện sự sáng suốt của vua Tự Đức trong bang giao với Trung Quốc, nhất là trong chính sách bảo vệ ngoại kiều đến làm ăn, buôn bán với nước ta.

Nguồn gốc tục thờ Chiêu Ứng của người Hoa ở miền Trung và Nam Bộ ảnh 2Hải Nam Cổ Miếu ở trung tâm TP Cà Mau.

Được thờ tự ở nhiều nơi

Để thờ cúng 108 vong linh, một ngôi miếu bề thế được xây dựng ở đảo Hải Nam – quê hương của những người đã khuất. Còn ở Huế, ban đầu các nạn nhân được thờ chung ở ngôi chùa Bà có tên Quỳnh Châu Hội Quán nơi thờ Bà Thiên Hậu. Năm 1887, bang hội người đảo Hải Nam quyết định xây một ngôi miếu riêng nằm ở địa điểm ngày nay nhưng qui mô nhỏ.

Về sau, kiều bào người Hoa gốc Hải Nam đứng ra quyên góp và đến năm 1908 mới xây dựng lại miếu như ngày nay. Công trình kiến trúc này được xây dựng bởi bàn tay của các nghệ nhân từ Hải Nam đưa sang, kiểu dáng y hệt như miếu xây ở Hải Nam nhưng quy mô nhỏ hơn. Tuy nhiên đây được cho là một trong các miếu cùng loại đẹp nhất với lối trang trí hết sức tỉ mỉ.

Miếu nằm trong khuôn viên rộng khoảng 400 m2, tường rào bằng sắt bao quanh, sân ngoài lát bằng gạch. Cổng chính xây theo kiểu nhà có mái, cao 7 m, dài 13 m, rộng 5 m, chia làm ba gian, các cánh cửa đều bằng gỗ. Trên cổng có treo tấm biển khắc chữ “Chiêu Ứng Từ”, hai tấm liễn treo hai bên có các câu: “Để tưởng nhớ đến những đồng hương kính mến” và “Uy danh của các vị bao trùm khắp vũ trụ”.

Chính điện nằm giữa khu sân trong gồm ba gian, dài 12 m, rộng 8,4 m. Kiến trúc đều trang trí bằng phù điêu gốm màu sản xuất từ Trung Quốc với các hình tượng cá gáy hóa rồng, chữ Phúc, Lộc, Thọ. Thơ văn chữ Hán viết trên tường bằng bột màu, nóc quyết đắp tứ linh tinh xảo, rực rỡ. Hàng năm vào độ rằm tháng sáu Âm lịch, đông đảo Hoa kiều về đây để dự lễ tưởng niệm như một truyền thống.

Ở Hội An (Quảng Nam) có hội quán Hải Nam (còn gọi Quỳnh Phủ Hội quán) được xây dựng năm 1875. Đây vừa là nơi thờ Chiêu Ứng Anh Liệt, vừa là nơi sinh hoạt cộng đồng người Hoa Hải Nam ở Hội An. Ở Đà Nẵng thì có Chiêu Ứng Công Từ, dân gian quen gọi là chùa Chiêu Ứng. Chánh điện chùa lưu giữ một di vật giá trị là lá cờ vua Tự Đức truy tặng 108 người đã khuất với dòng chữ “Sắc phong Chiêu Ứng Anh Liệt, phổ phong Dực Bảo Trung Hưng”.

Ở Khánh Hòa có 2 Chiêu Ứng Từ. Một miếu ở phường Vĩnh Nguyên (TP. Nha Trang) với tuổi đời hơn trăm năm, một miếu ở thị trấn Vạn Giã (huyện Vạn Ninh). Ở cực Nam Tổ quốc cũng có một Chiêu Ứng Từ với nguồn gốc từ Chiêu Ứng Từ ở Huế. Miếu mới được xây dựng lại, với tên gọi Hải Nam Cổ Miếu, nằm ở trung tâm TP Cà Mau, tỉnh Cà Mau.

Hải Nam Cổ Miếu có lịch sử hàng trăm năm, trải qua nhiều thăng trầm. Năm 1938, ông Ong Thế Sung (tức ông bang Son) đã khởi xướng xây dựng lại miếu ở vị trí gần với ngã ba Kênh 16 (hiện nay là đường Lý Văn Lâm, Phường 1, TP. Cà Mau). Tuy nhiên, sau ngày thống nhất đất nước, miếu hư hỏng, xuống cấp và được xây dựng chợ Phường 1.

Năm 2010, tỉnh Cà Mau giao lại nền đất này cho người Hoa xây dựng lại miếu. Miếu được xây dựng mới dựa trên kết cấu như trước đây là 3 gian nối tiếp, ngoài thấp, trong cao… Bên ngoài sân đối diện cổng chính là sắc phong của vua, hai bên thờ thanh long, bạch hổ. Bên trong, giữa chánh điện thờ bài vị 108 anh linh.

Đây còn là nơi người Hoa gốc Hải Nam thờ phượng tổ tiên, và sinh hoạt bang hội nên trước đây còn có tên gọi là Hội quán Hải Nam. Nhiều người dân quen gọi là chùa Cô Hồn có lẽ vì lầm rằng nơi đây thờ vong linh không người thân cúng viếng. Vào ngày Rằm tháng 8, cộng đồng người Hoa trong và ngoài tỉnh về dự lễ giỗ, thắp hương bái tế tổ tiên và cầu cho quốc thái dân an.

Gia Nguyễn
Cùng chuyên mục

Đọc thêm

Những dấu ấn của Hội Chữ thập đỏ tỉnh Bắc Giang trong công tác phòng, chống dịch Covid-19

Đồng chí: Mai Sơn - Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Bắc Giang tặng bằng khen cho các tập thể, cá nhân có thành tích trong công tác chống dịch.
(PLVN) - Tổng giá trị hoạt động trong công tác phòng, chống Covid-19 bị ảnh hưởng trên địa bàn tỉnh Bắc Giang và công tác vận động, tiếp nhận vật tư y tế, nhu yếu phẩm tiếp viện cho công tác phòng, chống Covid-19 nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh phía Nam, các quận, huyện trên địa bàn Thành phố Hà Nội năm 2020 - 2021 đạt trên 38 tỷ đồng.

Những bí ẩn lịch sử xung quanh thanh long đao của vua Mạc Đăng Dung

Lễ rước thanh long đao về làng Cổ Trai (Hải Phòng).
(PLVN) - Thanh long đao được cho là của vua Mạc Thái Tổ dài 2,55m, cân nặng 25,6kg, lưỡi đao dài 0,95m, cán đao dài 1,60m, bằng sắt rỗng, có cá chốt chặt lưỡi đao vào cán đao. Tương truyền, đây là thanh đao bất ly thân của vua Mạc Thái Tổ Mạc Đăng Dung và nó cũng gắn liền với suốt sự nghiệp chinh chiến, bình thiên hạ của ông.

Khai quốc công thần triều Nguyễn được ban họ vua vì lòng trung nghĩa

Điện thờ có nhiều di, cổ vật gắn liền sự nghiệp của ông Nguyễn Huỳnh Đức.
(PLVN) - Nguyễn Huỳnh Đức (1748 - 1819) là công thần khai quốc của nhà Nguyễn, từng giữ chức Tổng trấn của cả Bắc Thành lẫn Gia Định Thành. Sinh thời ông được xem là một trong ngũ hổ tướng của triều Nguyễn, tên tuổi gắn với những chiến công vang dội và nổi tiếng là bề tôi trung nghĩa hiếm có.

Bắc Giang: Công an huyện Lạng Giang xử lý triệt để xe vi phạm tải trọng, cơi nới thành thùng

Công an huyện Lạng Giang xử lý xe vi phạm tải trọng, cơi nới thành thùng
(PLVN) - Kết thúc 03 đợt xử lý cao điểm chuyên đề tải trọng, cơi nới thành thùng, Công an huyện Lạng Giang đã tiến hành xử lý gần 2000 trường hơp vi phạm, phạt hành chính hàng tỷ đồng, tạm giữ nhiều phương tiện. Những nỗ lực đó đã góp phần chấn chỉnh trật tự an toàn giao thông đường bộ, giảm thiểu tai nạn giao thông và bảo vệ môi trường.

Chuyện thời du học (Kỳ 3): Từ Mãn Châu đến hồ Bai-can

Tầu hoả chạy men theo bờ hồ Baican của vùng Xibêri, Liên Xô.
(PLVN) - Như kỳ trước đã kể, tối ngày 2/8/1973, chúng tôi lên tàu ở ga Hàng Cỏ, Hà Nội. Vượt chặng đường hơn 4.000 cây số từ ga Bằng Tường ở biên giới Trung Việt, tầu đến biên giới Trung – Xô. Dừng ở ga Mãn Châu Lý, bên kia là ga Zabaikalxk của Liên Xô.

Hòa Bình: Làm tốt công tác phòng cháy chữa cháy

Lực lượng PCCC&CNCH Công an tỉnh Hòa Bình luôn sẵn sàng chiến đấu.
(PLVN) - Với phương châm, phòng cháy hơn chữa cháy, lực lượng Cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ (PCCC&CNCH) Công an tỉnh Hòa Bình đã chủ động trong công tác phòng cháy, lấy công tác tuyên truyền là trọng tâm, tậm huấn nghiệp vụ là trọng điểm.

Những bí ẩn xung quanh pháo đài lớn nhất Đông Dương

Một đoạn tường của Đồn Rạch Cát nhìn từ bên ngoài.
(PLVN) - Được Pháp xây dựng vào năm 1903, đồn Rạch Cát (xã Long Hựu Đông, huyện Cần Đước, tỉnh Long An) là pháo đài quân sự đồ sộ vào loại nhất nhì Đông Dương lúc bấy giờ với chi phí cao gấp 3,5 lần xây dựng Nhà hát lớn Hà Nội. 

Giải mã tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt

Nhà thờ họ Trương Việt Nam ở thị trấn Thiên Tôn, Ninh Bình là công trình cấp quốc gia.
(PLVN) - Không chỉ là thần Núi, với lý lịch con thứ 17 của Lạc Long Quân, Lạc tướng Vũ Lâm đời Hùng Vương thứ Nhất, việc thờ cúng Cao Sơn Đại vương tại Hoa Lư tứ trấn và Thăng Long tứ trấn chính là tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, đỉnh cao của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên.

Bình minh trên Hòn Yến…

Đảo Yến nhìn từ biển.
(PLVN) - Nằm trên địa phận bán đảo Phương Mai, dãy Triều Châu của TP Quy Nhơn xinh đẹp, cùng với những Hòn Mai, Hòn Chóp Vung, Núi Đen…,  Hòn Yến đã tạo nên dãy núi dài khoảng 15km. Đây là nơi chim yến kéo đến làm tổ tạo nên những hình ảnh đẹp đẽ, thanh bình nên nơi đây còn gọi là Đảo Yến.

Nguyễn Cư Trinh: Công thần hoàn thành mở cõi đất Tây Nam Bộ

Miếu Công Thần thờ Nguyễn Cư Trinh ở tỉnh Vĩnh Long.
(PLVN) - Lịch sử ghi nhận, Nguyễn Cư Trinh (1716-1767) chẳng những có tài văn chương mà còn giỏi dùng binh, mưu lược, lại liêm chính, khí phách ngang tàng. Với chính sách “tàm thực” vô cùng khéo léo, vị công thần này có công lớn trong việc mở cõi xứ Tây Nam Bộ, hoàn tất chính sách mở rộng lãnh thổ của chúa Nguyễn về phương Nam.

Hồ Hòa Bình và cơ hội có một không hai

Hồ Hòa Bình và cơ hội có một không hai
(PLVN) -  Quy hoạch Khu du lịch Quốc gia Hồ Hòa Bình được kỳ vọng sẽ là chìa khóa then chốt cho việc phát triển du lịch của tỉnh Hòa Bình và cả vùng Tây Bắc Việt Nam, là đòn bẩy, động lực quan trọng cho việc phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Hòa Bình.

Bất động sản thương mại: Hướng đi mới thu hút nhà đầu tư

Bất động sản thương mại: Hướng đi mới thu hút nhà đầu tư
(PLVN) - Thị trường BĐS luôn phản ánh bức tranh nền kinh tế. Trong những giai đoạn biến động, ngân hàng giảm lãi suất, Chủ dự án BĐS tung ra nhiều đòn bẩy tài chính để hút vốn, kích cầu, lại là thời điểm cho các nhà đầu tư BĐS bản lĩnh vẫn “giữ một cái đầu lạnh”, cơ cấu danh mục đầu tư, điều chỉnh hệ tiêu chí giá trị và họ vẫn đầu tư. Trong cuốn “7 Chiến lược đầu tư BĐS”, BĐS thương mại luôn là danh mục đứng đầu tiên cần phải có của bất kỳ NĐT. Nhưng đâu là giá trị thực cho một BĐS thương mại đầu tư bền vững trong lúc này?

Chuyện thời du học (Kỳ 2): Bốn ngày trên tàu hỏa xuyên Hoa lục

Bản đồ hành trình tầu hỏa xuyên Hoa lục.
(PLVN) - Như đã nói ở kỳ trước, tối ngày 2/8/1973, chúng tôi lên tàu ở ga Hàng Cỏ, Hà Nội. Qua “ải” Nam Quan vẫn ngồi trên tàu Việt Nam. Đến Bằng Tường thì tầu hoả Việt Nam “thả” đoàn xuống và quay về. Anh chị em chuẩn bị lên tàu nước bạn. Lúc ấy khoảng 9 giờ sáng…