Người xưa tuyển chọn nhân tài - (Kỳ 2): Việt Nam có bao nhiêu Trạng nguyên?

(PLVN) - Dưới thời phong kiến, khoa cử là một trong những hình thức cơ bản để tuyển dụng nhân tài, phục vụ đất nước. Vì thế, những quy chế thi cử thường hết sức nghiêm ngặt. Thí sinh có thể bị gông cổ, đánh trượng, bỏ tù nếu phạm trường quy. Còn quan lại mà gian lận trong thi cử bị xử tội rất nặng, người vi phạm có thể bị bắt làm nô lệ, bỏ tù cho đến bị xử án tử. 
Người xưa tuyển chọn nhân tài - (Kỳ 2): Việt Nam có bao nhiêu Trạng nguyên? Cảnh trạng nguyên vinh quy bái tổ (ảnh tư liệu).

Thi hội và thi đình

Đây là cửa ải thứ hai đầy gian khổ nhưng cũng đầy vinh quang, là cuộc kiểm tra đánh giá cao nhất đối với các bậc tài năng của đất nước. Bởi vậy thi hội và thi đình được mệnh danh là đại tỉ (thi lớn). Cuộc thi lớn này người xưa quen gọi là đại khoa. Đại khoa gồm hai giai đoạn: thi hội và thi đình. Thi hội cũng có 4 kỳ, người đỗ cả 4 kỳ sẽ được cấp bằng Tiến sĩ. 

Thi đình còn gọi là điện thi, tức là thi tại triều đình nhà vua. Vua trực tiếp hỏi bài. Thi đình chỉ đề xếp loại các Tiến sĩ đã đỗ ở kỳ thi hội mà thôi. Ở thời Lê có một số khoa, vì hoàn cảnh loạn lạc nên không tồ chức thi đình nhưng vẫn phân loại Tiến sĩ. 

Thi hội là kỳ thi quốc gia dành cho những người đã kinh qua thi hương và đã có bằng cử nhân và các giám sinh đã mãn khóa ở Quốc tử giám. Những người đỗ đạt trong các kỳ đại khoa như thế này đều có danh biệu dành cho họ tùy thuộc vào các thời kỳ khác nhau trong lịch sử (Thái học sinh, Tiến sĩ). Ngoài các khoa thi thường lệ triều đình còn mở khoa thi đột xuất. Các khoa đặc biệt như thế gọi là Ân khoa. . 

Thái học sinh xuất hiện từ khoa thi Nhâm Thìn (1232) đời Trần Thái Tông cho đến khoa thi Canh Thìn (1400) đời Hồ Quý Ly. Tiến sĩ bắt đầu có từ khoa thi Nhâm Tuất (1442) đời Lê Thái Tông cho tới khoa thi kết thúc lịch sử khoa cử Nho giáo ở nước ta vào năm Kỷ Mùi (1919) đời Nguyễn Khải Định. 

Tiến sĩ chia làm 6 bậc: (1) Trạng nguyên (2) Bảng nhãn (3) Thám hoa thuộc đệ nhất giáp, người đời mệnh danh là Tam khôi, có thời gọi là Tiến sï cập đệ (4) Hoàng giáp thuộc đệ nhị giáp (chính bảng) cũng có thời gọi là Tiến sĩ xuất thân (5). Tiến sĩ thuộc đệ tam giáp gọi là Đồng tiến sĩ xuất thân (6) Phó bảng là sản phẩm khoa cử thời Nguyễn mà bắt đầu xuất hiện từ khoa thi Kỷ Sửu (1829) đời Minh Mệnh. 

Nhận áo mũ cử nhân (ảnh tư liệu).  

Giữa Tiến sĩ và Phó bảng được quy định về tỉ lệ và ngạch đỗ. Ví dụ ở khoa thi 1843 đời Thiệu Trị có 25 người đỗ, thì chỉ cho 10 người đỗ Tiến sĩ, còn lại 15 Phó bảng. Nếu tính 30 khoa thi ở Huế (1822 -1892) lấy đỗ 560 người thì có 229 Tiến sĩ, số còn lại là Phó bảng. 

Thi hội và thi đình cả hai kỳ thi này diễn ra trong khoảng thời gian 8 tháng: mùa xuân thi hội đến mùa thu năm ấy thi đình. Còn phép thị hội cũng có bốn kỳ như phép thi hương. 

Kỳ thứ nhất cho thí sinh làm kinh nghĩa và kinh truyện, mỗi thứ một bài, mỗi bài khoảng 1000 tiếng. Ở kỳ thứ tư, bài văn sách quy định tối thiểu 1600 tiếng. 

Riêng khoa thi nhà Hồ năm 1405 lại cho thi thêm kỳ thứ 5 hỏi về toán. Đó là nét đặc sắc của khoa cử nước ta. Theo sách Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn. Vào năm 1721, triều đình ra lệnh phải quy định mức điểm cho mỗi kỳ thi. Kỳ một thí sinh phải đạt từ 8 điểm trên 10 trở lên. Kỳ hai phải đạt từ 7 điểm trở lên, kỳ ba, kỳ bốn phải đạt từ 5 điểm trở lên.

Nguyên tắc chung là mỗi một kỳ thi phải qua hai lần chấm ; sơ khảo và phúc khảo, đủ điềm thi kỳ thứ nhất mới được thi kỳ hai, rồi kỳ ba, thứ tư cũng áp dụng theo luật đó. Người đỗ được xếp làm hai loại:đỗ chính bảng và đỗ phó bảng. Người đỗ chính bảng được vào thi đình và được hưởng quyền vinh quy bái tổ. 

Cách thức tổ chức thi hội và thi đình 

Một số khoa thi buổi đầu (thi sinh còn ít) được tổ chức ngay ở trường Quốc tử giám. Còn về sau, giống như thi hương, mỗi lần thi là một lần làm trường. Trường làm bằng tre lợp tranh, rào dậu xung quanh bằng nứa. Trường làm 3 khu vực: Khu nội liêm dùng cho khảo quan ở, khu ngoại biên là nơi ở của các quan giám thị và khu vực dành cho thí sinh ở, 

Cả trường thi chia làm 8 ô vuông, có một con đường chạy đọc, và con đường chạy ngang ở chính giữa để chia 8 ô thành 4 phần bằng nhau gọi là đường thập đạo. Giữa trung tâm đường thập đạo, người ta dựng một ngôi nhà gọi là nhà thập đạo. Từ nhà thập đạo trông ra phía trước có một cửa thông ra ngoài gọi là cửa tiền. Trên đường thập đạo theo hàng ngang người ta dựng 3 chòi canh: một cái ngay chính giữa và hai cái hai bên để quan giám thị quan sát thí sinh làm bài. 

Bên ngoài là hàng rào 4 mặt vây kín. Đề bảo đảm an toàn cho cuộc thi, triều đình còn sai lính cưởi ngựa qua lại canh phòng. Khi cuộc thi tiến hành có các quan trông coi giám sát gọi là quan trường.

Sử sách nước ta không thấy ghi chép nhiều về quan trường thuộc ba triều đại Lý, Trần, Hồ. Nhưng từ thời Lê về sau chức danh quan trường của các khoa thi được ghi chép đầy đủ ở bia Tiến sĩ Văn Miếu mà nay ta.còn đọc thấy gồm: Chánh chủ khảo, phó chủ khảo, một trị cống cử, sáu viên khảo quan (đồng khảo), hai viên chánh phó đề điệu, hai viên giám đằng lục. 

Luật thi hội không chấm trực tiếp bài làm của thí sinh mà do quan giám đằng lục ở lại phòng sao chép rõ ràng, rồi đưa bản sao đi chấm. Trước khi đưa bài đi chấm bài, hai viên giám đằng một người đọc một người soát xem có sai sót gì không. Công việc như vậy ở lại phòng gọi là đối độc. Quan đề điệu phát bài cho nội liêm chấm trước, ngoại biên chấm sau. 

Các quan nội liêm ngoài nhiệm vụ sơ khảo còn có nhiệm vụ theo dõi phát hiện mọi tệ lậu trường thi. Quan giám thị có chức trách giữ gìn an ninh cả phạm vi trường thi, 

Quan trường ở kỳ thi đình, ấn tượng sâu sắc nhất đối với. các sĩ tử vẫn là những vị hoàng đế và suốt trong lịch sử khoa cử nước ta, nhất là từ nhà Lê về sau thì các ông vua vẫn là người hỏi thi cuối cùng đề các nho sĩ bước tới hoạn lộ và bậc thang danh vọng. Đến ngày thi, bộ Lễ phải thiết đặt ngự tọa (chỗ vua ngồi ở giữa điện Cần chánh). 

Sau lễ khai mạc, bá quan văn võ chia ban đứng chực sẵn ở bên thềm điện, nghi vệ, cờ xí, trang hoàng lộng lẫy. Hồi trống thứ nhất nổi lên báo hiệu cho các quan văn, võ sửa mũ áo và tiến sát cửa điện đứng chầu. Hồi trống thứ bai, kiệu vua ngự giá ra giữa điện. Quan tự ban (tồ chức) dẫn các quan văn chầu bên tả, các quan võ chầu bên hữu, các thí sinh đứng sau hàng quan văn, khi vua ra phải lạy 5 vái. 

Từng thí sinh được gọi vào trước ngự tọa đề nhận giấy bút và phòng làm bài. Vua chấm duyệt từng quyển của thí sinh. Ngày tuyên bố kết quả, các quan tân khoa được tiếp đi lễ triều ở điện Thái Hòa, các quan văn võ chia ban, mũ áo chỉnh tề chầu vua ở ngự điện. 

Các vị tân khoa được hướng dẫn quỳ ở phía trái thềm điện đề lĩnh mũ, áo vua ban. Quan tuyên lễ xướng tên và yết bảng tại lầu Phu văn 3 ngày. Vua đãi yến các vị tân khoa tại sảnh đường bộ Lễ. 

Bộ lễ phát cho mỗi tân khoa một cành trâm cài đầu, cho thăm vườn thượng uyển, cho cưỡi ngựa đi thăm phố xá kinh thành, nghi thức này có thời chỉ đành cho tam khôi và vinh quy bái tổ. Triều đình ra lệnh cho dân chúng các địa phương có người đỗ Tiến sỉ phải đón rước linh đình và dân hàng tổng phải làm đình nghè cho ở. 

Vậy nên danh từ ông nghè chỉ các Tiến sĩ cũng từ đó mà ra. Triều đình còn cho dựng bia chép sách lưu danh Tiến sĩ và để nêu gương muôn thuở. 

(Còn nữa)

Ngọc Trìu (t/h) / Xa lộ pháp luật
Ý kiến bạn đọc

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Cùng chuyên mục
Khu bảo tàng sinh thái tre độc nhất vô nhị Đông Nam Á

Khu bảo tàng sinh thái tre độc nhất vô nhị Đông Nam Á

(PLVN) - Khu Bảo tàng sinh thái tre và bảo tồn thực vật Phú An (Làng tre Phú An, xã Phú An, thị xã Bến Cát, tỉnh Bình Dương) được xem là khu bảo tồn tre tự nhiên lớn nhất cũng như sớm nhất tại Việt Nam và Đông Nam Á, với khoảng 1.500 bụi tre với nhiều giống loài khác nhau. Đây còn là điểm du lịch sinh thái lý tưởng, mang đến nhiều điều lý thú cho những người yêu thiên nhiên và làng quê Việt Nam.

Đọc thêm

Tuổi trẻ Việt Nam tiến bước dưới cờ Đảng

Tuổi trẻ Việt Nam tiến bước dưới cờ Đảng
(PLVN) - Ngày 27/1, Ban Bí thư TƯ Đoàn TNCS Hồ Chí Minh công bố kế hoạch tổ chức “Ngày thanh niên cùng hành động” chào mừng thành công Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng và Kỷ niệm 91 năm Ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (3/2/1930 - 3/2/2021).

Bản sắc du lịch

Bản sắc du lịch
(PLVN) - Với địa hình đường nhiều dốc cao, Đà Lạt là TP duy nhất cả nước chưa lắp đặt đèn tín hiệu giao thông. Đây là một trong những nét đặc trưng của TP ngàn hoa, TP du lịch. Thế nên quyết định của UBND tỉnh Lâm Đồng tổ chức thi tuyển tìm ý tưởng chống ùn tắc giao thông hiệu quả cho TP Đà Lạt, treo thưởng trị giá một tỷ đồng với người đoạt giải nhất, cứ tưởng là “chuyện thật như đùa”.

Sôi động thị trường hàng không nội địa

Sôi động thị trường hàng không nội địa
(PLVN) - Trong bối cảnh bay thương mại quốc tế đang “đóng băng” do ảnh hưởng của dịch Covid-19 thì các đường bay trong nước trở nên nhộn nhịp. Nhiều hãng bay mở ra các đường bay mới để thu hút khách. Dịp Tết Nguyên đán 2021, nhiều hãng bay có lịch bay xuyên đêm.

Nông sản Việt lên ngôi dịp Tết

Nông sản Việt lên ngôi dịp Tết
(PLVN) - Nhiều doanh nghiệp đặt đích danh các loại nông sản Việt xuất hiện trong giỏ quà tặng dịp Tết. Đó chính là nguyên nhân khiến cho một vài loại nông sản Việt “cháy hàng”.  

Kiểm soát, xử lý kịp thời vi phạm giao thông đường thủy

Kiểm soát, xử lý kịp thời vi phạm giao thông đường thủy
(PLVN) - Bộ Giao thông Vận tải (GTVT) vừa có công văn gửi Cục Đường thủy nội địa Việt Nam và Sở GTVT các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương về việc tăng cường thực hiện các giải pháp bảo đảm trật tự an toàn giao thông đường thủy dịp Tết Nguyên đán, lễ hội Xuân năm 2021 và kiểm soát tải trọng phương tiện, phòng chống va trôi trên đường thủy nội địa.

Bộ Công an đã cấp hơn 1.300 căn cước công dân gắn chip

Bộ Công an đã cấp hơn 1.300 căn cước công dân gắn chip
(PLVN) - Hôm qua (27/1), trả lời báo chí, Thiếu tướng Tô Văn Huệ, Cục trưởng Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội (Bộ Công an) cho biết, sau khi Thông tư của Bộ Công an quy định về mẫu thẻ căn cước công dân (CCCD) gắn chip có hiệu lực từ 23/1, Cục đã sản xuất, cấp phát cho 1.359 đại biểu tham dự Đại hội Đảng lần thứ XIII.

TP HCM đề xuất thu phí kiểm soát khí thải xe máy

TP HCM đề xuất thu phí kiểm soát khí thải xe máy
(PLVN) - Hôm qua (27/1), Sở GTVT TP HCM tổ chức Hội nghị tổng kết chương trình “Nghiên cứu thí điểm kiểm tra khí thải xe máy, hướng tới thí điểm kiểm soát khí thải xe máy đang lưu hành trên địa bàn TP”. 

Tiên Nguyễn rạng rỡ nhận giải thưởng Best Of The Best 2020

Tiên Nguyễn rạng rỡ nhận giải thưởng Best Of The Best 2020
(PLVN) - Tại Lễ trao giải Best Of The Best 2020 do Tạp chí Robb Report tổ chức vào tối ngày 26/1 vừa qua, thương hiệu trang sức đồng hồ danh tiếng nước Pháp Cartier được phân phối vào thị trường Việt Nam bởi Công ty DAFC đã được vinh danh hạng mục Best Unisex Watch cho dòng Pasha de Cartier.

Dự án I-Tower Quy Nhơn chưa đủ điều kiện bán nhà ở

Dự án I-Tower Quy Nhơn chưa đủ điều kiện bán nhà ở
(PLVN) - Sở Xây dựng tỉnh Bình Định vừa phát thông tin cảnh báo việc mua bán căn hộ chung cư chưa được phép giao dịch tại dự án Trung tâm Thương mại - dịch vụ, văn phòng và căn hộ I-Tower Quy Nhơn (gọi tắt là dự án I-Tower Quy Nhơn). Đồng thời, Thanh tra Sở Xây dựng cũng cho biết, dự án thi công khi chưa có giấy phép xây dựng. 
Quảng Ninh hân hoan hướng về Đại hội XIII của Đảng

Quảng Ninh hân hoan hướng về Đại hội XIII của Đảng

(PLVN) - Trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh những ngày này, khắp các con phố, ngả đường từ thành thị đến miền núi, biên giới hải đảo, đều rực rỡ sắc màu của cờ hoa, băng rôn, biểu ngữ, khẩu hiệu chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng.

Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó TBT: Trần Đức Vinh

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0971.741.666‬