Tết Nguyên đán ở Đàng Ngoài qua con mắt người phương Tây

(PLO) -Thế kỷ XVII, giao thương nơi Đàng Ngoài (Bắc Hà) của vua Lê – chúa Trịnh với phương Tây rất phát triển. Người nước ngoài đến buôn bán, truyền đạo cũng qua đó mà có những cảm nhận rất riêng về Tết Việt. 
Trò đánh đu và bắt chạch trong chum ngày Tết Trò đánh đu và bắt chạch trong chum ngày Tết

Với kinh nghiệm 14 năm sống ở Đàng Ngoài, Giám mục người Ý Giovanni Filippo de Marini (1608-1682) cảm nhận được khá sâu sắc không khí Tết Việt ở Đàng Ngoài. 

“Phiên chợ miễn thuế”

Ông cho biết, 15 ngày trước Tết Nguyên đán, việc mua sắm diễn ra tấp nập, bởi “có phiên chợ miễn thuế (foire franche) mở khắp trong xứ, ai cũng được phép đem hàng tốt hạng nhất ra bày bán”.

Các phiên chợ này thu hút các lái buôn kéo đến với hi vọng bán được nhiều hàng, đây là dịp để dân gian từ quý tộc cho tới kẻ nghèo đều muốn mua sắm, trang hoàng cho gia đình trong dịp năm mới, thế nên “vì suốt năm không có phiên chợ nào đẹp và lắm tiền như thế nên cuộc tụ hội của dân chúng (đông) quá sức tưởng tượng”. 

Biết bao nhiều điều không hay cũng được xếp lại để đón một năm mới yên bình. Vẫn theo lời de Marini, người dân Việt “có lệ khi năm hết tết đến, là dàn xếp cho xong những chuyện xích mích của người nọ đối với người kia và đến giảng hòa với kẻ thù địch trước ngày Nguyên đán, hứa với nhau sẽ thành đôi bạn chân thật”.

Trong khi ấy, chốn công đường 15 ngày trước Tết không ai được kiện cáo nhau, công sở đóng cửa, nếu có việc cấp thiết hoặc ai gây tội đại ác thì “các quan thẩm phán xét đoán qua loa kết tội rất nặng rồi đuổi nguyên bị đi để cố sang năm mới không còn việc gì phải xem xét giải quyết nữa”; “ấn tín các sở đã đem khóa cất một nơi”.

Alexandre de Rhodes (1591-1660) trong Histoire du Royaume de Tunquin (Lịch sử vương quốc Đàng Ngoài) cho biết, người Việt không khất nợ quá năm trừ khi quá túng thiếu nên cuối năm việc nợ nần phải giải quyết xong, vì “họ sợ chủ nợ ngày mồng Một Tết đến đòi nợ”, và nếu thế sẽ rất tai hại, là điềm gở cả năm.

Lạ lùng... “cây nêu”

Chiều 30 Tết, theo Alexandre de Rhodes, cây nêu được trồng trước nhà “trên ngọn treo một cái giỏ hay một túi đục thủng nhiều lỗ và đựng đầy thứ tiền bằng giấy vàng giấy bạc”. Ông cho rằng đó là tiền dành cho cha mẹ đã mất của chủ nhà cần chi dùng nơi thế giới bên kia. Còn Giovanni Filippo de Marini sát thực hơn khi biết đây là thứ ngăn không cho ma quỷ vào nhà gieo tai vạ.

Đồng thời, nơi đầu cột cửa người Việt “vẽ chi chít lên chung quanh đấy những con mèo”, cùng những hình thù dữ tợn để dọa ma. Alexandre de Rhodes cho hay trong ba bốn ngày cuối năm nhiều ông già, bà cả “đến trú trong các chùa chiền” và chỉ về nhà vào ngày mồng Một Tết vì sợ tà ma hãm hại.

Trong ngày Tết Nguyên đán, sau giao thừa “không ai được phép đóng cửa”, bởi quan niệm ông bà ông vải sẽ về. Thậm chí, họ còn chuẩn bị giường chiếu hoặc trải chiếu lên sàn nhà cùng với đôi dép vì “cho rằng các cụ đi đường mệt lắm và cần phải nghỉ ngơi chút ít”, một tục mà nay ta không còn thấy. Duy việc thêm hai cây mía ngày Tết đã được ghi nhận thế kỷ XVII “để ông bà có thiếu sức thì dùng để chống mà đi”. 

Một số kiêng kỵ dịp Tết cũng được thực hiện và nay còn thấy duy trì, đó là việc “không quét nhà, dù nhà bẩn thỉu và đầy rác rưởi”. Và để giữ được sự vui vẻ suốt năm, theo de Marini ba ngày Tết “không ai nổi giận, nói nặng lời hay làm phiền lòng ai vì sợ rằng chính mình sẽ bị giông”.

Để tạo nên những điều tốt đẹp, theo ghi nhận của de Marini, mọi người gắng làm điều lành, ai cũng đi lễ chùa. Phục sức của phụ nữ ngày Tết cũng rất ư chau chuốt, như Relation nouvelle et curieuse des royaumes de Tunquin et de Lao ghi “đàn bà ăn mặc rất đẹp, tai đeo “hoa” rất đắt và rất quý; cổ đeo nhiều chuỗi ngọc trai rất xinh; tay đeo vòng bằng vàng trá hay san hô”. 

Chơi tết

Đối với cộng đồng làng, sẽ cử ra 8 người coi sóc việc đình đám thật chu tất, không thiếu sót thứ gì với thành hoàng làng. Nhận định này cũng có sự tương đồng trong cảm nhận của Jean Baptiste Tavernier (1605-1689) qua Tập du ký mới và kỳ thú về vương quốc Đàng Ngoài khi ông chép “cứ đến ngày đầu năm, họ cúng tết lễ vật rất long trọng tôn vinh những người có nhiều công trọng, có tâm và tỏ ra dũng cảm”. Ý Jean Baptiste Tavernier đề cập ở đấy, chính là nói về các thành hoàng của dân Việt. 

Tục mừng tuổi, lì xì Tết đã thành nếp. Trong đó “bọn trai trẻ thì suốt đêm đi chơi, nhảy hát chẳng sợ hãi gì cả, vào mọi nhà chúc mừng năm mới để lấy thưởng”. Còn đối với việc quà cáp, đã được Relation nouvelle et curieuse des royaumes de Tunquin et de Lao lưu ý.

Theo đó quan lại tùy theo phẩm trật mà vào dịp Tết “gửi phẩm vật quý giá về dâng vua… Hạ quan gửi tặng vật về biếu thượng quan; học trò tết thầy, con cháu biếu gia trưởng, và như thế người dưới biếu người mà mình nhận là người đứng ngay hàng trên mình”. 

Tết cũng là dịp vui Xuân, giải trí. Nhiều trò chơi, lễ hội được tổ chức với nhiều cách thức đa dạng: “có kẻ thử sức đánh vật, có kẻ thách đi mau chạy nhanh”; “cũng có kẻ đấu thương, bắn súng, nạp thuốc không, có kẻ múa gươm, tre mộc”…

Hoặc phụ nữ thì thi vo gạo, vừa đi vừa nấu nấu cơm khéo và nhanh (nay vẫn còn nhiều nơi kế thừa). Một trò chơi de Marini cho rằng nhiều người thích, ấy là trò đánh đu. Dẫu còn đôi chỗ chưa chính xác, nhưng nhận xét về Tết Việt đất Đàng Ngoài của người phương Tây, kể cũng khá tinh tế.../.

Trần Đình Ba
Cùng chuyên mục

Đọc thêm

Thu thuế khu vực doanh nghiệp ngoài quốc doanh tăng cao

Thứ trưởng Vũ Thị Mai trao Danh hiệu “Tập thể lao động xuất sắc” cho tập thể Tổng cục Thuế.
(PLVN) -  Biểu dương kết quả ngành Thuế đã đạt được trong 6 tháng đầu năm là ấn tượng và toàn diện, Thứ trưởng Bộ Tài chính Vũ Thị Mai nhấn mạnh, thu từ khu vực doanh nghiệp ngoài quốc doanh tăng cao dự toán thể hiện sức bật của nền kinh tế…

Bộ trưởng Hồ Đức Phớc: Nhanh chóng tổng rà soát các văn bản pháp lý về chứng khoán

Bộ trưởng Hồ Đức Phớc: Nhanh chóng tổng rà soát các văn bản pháp lý về chứng khoán

(PLVN) -“Nhiệm vụ công tác của ngành Chứng khoán trong thời gian tới rất lớn, tuy vậy, không phải nhiệm vụ nào cũng có thể hoàn thành ngay được, nên cần phân loại nhiệm vụ nào cần hoàn thiện trước, nhiệm vụ nào sau. Quan trọng là phải trên tinh thần cầu thị, bắt tay nhanh vào việc và đặt nỗ lực cao nhất để hoàn thành...", Bộ trưởng Tài chính Hồ Đức Phớc nhấn mạnh trong buổi làm việc với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) hôm 30/6.

Doanh nghiệp dầu khí hưởng ứng chương trình “1 triệu sáng kiến” của Tổng LĐLĐ Việt Nam

Ông Ngô Khánh Xạ - Phó Tổng Giám đốc PVEP, Chủ tịch Hội đồng Sáng kiến PVEP và ông Kiều Ngọc Anh - Chủ tịch Công đoàn PVEP ký kết giao ước thi đua.
(PLVN) -Tổng công ty Thăm dò và Khái thác dầu khí (PVEP) vừa tổ chức Lễ phát động phong trào thi đua “Góp sáng kiến – Hiến ý tưởng” nhằm thúc đẩy phong trào lao động sáng tạo, giải pháp hữu ích để nâng cao hiệu quả quản lý, tăng năng suất lao động, tiết kiệm chi phí góp phần hoàn thành kế hoạch sản xuất kinh doanh giai đoạn 2022-2023 trong toàn PVEP.

Tiết kiệm năng lượng: Hô hào nhiều, kết quả được bao nhiêu?

Nhiều nhà máy xi măng đang nỗ lực thực hiện tiết kiệm năng lượng.
(PLVN) - Chỉ qua một đợt nắng nóng đầu hè 2022, phụ tải điện đã lập “đỉnh” mới, với mức tăng hơn 3.300MW so với năm 2021. Nếu thực hiện việc sử dụng năng lượng hiệu quả từ nay đến năm 2030, Việt Nam có thể tiết kiệm được lượng điện tương đương các nhà máy điện có tổng công suất lên tới 12.000MW.

Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ gặp gỡ các lãnh đạo của Prudential

Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ gặp gỡ lãnh đạo Tập đoàn Prudential.
(PLVN) -Trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Vương quốc Anh ngày 29/6 (theo giờ địa phương), tại thủ đô London, Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ và Đoàn đại biểu cấp cao của Việt Nam đã có cuộc gặp gỡ với Tập đoàn Prudential nhằm trao đổi về các vấn đề ưu tiên của Chính phủ Việt Nam, và đề cập vai trò của các tập đoàn bảo hiểm như Prudential trong việc hỗ trợ tăng cường các vấn đề tài chính toàn diện cho người dân Việt Nam.

Bất ngờ hiểu biết của doanh nghiệp về FTA

Các hiệp định thương mại tự do Việt Nam đã tham gia
(PLVN) - Bộ Công Thương thực hiện khảo sát 1.650 doanh nghiệp tư nhân về mức độ nhận biết các hiệp định thương mại tự do (FTA). Kết quả cho thấy mức độ nhận biết về các FTA của cộng đồng doanh nghiệp rất khiêm tốn.

Tin vào triển vọng của thị trường chứng khoán

Ảnh minh họa
(PLVN) -  Đi cùng với hướng phục hồi của điểm số, thị trường chứng khoán Việt Nam bắt đầu đón nhận sự trở lại của khối nhà đầu tư nước ngoài, thể hiện niềm tin trở lại vào triển vọng của thị trường.

Đầu tuần, Bộ trưởng nghe Hiệp hội 'kêu khó'

Bộ trưởng Bộ KH&ĐT Nguyễn Chí Dũng
(PLVN) - Gần 20 Hiệp hội các ngành hàng đã được Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Nguyễn Chí Dũng mời đến để chia sẻ về những khó khăn, vướng mắc. Ông cho biết, Bộ muốn tiếp cận theo hướng chủ động nhận diện, kịp thời điều chỉnh chính sách để vượt qua thách thức.

Bao giờ Vietnam Airlines mới hoàn tiền cho khách hàng?

Ảnh minh họa
(PLVN) - Từ dịp Tết năm 2020, nhiều người mua vé máy bay của hãng bay Vietnam Airlines nhưng sau đó không thể bay do ảnh hưởng của dịch COVID-19. Điều đáng nói, đến thời điểm này, Vietnam Airlines vẫn chưa hoàn trả lại tiền cho nhiều khách hàng.

Doanh nghiệp Nhật Bản chia sẻ bí quyết chọn 'đất lành'

Toyota đầu từ vào tỉnh Vĩnh Phúc từ năm 1996
(PLVN) - Chia sẻ tại Hội nghị “Vĩnh Phúc trong kết nối, hợp tác và phát triển Việt Nam – Nhật Bản”, các doanh nghiệp Nhật Bản đều đánh giá cao nỗ lực cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh của Vĩnh Phúc, nhất là trong bối cảnh 2 năm chịu tác động của dịch COVID-19…

Sếp Điện lực lý giải 'vì sao DN bán điện khuyên khách hàng... tiết kiệm điện?'

Phó Tổng Giám đốc EVNNPC Lê Văn Trang

(PLVN) - Vào những thời điểm nắng nóng cực đoan, việc cung ứng điện ở miền Bắc sẽ phải đối mặt với rất nhiều khó khăn, bởi hệ thống điện miền Bắc có thể sẽ thiếu hụt công suất đỉnh vào các khung giờ cao điểm: trưa từ 12h00 - 15h00, tối từ 21h00 - 24h00. Phóng viên đã trao đổi với ông Lê Văn Trang - Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC) về việc cung ứng điện mùa hè.

Cơ quan Nhà nước 'nhầm vai' trong các Hợp đồng BOT?

Ảnh minh họa

(PLVN) - Bản chất của phương thức đối tác công - tư (PPP) là Nhà nước và nhà đầu tư cùng ký hợp đồng để xây dựng công trình giao thông, cung cấp dịch vụ cho người dân. Thế nhưng trên thực tế, cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong các dự án PPP luôn nghĩ rằng mình có quyền quản lý và nhà đầu tư là đối tượng bị quản lý?

Nhiều lợi thế trong chuyển dịch năng lượng ở Việt Nam

Trong Quy hoạch điện VIII, Bộ Công Thương đã phát triển hệ thống điện Việt Nam theo hướng xanh, bền vững, phù hợp cam kết tại COP26
(PLVN) -Để đạt được mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, việc đầu tiên cần làm là chuyển dịch năng lượng. Nhiều chuyên gia am tường về năng lượng trong, ngoài nước đều cho rằng, Việt Nam có nhiều lợi thế về vấn đề này.