Người giữ “hồn” câu hát Lải Lèn

(PLO) -Cụ Ngoãn cho hay, thể lệ truyền khẩu điệu múa hát Lải Lèn đã khác trước. Trước kia, thầy dạy chỉ được truyền khẩu Lải Lèn cho con gái làng chứ không dạy cho nàng dâu. Thế nhưng, khi dạy xong, các con gái làng đi lấy chồng nơi khác, bỏ lại câu hát dở dang.
Cụ Ngoãn hát múa Lải Lèn Cụ Ngoãn hát múa Lải Lèn

Trước thực tế đó, các cụ “chuyển kênh” chỉ chọn con dâu, con trai trong làng để truyền khẩu Lải Lèn. “Nàng Lải” năm xưa nay đã ngoài 80 vẫn gồng mình chạy đua với thời gian, nhiệt tâm níu giữ vốn hát cổ. 

Trải qua bao năm chiến tranh cùng thăng trầm cuộc sống, những câu hát, điệu múa cổ dần bị rơi rụng, thất lạc, đứt gãy. “Nàng Lải” năm xưa cứ gồng mình chạy đua với thời gian“cuối dốc cuộc đời”, nhiệt tâm níu giữ vốn cổ. Bởi cụ lo sợ khi cụ khuất núi, chẳng biết làng này có ai còn hát Lải Lèn?

Câu hát, điệu múa nghìn năm

Những câu hát Lải Lèn trầm bổng vang lên hòa quyện tiết trời cuối thu mát rượi khiến làng Nội (xã Bắc Lý, Lý Nhân, Nam Hà) yên bình đến nao lòng. Trong ngôi nhà nhỏ, cụ Nguyễn Thị Ngoãn, 82 tuổi, luyện giọng và tập múa với câu hát “đặc sản” của làng cũng như của Nam Hà. Đôi chân gân guốc mải mê xoay vòng. Đôi tay nhịp nhàng quyện với điệu nhạc. Cụ Ngoãn “phiêu” cùng Lải Lèn như đang nhớ về tuổi thanh xuân thời xa vắng. 

Không phải ngẫu nhiên, cụ Ngoãn được người làng tôn vinh là “báu vật sống” của làng. Tuổi bát thập, cụ Ngoãn vẫn còn nhớ vanh vách những điệu hát cổ, dù lời văn không dễ nhớ, dễ hiểu. Chẳng nhạc đệm, chỉ có giọng hát với kỹ thuật lấy hơi, nhả chữ, cụ cất giọng: “Đêm chàng chuông kêu la mậu rạng/ Đội ơn chức trọng là múa vong/ Trăm quan tiền thưởng là trả công/ Chức trọng là múa vong đời đời”...

Nhắc đến điệu múa hát có từ nghìn năm trước, ánh mắt mờ đục của cụ Ngoãn chợt lấp lánh. Cụ hào hứng kể: cách đây hơn 1.000 năm, tổng Yên Trạch, phủ Nam Xang (nay là 3 làng: Yên, Đọ, Nội ở Bắc Lý, Lý Nhân) là vùng đất ven sông Hồng nước ngập mênh mông, lau sậy um tùm. Vào thế kỷ thứ VI, Triệu Quang Phục lúc đó đang giúp Lý Nam Đế đánh đuổi giặc Lương đã lấy đầm Dạ Trạch (nay thuộc Châu Giang, Hưng Yên) làm căn cứ chống giặc. 

Nằm ở vị trí cách đầm Dạ Trạch không xa, lại tiện sông nước, việc đi lại thuận lợi, tổng Yên Trạch được Triệu Quang Phục chọn làm vành đai bảo vệ, tiếp tế cho vùng căn cứ. Sau khi chiến thắng giặc Lương, lên ngôi vua, Triệu Việt Vương đã về thăm lại vùng đất Yên Trạch. Nhân dân mừng rỡ đón rước. Múa hát Lải Lèn là một trong những nghi thức long trọng đó. 

Sau khi vua mất, người dân trong 3 làng cùng lập đền thờ, quanh năm hương khói. Múa hát Lải Lèn và nghi lễ dâng rượu đón mừng chính thức trở thành tục múa hát thờ thần. Cùng đó, tục chạy ngựa, bơi chải cũng trở thành tích trò diễn xướng nhằm mô tả tái hiện những cuộc chiến, những thắng lợi của vua tôi họ Triệu.

Sau khi có đình làng riêng rẽ cùng thờ chung Triệu Việt Vương, dân ba làng đã đặt ra lệ phân định những nghi lễ mà mỗi làng phải đảm nhiệm cho chu đáo. Lâu dần, lệ phân định đó đã trở thành câu ca truyền tụng của dân cư khắp cả vùng: “Làng Đọ bơi thuyền, làng Yên chạy ngựa, làng Nội múa hát Lải Lèn”.

Cụ bảo, mỗi lần gần Tết, cả làng vui như trẩy hội. Làng chọn ra 12 cô gái và 8 thanh niên “18 trăng tròn” vào đội múa hát Lải Lèn. Sau việc nhà nông, tối đến, những nam thanh, nữ tú này lại tụ họp ở đình để được các cụ dạy múa hát.  Tối mồng 2 tết, mọi nghi thức, giai điệu, lời ca được ôn luyện thật kỹ, thật nhuyễn, chuẩn bị cho ngày mồng 3 chính hội. Múa hát Lải Lèn được trình diễn tại đình làng Nội. 

Người giữ “hồn” câu hát Lải Lèn ảnh 1
Trước đây làng có 5 người còn nhớ điệu Lải Lèn, nay chỉ còn 2 

Nỗi lo câu hát dở dang

Đẫm mình trong không khí cả làng vang lên câu hát cổ, lên 10 tuổi, cô bé Ngoãn đã thuộc lòng những lời hát  “học lỏm” được từ mẹ và các cô, các chị trong làng. Đến tuổi trăng rằm, cô gái Ngoãn trở thành “Nàng Lải” tham gia những cuộc diễn xướng múa hát trong hội làng, hội tỉnh.

Mỗi cuộc diễn xướng, thiếu nữ Ngoãn lại xếp những bộ áo nâu đẫm mùi bùn. Ngoãn khoác lên mình bộ trang phục đẹp mắt: quần the, áo lụa đỏ 8 vạt, đầu vấn khăn nhung, chân đi hài trắng biến thành “nàng Lải” dịu dàng, e ấp. 

Cụ bảo: “Với mỗi người, những câu hát dân ca như đã trở thành một miền kí ức không thể quên, để rồi nó trở thành nhịp cầu đưa người ta trở về với tuổi thơ. Trời đã se cho tôi bén duyên với Lải Lèn, tôi lại được thừa hưởng cả một gia tài bài hát cổ. Dẫu chẳng sang giàu nhưng tôi rất hài lòng. Tôi chỉ lo chúng bị thất truyền thôi”. 

Đang hào hứng, giọng cụ Ngoan chợt trùng xuống: “Trải qua bao năm chiến tranh cùng những thăng trầm cuộc sống, những câu hát, điệu múa cổ dần bị rơi rụng, thất lạc, đứt gãy. Sau khi tỉnh nhà tái lập, năm 1999, cùng với nhiều miền dân ca đặc sắc của quê hương Núi Đọi, Sông Châu, múa hát Lải Lèn thêm một lần được tôn vinh, được ca tụng. Những cảnh múa hát được dựng lại, được ghi hình và lưu truyền rộng rãi với khách gần, khách xa. Khỏi phải nói niềm vui của người dân nơi đây. 

Thế nhưng, niềm vui ấy cũng chưa tày ngang, tục múa hát Lải Lèn hiếm khi hiện hữu trong những dịp hội làng. Câu hát Lải Lèn nổi tiếng nhưng thực ra rất ít người biết đến, chả nói đâu xa ngay cả chính quyền địa phương cũng chẳng mặn mà. Mà ít quan tâm thì làm sao có đầu tư kinh phí để truyền dạy, duy trì”. 

Cụ Ngoãn ngậm ngùi: “Vài năm trước, làng có 5 cụ còn nhớ điệu hát này. Nhưng bây giờ, 3 cụ đã về với tổ tiên, hiện giờ chỉ còn tôi và cụ Lưu Thị Ngần nữa còn nhớ điệu hát này”. Cả hai cụ đều gần đất xa trời. “Nàng Lải” sợ ngày nào đó, những vần thơ cổ ăm ắp tình người bị mất đi. Họ thấy mình phải có trách nhiệm giữ gìn nét tinh hoa của ông cha.

“Nàng Lải” đã kiên trì tập hợp những câu hát sâu lắng đầy nghĩa tình. Cụ hát tới đâu, con cháu vội ghi tới đó. Sau khi lưu được gần 30 điệu hát, múa cổ, cụ Ngoãn cùng “Nàng Lải” khác cùng nhau truyền khẩu cho nam, nữ trong làng. 

Cụ Ngoãn cho hay, thể lệ truyền khẩu điệu múa hát Lải Lèn đã khác trước. Trước kia, thày dạy chỉ được truyền khẩu Lải Lèn cho con gái làng chứ không dạy cho nàng dâu. Thế nhưng, khi dạy xong, các con gái làng đi lấy chồng nơi khác, bỏ lại câu hát dở dang. Trước thực tế đó, các cụ “chuyển kênh” chỉ chọn con dâu, con trai trong làng để truyền khẩu Lải Lèn. “Nàng Lải” năm xưa cứ gồng mình chạy đua với thời gian “cuối dốc cuộc đời”, nhiệt tâm níu giữ vốn cổ. Dù hai “cụ giáo” chẳng được một đồng học phí.

Hiện, trong làng có khoảng 30 nam nữ biết hát Lải Lèn. Điều này khiến cụ Ngoãn nửa mừng, nửa lo. Mừng vì số lượng, nhưng chất lượng ra sao lại là việc đáng bàn. Cuộc sống mới với những thú thưởng thức mới thì Lải Lèn trở thành câu ca của những người hoài cổ. Thế hệ trẻ ngày nay không mấy ai mặn mà với điệu hát này. Chưa nói tới, lời cổ rất khó thuộc, khó hát. Việc tập luyện cho thế hệ trẻ khá vất vả, cần phải kiên trì, cách luyến láy câu từ, âm điệu phải thật chuẩn ngay từ đầu.

Tập hát đúng giai điệu bài hát phải mất khá nhiều thời gian, có khi lên tới 10 ngày người học mới hát đúng được. Hơn nữa, bây giờ, lễ hội làng hiếm khi hát múa Lải Lèn. Ít có đất dụng võ, các thế hệ trẻ chẳng thiết tha với Lải Lèn. Cụ thở dài, ưu tư: “Khi chúng tôi khuất núi, chẳng biết làng này có ai còn hát Lải Lèn”?  

…Những con đường làng vàng ruộm nắng, câu hát Lải Lèn trầm bổng vang lên trên cánh đồng bát ngát. Nơi đó, có một “nàng Lải” gần đất xa trời gắn cả đời, gồng mình níu giữ những…hồn Việt, hương xưa.

 "Lải" là từ dùng để chỉ các cung nữ múa hát chúc rượu cho vua, còn “lèn” là điệu múa của các cung nữ đó. Múa hát Lải Lèn là một loại hình ca múa dân gian lâu đời với những trình thức, khúc thức rất độc đáo, được kết hợp múa hát liên tục (miệng hát, tay múa và chân giậm theo nhịp điệu), gồm có 32 làn điệu.

Mỗi bài là một làn điệu khác nhau và mỗi làn điệu ấy lại nhằm diễn đạt một nội dung hay ý nghĩa riêng. Hát Lải Lèn không có nhạc làm nền mà người biểu diễn chỉ dùng đôi sênh phách tre gõ theo lời ca, lúc trầm, lúc bổng.

Thùy Dương
Cùng chuyên mục

Đọc thêm

Điểm đáng chú ý về thời tiết tháng 12/2021

Điểm đáng chú ý về thời tiết tháng 12/2021
(PLVN) - Trong tháng, không khí lạnh gia tăng cường độ, tần suất và rét đậm có khả năng xuất hiện trong khoảng nửa cuối tháng nhưng không kéo dài. Khu vực Trung và Nam Trung Bộ tiếp tục có nhiều ngày mưa, Nam Bộ có khả năng xuất hiện mưa trái mùa...

Tuyến đường sắt đô thị Nhổn - ga Hà Nội: Đề xuất Tổ công tác đặc biệt gỡ vướng

Tuyến ĐSĐT Nhổn - ga Hà Nội khó vận hành đúng tiến độ do gặp nhiều vướng mắc.
(PLVN) - Cùng thời điểm khi chủ đầu tư gấp rút hoàn thiện đề cương nghiệm thu thì Bộ Kế hoạch và Đầu tư cũng đề nghị Tổ công tác đặc biệt của Thủ tướng sớm triệu tập họp để xem xét, có phương án giải quyết các vấn đề liên quan tiến độ, giải ngân vốn dự án metro Nhổn - ga Hà Nội.

“Khoảng trống” trong văn hóa học đường

Văn hóa học đường cần được quan tâm hơn nữa. (Ảnh minh họa)
(PLVN) - Gần đây, nhiều chuyên gia bày tỏ sự lo lắng khi những mặt trái của “cuộc sống số” ảnh hưởng không nhỏ đến văn hóa học đường. Trong khi đó, đây vẫn là “khoảng trống” còn bỏ ngỏ.

Tin giao thông đến sáng 2/12: Xe công nông gãy trục, nam thanh niên tử vong trên ghế lái; Tìm tài xế đưa nạn nhân tử vong vào lề đường rồi bỏ đi

Tin giao thông đến sáng 2/12: Xe công nông gãy trục, nam thanh niên tử vong trên ghế lái; Tìm tài xế đưa nạn nhân tử vong vào lề đường rồi bỏ đi
(PLVN) - Đang điều khiển công nông, nam thanh niên gục chết trên ghế lái; Tài xế xe tải đưa xác người vào lề đường rồi bỏ đi; Hai nam thanh niên đi xe đạp thoát chết trong gang tấc nhờ tài xế kịp đánh lái là những tin giao thông đáng chú ý ngày 1/12.

Ứng dụng công nghệ thông tin trong cảnh báo thiên tai

Mưa lũ gây thiệt hại tại miền Trung nhiều ngày qua.
(PLVN) - Đó là ý kiến được đưa ra tại cuộc họp Ban Chỉ đạo Quốc gia về phòng, chống thiên tai diễn ra hôm qua (1/12) trong bối cảnh mưa lũ, sạt lở diễn ra phức tạp tại khu vực từ Thừa Thiên - Huế đến Phú Yên và Tây Nguyên.

Chủ cửa hàng kiện cô gái 'bom' 150 mâm cỗ

Nhà hàng Tâm Phúc bị khách "bỏ bom" 150 mâm cỗ cưới từng gây xôn xao dư luận.
(PLVN) - Chủ cửa hàng Tâm Phúc cho biết hơn 1 năm xảy ra sự việc nhưng gia đình chưa nhận được bồi thường nên đã khởi kiện cô gái “bom” 150 mâm cỗ đến TAND TP Điện Biên Phủ (tỉnh Điện Biên).