Những thần thú trong tâm thức Việt - Kỳ 5: Nghê chầu cõi nhân gian

(PLVN) - Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, nghê là linh vật thuần Việt, phản ánh rõ nét nhân sinh quan, mỹ cảm của người Việt, là sáng tạo tuyệt vời của cha ông trong việc tiếp thu và biến đổi các yếu tố văn hóa du nhập trên cơ tầng văn hóa bản địa.
Những thần thú trong tâm thức Việt - Kỳ 5: Nghê chầu cõi nhân gian Nghê chầu ở cửa đình

Nghê chầu chó trực 

Trong chức năng của các loài linh vật, nếu như rồng là “đệ nhất” gắn với vương quyền thiên tử, phượng gắn với mẫu nghi thiên hạ. Hai linh vật này nếu như có nằm trong đồ án “chầu” cũng chỉ chầu những thiên tượng “lưỡng long chầu nhật/nguyệt” (mặt trời, mặt trăng), “phượng chầu mặt nguyệt” và xuất hiện ở những vị trí cao nhất (như bờ nóc…). Trong khi rùa gắn với chức năng mang vác, “đội” thì riêng nghê có lẽ là con vật nổi trội nhất gắn với chức năng “chầu”.

Vai trò “chầu” của nghê đã được dân gian tổng kết trong câu: “làm phượng thì múa làm nghê thì chầu” hoặc “mỗi người đều có một nghề/con phượng thì múa, con nghê thì chầu” hay ngắn gọn hơn là thành ngữ “phượng múa nghê chầu”, “nghê chầu chó trực”.

Bài ca dao về người thợ mộc Thanh Hoa nói tới con nghê trong các công trình kiến trúc (cửa, nhà, cầu, quán) và đương nhiên nghê ở đó cũng làm nhiệm vụ “chầu”: “Bốn cửa anh chạm bốn nghê/ Bốn con nghê đực chầu về tổ tông”.

Nghề của nghê là chầu  

“Nghề” của con nghê là chầu (hay triều). Mà chầu được hiểu là đứng ngay ngắn, nghiêm trang, quay mặt, dõi mắt về hướng đối tượng được chầu thể hiện một sự tôn kính, ngưỡng vọng, thần phục. Để dễ hình dung có thể tưởng tượng nghê như là những vị quan đang “chầu” vua – hoàng đế. Bởi thế nghê thường xuất hiện có đôi, có cặp, có âm, có dương, ở hai bên ngai thờ. Nhưng cũng cần phân biệt “chầu” với “hầu”. Bởi “hầu” thường dành cho đầy tớ, kẻ ở, phục dịch. Nghê chầu chứ không phải nghê hầu. “Nghê chầu, chó trực”.

Thành ngữ “chó trực” được giải nghĩa ở đây là chó có nghĩa vụ canh gác, bảo vệ, trông coi, thường trực tựa như người bảo vệ làm nhiệm vụ “gác cửa” nên đứng quay mặt thẳng ra ngoài. Đối lập với nghê làm nhiệm vụ chầu vào “chủ” nên hướng vào trong. Tuy nhiên, có nhà nghiên cứu cho rằng: câu từ vậy trong thành ngữ là không ổn. Trong thành ngữ này “chầu” là động từ, “trực” lại là tính từ. 

"Chầu” là từ Nôm, còn “trực” lại là từ Hán Việt. Sự khập khiễng này cho thấy, câu trên đúng hơn phải là: “Nghê chầu, chó chực”. “Chầu chực” ghép lại mới thành một từ hoàn chỉnh. Chầu và chực cùng một loại từ (động từ) trong tiếng Nôm. Ý nghĩa của nó nghĩa là nghê có chức năng là chầu, quay mặt hướng vào nơi được thờ. Còn chó chỉ có chức năng là chực, quay mặt ra phía ngoài đón khách. 

Nghê từ đâu tới?

Trong công trình nghiên cứu khảo sát đồ án trang trí mỹ thuật ở hai đền vua Đinh – Vua Lê (Hoa Lư, Ninh Bình) nhóm biên soạn cho rằng, nghê là tên gọi tắt của Toan Nghê – một trong chín đứa con của rồng (mà không bao giờ lớn thành rồng), thích tĩnh lặng, ưa trầm tư mặc tưởng trong hương khói nên hay được tạc tượng đá, ngồi hai bên cửa đền hoặc đắp vữa trên đỉnh cột trụ biểu trước sân đình, đền.

Theo thư tịch cổ Trung Hoa, nhận dạng của lân và nghê khá tách bạch. Trong khi kỳ lân vốn xuất xứ từ hươu nên thoạt kỳ thủy giống hươu nhưng sau được cách điệu cao, biến dạng thành: đầu rộng, bườm sư tử, đuôi bò, thân phủ vẩy như rồng… nhưng dấu vết của hươu vẫn còn ở thân, chân, sừng mềm vì vốn là lộc nhung, chân có hai (về sau mới thành năm) móng.

Còn nghê có dạng sư tử thu nhỏ: bờm xoắn mà không có sừng, thân phủ lông chứ không vẩy, đuôi chùm xòe ra từng lọn, bàn chân nhiều móng phủ lông. Dấu vết sư tử còn được tìm thấy trong cả hai từ điển của Taberd và Huỳnh Tịnh Của. Đại Nam quốc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của định nghĩa: Nghê [猊] là “loại thú giống sư tử” nhưng khi lý giải “con nghê” thì lại dẫn “tại sông Đồng Nai có gộp đá lớn giống hình con trâu, người ở đó gọi là con nghê”. Còn Dictionarium Anamitico Latium (Từ điển Annam – La tinh) của J.L.Taberd thì chú giải về “nghê” là “quocddam animal leoni simile” (động vật như con sư tử). Từ điển Thiều Chửu cũng cho rằng “toan nghê” tức là con sư tử.

Mặt con nghê có nét giống sư tử  

Tuy nhiên, có lẽ quy cách “chuẩn” giữa lân và nghê chỉ ổn định ở Trung Nguyên, xuống đến Hoa Nam thì lân lại được sư tử hóa. Đến khi sang Việt Nam, lân hay nghê không được phân biệt rạch ròi, đôi khi lẫn lộn. Có khi giống lân mà thân mọc đầy lông, lúc giống nghê mà thân lại phủ vẩy, đôi khi thân trơn nhẵn, đuôi thì chẳng sư tử cũng chẳng bò: bó lông đuôi vắt vẻo, song song thuôn dài…

Theo TS Trần Hậu Yên Thế, cho tới nay, chúng ta chưa tìm thấy một con nghê nào có minh văn để khẳng định một cách chắc chắn có phải là nghê hay là linh vật nào khác. Thậm chí, trong một số trường hợp, minh văn lại khẳng định danh tính linh vật là sư tử. Ví dụ trên linh vật ở chùa Nành có chữ sư tử trên lưng (Ninh Hiệp, Gia Lâm, Hà Nội). Hoặc cặp sư tử ở đền Gióng.

Dòng chữ viết ngay dưới bụng rồng cho biết khi tạc đôi rồng bên ngoài nghi môn người xưa cũng làm đôi sư tử đặt phía bên trong tuy nhiên nếu chỉ quan sát hình dáng bên ngoài thì lại không có đặc điểm gì của sư tử. Tác giả Huỳnh Thiệu Phong trong bài “Mấy vấn đề về nguồn gốc, đặc điểm của biểu tượng “Nghê” trong văn hóa Việt Nam” đã dẫn truyền thuyết “Chín đứa con của rồng” (Long sinh cửu tử). Theo đó, trong số 9 đứa con của rồng được kể tên trong hai tài liệu đã dẫn ở trên, có thể thấy có hai con của rồng là “Toan Nghê” (trong “Tiềm Xác Loại Thư”) và “Kim Nghê” (trong “Tham khảo tạp ký”) có yếu tố “nghê” trong tên gọi.

Tuy nhiên, cách lý giải đặc điểm của hai con này là hoàn toàn khác nhau. Nếu “Toan Nghê” là con “thích nghỉ ngơi (thường bị đồng hóa với sư tử) nên được khắc chạm vào ngai, trường kỷ” thì “Kim Nghê” lại là con “thích nuốt lửa - nhả khói, là con vật để cưỡi”. Do đó, nhà nghiên cứu Huỳnh Thiệu Phong thừa nhận chỉ “tạm xem chữ “nghê” trong cách gọi linh vật này là cách rút gọn từ chữ “nghê” trong tên gọi của một trong những đứa con của rồng.

Tuy nhiên, khi linh vật này được hình thành trong nền văn hóa Việt Nam, người Việt đã biến đổi hoàn toàn về ngoại hình, chức năng và đặc điểm của nó để biến đổi thành một con vật thuần Việt”. Họa sĩ Trần Hậu Yên Thế trong một tài liệu có thể xem là đầy đủ nhất đến thời điểm này về nghê (Phác họa Nghê gã linh vật bên rìa) lại cho rằng nghê ngay từ đầu đã không phải là sản phẩm của Hoa Hạ.

Cao tăng Huệ Lâm đời Đường nói: Toan nghê tức là sư tử, đến từ Tây vực. Cho đến nay, ở Việt Nam, chữ nghê xuất hiện chủ yếu trong các văn bản Phật giáo. Trong văn bia Lý – Trần, số lượng xuất hiện chữ nghê nhiều hơn sư. Kiểu thức sư tử nghê tòa lần đầu tiên được nhắc đến trong Minh Tịnh tự bi văn (1090), nghê đài trên văn khắc trên chuông chùa Thiên Phúc (1107) và sang đến thời Trần được ghi lại trong Thiệu Long tự bi (khoảng năm 1226) chỉ còn là nghê tòa.

Còn TS Đinh Hồng Hải thì lại đưa ra cách giải thích nghê từ chó. Theo đó, biểu tượng con chó trong nghệ thuật dân gian của người Việt vốn giản dị và có phần “thấp kém” hơn về địa vị nếu so sánh với các linh vật khác như kỳ lân, rồng,… Khi văn hóa Khổng – Nho từ Trung Hoa ảnh hưởng đến văn hóa Việt Nam thì con vật canh cửa giản dị đó cần được “nâng cấp” cho tương xứng với những vai trò và vị trí mới. Rất có thể các nghệ nhân dân gian xưa đã thêm vào nhiều đặc tính “mới” để “sang hóa” những linh vật canh cửa của mình…

Khuôn mặt nghê hiện ra lúc thì trầm lắng, trang nghiêm, lúc thì nghênh nghênh, hớ hênh phóng túng, miệng ngoác ra cười đến tận mang tai. Cung cách bông lơn, bộ dạng dung tục đến hồn nhiên vẻ như bất chấp mọi lễ giáo và khuôn phép của những gã nghê được đục đẽo, tô đắp một cách hả hê, làm náo nức các mảng chạm, bất kể đó là ở đình, ở chùa hay lăng tẩm, đền miếu. Hiếm có linh vật nào có thần thái sinh động như nghê, đủ cả hỷ nộ ái ố, lúc chau màu ứa lệ, lúc toe toét miệng cười” – Trích sách "Nghê, gã linh vật bên rìa" do Hậu Yên Thế (chủ biên). 
Loading...

Ý kiến bạn đọc

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Cùng chuyên mục

Ba tuổi đã tinh thông Phật pháp, Tôn giả Tăng Già Nan Đề tu luyện trở thành vị tổ Thiền tông đời thứ 17

Ba tuổi đã tinh thông Phật pháp, Tôn giả Tăng Già Nan Đề tu luyện trở thành vị tổ Thiền tông đời thứ 17

(PLVN) - Tổ Tăng Già Nan Đề sinh sau Đức Phật nhập Niết bàn 612 năm. Ngài ở thành Thất La Phiệt, nước Bảo Trang, con của vua Bảo Trang Nghiêm và hoàng hậu Thụy Phương Trinh. Ngài rất thông minh, sinh chưa bao lâu đã biết nói, mà thường nói việc Phật pháp. Mới lên 3 tuổi mà Ngài lý luận rất giỏi. Khi đi học, trong lớp không ai tranh luận lại Ngài nên Ngài thường đi tìm những vị có danh tiếng để học hỏi thêm.

Đọc thêm

Hà Nội: Công an cần vào cuộc vụ bán đấu giá trái luật tài sản nhà nước tại số 3 Đặng Thái Thân

Hà Nội: Công an cần vào cuộc vụ bán đấu giá trái luật tài sản nhà nước tại số 3 Đặng Thái Thân
(PLVN) -  Tòa án đã công nhận kết quả bán đấu giá và hợp đồng mua bán tài sản đấu giá, buộc Trung tâm khí tượng thủy văn Quốc gia phải bồi thường gần 24 tỷ đồng do việc vi phạm hợp đồng bán đấu giá tài sản. Nhưng, phía sau hành vi vi phạm hợp đồng là một quan hệ đầy nghi vấn giữa Trung tâm khí tượng thủy văn Quốc gia với đơn vị đang quản lý cơ sở nhà đất số 3 Đặng Thái Thân.

TP HCM không thu phí chống ngập của người dân

TP HCM không thu phí chống ngập của người dân
(PLVN) - Thành phố khẳng định cần sự đồng hành của người dân, nhưng Thành phố sẽ chịu hoàn toàn trách nhiệm việc này. Cho nên, người dân không phải chi trả chi phí cho việc chống ngập.
Loading...
Nam Định yêu cầu xử lý nghiêm vi phạm trật tự an toàn giao thông

Nam Định yêu cầu xử lý nghiêm vi phạm trật tự an toàn giao thông

(PLVN) - Để phục vụ tốt công tác phòng chống thiên tai - tìm kiếm cứu nạn, đảm bảo trật tự an toàn giao thông, Sở Giao thông vận tải tỉnh Nam Định đề nghị UBND các huyện, thành phố chỉ đạo các phòng chức năng, UBND các xã, phường, thị trấn tăng cường kiểm tra, rà soát và xử lý nghiêm các vi phạm trật tự an toàn giao thông.

Sử dụng tài nguyên phải gắn với bảo tồn các giá trị lịch sử - văn hóa, di sản thiên nhiên ở Lạng Sơn

Sử dụng tài nguyên phải gắn với bảo tồn các giá trị lịch sử - văn hóa, di sản thiên nhiên ở Lạng Sơn
(PLVN) - Phó Thủ tướng Trịnh Đình Dũng đã phân bổ, khai thác và yêu cầu sử dụng hợp lý, hiệu quả tài nguyên thiên nhiên gắn với bảo tồn các giá trị lịch sử - văn hóa, di sản thiên nhiên cho các thế hệ hiện tại và tương lai khi ký Quyết định số 748 phê duyệt nhiệm vụ lập quy hoạch tỉnh Lạng Sơn thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Từ vụ kiện ly hôn tại Ninh Bình: Nội bộ công ty “tố” chuyện kinh doanh bất thường

Từ vụ kiện ly hôn tại Ninh Bình: Nội bộ công ty “tố” chuyện kinh doanh bất thường
(PLVN) - Gửi đơn ly hôn tới tòa với tư cách “người vợ”, bà Nguyễn Thị Tám (SN 1961, trú tại phố 2, thị trấn Yên Ninh, huyện Yên Khánh, Ninh Bình) khẳng định mình là thành viên chiếm 25% vốn điều lệ trong công ty do chồng mình làm giám đốc. Để đảm bảo quyền lợi khi chia tài sản chung vợ chồng, bà Tám đã có đơn đề nghị cơ quan chức năng làm rõ việc nộp thuế và thu chi của Công ty trong thời gian qua.

Luật và thực tiễn

Luật và thực tiễn
(PLVN) - Theo chương trình nghị sự của Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa 14 (dự kiến kết thúc vào ngày 18/6), Quốc hội sẽ xem xét, thông qua 10 dự án luật, 5 dự thảo nghị quyết và cho ý kiến đối với 6 dự án luật khác.

Lắng nghe con nói

Lắng nghe con nói
(PLVN) - 88,3% trẻ em cho rằng mình còn có ít cơ hội hoặc không có cơ hội để bày tỏ ý kiến của mình với cha mẹ, người lớn – đó là con số của Báo cáo khảo sát Tiếng nói trẻ em Việt Nam vừa được công bố ngày 3/6/2020. 

Ẩu đả từ chuyện nói xấu nhau trên mạng xã hội

Ẩu đả từ chuyện nói xấu nhau trên mạng xã hội
(PLVN) - Ngày 4/6, TAND tỉnh Khánh Hòa mở phiên tòa xét xử Nguyễn Hào (SN 1986, trú xã Phước Đồng, TP Nha Trang) về tội Giết người. Tuy nhiên, sau đó Tòa đã hoãn xử vì luật sư bào chữa cho bị cáo vắng mặt tại phiên tòa.

Thu ngân sách tiếp tục giảm

Thu ngân sách tiếp tục giảm
(PLVN) - Tổng cục Thuế vừa cho biết, ước thực hiện thu ngân sách nhà nước tháng 5/2020 do ngành Thuế quản lý đạt 58 nghìn tỷ đồng, đạt 4,6% so với dự toán pháp lệnh, chỉ bằng 63,1% so với cùng kỳ năm 2019. Đây là tháng thứ 2 liên tiếp, thu ngân sách nhà nước do ngành Thuế quản lý giảm.

Tổng cục Du lịch gửi công văn “xin” 400 vé máy bay: Yêu cầu thu hồi văn bản

Tổng cục Du lịch gửi công văn “xin” 400 vé máy bay: Yêu cầu thu hồi văn bản
(PLVN) - Ngày 4/6, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH-TT&DL) gặp gỡ báo chí, thông tin vụ việc Tổng cục Du lịch có Công văn số 167/TCDL-TTDL ngày 2/6/2020 đề nghị 3 hãng hàng không Vietnam Airlines, VietJet Air và Bamboo Airways hỗ trợ 400 vé máy bay miễn phí các chặng bay nội địa cho đoàn công tác của Tổng cục Du lịch triển khai chương trình kích cầu du lịch nội địa tại nhiều địa phương từ tháng 6-12/2020.

Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó TBT: Trần Đức Vinh

Trưởng ban Báo Điện tử: Xuân Bính

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0971.741.666‬