Chuyện những dòng họ “khoa bảng' (Kỳ 2): Tài nghiên bút của họ Hồ

(PLO) -Ở tỉnh Nghệ An, khi viết về dòng họ Hồ nơi đây, Đại Nam dư địa chí ước biên có ghi rằng: “Hoàn Hậu: Ba Hồ, Quận công tước lớn”. Ba Hồ ở đây, chính là “Hồ Sĩ Dương, Hồ Phi Tích, Hồ Sĩ Đống, người xã Hoàn Hậu, đều là tiến sĩ, tước Quận công”. Nhìn xa hơn, họ Hồ đất Nghệ đỗ đạt nhiều hơn thế...
Chuyện những dòng họ “khoa bảng' (Kỳ 2): Tài nghiên bút của họ Hồ Dòng họ Hồ nhiều người được ghi danh bảng vàng

Theo tìm hiểu trong chuyên luận “Lịch sử văn hóa Việt Nam, sinh hoạt trí thức”, ta được biết họ Hồ trong thời gian nửa sau thế kỷ XIV đến nửa đầu thế kỷ X trải 6 đời 7 người đỗ tiến sĩ. Ấy là Hồ Tông Thốc, Hồ Đốn, Hồ Thành, Hồ Sỹ Dương, Hồ Phi Tích, Hồ Sỹ Tân, Hồ Sỹ Đống. Ở đây, ta cùng điểm qua vài người nổi bật trong số họ.

Hồ Tông Thốc - Làm thơ liên tiếp trăm bài

Nơi “Đại Nam dư địa chí ước biên”, có ghi đôi câu sau:

“Đất tụ linh khí, người giỏi văn chương,

Như Bạch Trạng nguyên, như Hồ học sĩ”. 

Bạch Trạng nguyên ở đây là Bạch Liêu, còn Hồ học sĩ chính là Hồ Tông Thốc “trạng nguyên đời Trần, con là Đốn, cháu là Thành đều đỗ Trạng nguyên”. Hồ Tông Thốc, theo lời của “Truyền kỳ mạn lục” ngợi khen, thì ông là người giỏi về thơ, có sở trường về lối trào phúng hài hước.

Xem trong “Đại Việt sử ký toàn thư” ta được biết họ Hồ đỗ khi còn trẻ, nổi tiếng là người có tài. Và tài năng thơ phú của ông, hay sao, lại nhân vào một dịp Tết Nguyên tiêu mà phát tiết, để vua biết mặt, người biết tiếng. Điểm này, cứ lấy “Nghệ An ký” làm bằng là hơn cả. 

Ấy là vào dịp Tết Nguyên tiêu, có vị đạo nhân là pháp quan họ Lê treo đèn, mở tiệc thưởng trăng, mời khách làng văn đến cùng vui. Hồ Tông Thốc cũng có mặt. Trong tối ấy, có mở cuộc thi làm thơ, Hồ Tông Thốc nhận được giấy mời ra đầu đề, làm luôn một trăm bài thơ ngay trong bữa tiệc. Mọi người xem thơ ông, đều lấy làm thán phục. Thế là từ đêm Nguyên tiêu ấy, tên tuổi của họ Hồ sáng như trăng đêm rằm. 

Lại theo “Danh nhân Nghệ An”, việc lấy vợ của ông cũng gắn với giai thoại rất ư thú vị. Có lần trên đường ra phố, ông gặp một giai nhân có nhan sắc. Bạn bè đi cùng thách ông nếu bắt chuyện được và được người con gái ấy yêu thương, thì sẽ phục Hồ Tông Thốc lắm lắm.

Nhận lời, họ Hồ bí mật bỏ học, giả làm một viên quan nhỏ, đến cư trú nơi xã người con gái cư ngụ. Lân la tìm hiểu, mới biết cô gái là con của một vị quan có vai vế. Thế rồi làm quen, hai người cảm mến nhau thực sự, kẻ vì sắc, kẻ vì tài. Về sau, cô gái ấy trở thành vợ của ông, là bà Thị Ấn, cũng là mẹ Trạng nguyên Hồ Đốn, bà nội Trạng nguyên Hồ Thành. 

Ở thời Trần, Hồ Tông Thốc từng kinh qua An phủ sứ, rồi Hàn lâm viện học sĩ phụng chỉ, kiêm Thẩm hình viện sứ. Với tài văn chương, giỏi đối đáp, biện bạch, ông từng được cử đi sứ phương Bắc mà giai thoại đi sứ còn được chép nơi “Truyền kỳ mạn lục”. Riêng phần văn thơ, họ Hồ để lại cho đời những “Thảo nhàn hiệu tần tập”, “Phụ học chỉ nam”. Và viết cả “Việt sử cương mục” nhưng đã bị mất mát. 

Nhà thờ Trạng nguyên Hồ Tông Thốc

Hồ Phi Tích - Người vợ thủy chung

Sau thời của Hồ Tông Thốc, họ Hồ còn hiển đạt lắm, nên như ghi chép trong “Nghệ An ký” cho hay “Về sau họ Hồ ở xã Bình Lãng, huyện Thiên Lộc có ông Thị lang Hồ Bỉnh Quốc, có các ông Thượng thư Hồ Sĩ Dương, Thượng thư Hồ Phi Tích đã chết, Hồ Sĩ Tân và Thượng thư Hồ Sĩ Đống, đều là dòng dõi ông”. 

Về phần Hồ Sĩ Dương, ta từng được biết đến ông qua trên báo Pháp luật 4 phương số 62 về vụ án đi thi thay cho người. Vốn trước đó, Hồ Sĩ Dương từng đỗ Giải nguyên khoa Ất Dậu. Đến khoa Mậu Tý thì đi thi thay cho người khác. Việc bị phát giác, vậy là ông bị sung làm lính. Những tưởng đường công danh vì thế đã đứt đoạn không nối lại được nhưng đến năm 31 tuổi, ông lại thi đỗ tiến sĩ. Sau, ông đi sứ Trung Hoa, làm quan đến tước Duệ quận công. 

Về đường khoa bảng của Hồ Sỹ Dương cũng như người họ Hồ của ông, nơi “Đăng khoa lục sưu giảng” cho rằng ấy là do phong thủy mà nên. Bởi làng ông (làng Hoàn Hậu) “có một trái núi vuông như trái bàng, lại một trái núi nhọn như cái bút nên trong làng ấy, không riêng gì họ Hồ. Các họ khác, họ nào cũng có khoa giáp quý hiển”. Suy luận là thế, nhưng cũng sách này cho rằng, sự đỗ đạt ấy, cũng phải có gốc nền từ nhà có đức mới nên được. 

Sống cùng thời Lê Trung hưng với Hồ Sỹ Dương, còn có Hồ Phi Thích cùng họ, đỗ tiến sĩ khoa thi năm Canh Thìn (1700). Ông là người thẳng thắn, được làm Ngự sử, từng dâng chiếu trình bày rõ ràng, mạch lạc khi vua cầu lời nói thẳng. Lại cũng từng đi sứ phương Bắc, có nhiều công lao. Làm quan nhà Lê, Hồ Phi Tích ghi được nhiều công trạng, làm đến Hình bộ thượng thư, tước quận công. 

Điều đáng chú ý là, theo ghi chép trong “Đại Nam nhất thống chí”, ông có bà vợ lẽ Châu Thị Bát vốn người huyện Quỳnh Lưu, có nhan sắc. Khi Hồ Phi Tích mất, bà ở vậy thờ chồng, “Sau giặc Nguyễn Hữu Cầu đến làng cướp bóc, bắt ép bà phải lấy. Bà nói dối xin về lễ đền thờ chồng, rồi sẽ cùng đi. Giặc dẫn bà đến chỗ thờ, bà khóc lạy xong rồi lấy dao giấu ở trong mình ra tự vẫn mà chết”. Có người chồng ấy, quả có người vợ xứng đáng tiết nghĩa dường ấy. 

Hồ Sỹ Đống- Ngăn chúa Trịnh tiếm quyền

Hồ Sỹ Đống được “Đại Nam nhất thống chí” nhận định là người giản dị, kín đáo, không giao du bừa bãi. Nói theo kiểu Nho gia, thì đó là một nho sĩ chuẩn mực vậy. Về đường khoa hoạn của ông, trong “Đại Việt lịch triều đăng khoa lục” có cho hay, khoa thi năm Nhâm Thìn (1772) đời vua Lê Hiển Tông ông đứng đầu bảng, đỗ Hội nguyên khi ở tuổi 34, nối được cái nền học của dòng họ. Sau thi Đình “Đại Nam nhất thống chí” cho là ông đỗ đầu, còn “Lịch sử văn hóa Việt Nam, sinh hoạt trí thức” lại cho là ông là Nhị giáp Đình nguyên. 

Tên của ông, được biết là Hồ Sĩ Đống, “Việt Nam danh nhân từ điển” cho biết sau ông đổi tên thành Hồ Sĩ Đồng. Tên tự là Long Cát, hiệu Long Phú. Làm quan thời Trung hưng, Hồ Sĩ Đồng tỏ ra là một bậc danh tài khi ông kinh qua nhiều chức vụ trong triều đình. Ông từng là Phó sứ sang Thanh và tỏ ra là một bậc tiết tháo khi ngăn không cho Trịnh Sâm cướp ngôi nhà Lê. 

Chuyện ấy được “Đại Nam nhất thống chí” thuật lại. Khi ấy, Trịnh Sâm có ý dòm ngó ngai vàng vua Lê, liền sai soạn biểu văn ngầm nhờ Chánh sứ Vũ Khâm Tự sang nhà Thanh xin cho làm Phó vương mà không cho Hồ Sĩ Đống biết. Khi đi sứ, Khâm Tự lo nghĩ việc ấy đến phát bệnh.

Đến hồ Động Đình, biết mình không qua khỏi, Tự bèn đem việc ấy nói cho ông hay, rồi nhờ ông đốt tờ biểu đi. Ông liền làm theo. Khi đi sứ về, ông làm thinh không hay biết chuyện ấy, Trịnh Sâm cũng không dám hỏi đến. Nhờ thế mà mưu thoán đoạt, chuyển ngai vàng dòng họ không diễn ra.

Cái tiết tháo can trường của Hồ Sĩ Đồng như thế, thật không hổ danh là người có học, thực hành được cái sĩ khí của Nho gia nói chung và dòng họ Hồ nói riêng vậy...

Trần Đình Ba
Cùng chuyên mục
Đề nghị xử lý nghiêm hành vi bạo lực học sinh

Đề nghị xử lý nghiêm hành vi bạo lực học sinh

(PLVN) - Liên quan đến vụ bạo hành học sinh Trường Tiểu học Hữu Nghị (TP Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình), sau khi Bộ Giáo dục và đào tạo (GD&ĐT) có văn bản chỉ đạo, Phòng GD&ĐT TP Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình đã có báo cáo về vụ việc.

Đọc thêm

Đề nghị xử lý nghiêm hành vi bạo lực học sinh

Đề nghị xử lý nghiêm hành vi bạo lực học sinh
(PLVN) - Liên quan đến vụ bạo hành học sinh Trường Tiểu học Hữu Nghị (TP Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình), sau khi Bộ Giáo dục và đào tạo (GD&ĐT) có văn bản chỉ đạo, Phòng GD&ĐT TP Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình đã có báo cáo về vụ việc.

Việt Nam đã đảm đương thành công vai trò Ủy viên không thường trực Hội đồng bảo an

Việt Nam đã đảm đương thành công vai trò Ủy viên không thường trực Hội đồng bảo an
(PLVN) - Nhân dịp Việt Nam hoàn thành 6 tháng đầu năm 2020 trên cương vị Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc nhiệm kỳ 2020-2021, Thứ trưởng Ngoại giao Lê Hoài Trung đã có bài viết về chủ đề với tiêu đề “Nhìn lại sáu tháng tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và định hướng phát huy vai trò, đóng góp của Việt Nam thời gian tới”. PLVN trân trọng giới thiệu bài viết. Tít bài do PLVN đặt.
Bộ Y tế khuyến cáo phòng chống dịch bệnh tay chân miệng

Bộ Y tế khuyến cáo phòng chống dịch bệnh tay chân miệng

(PLVN) - Theo hệ thống báo cáo giám sát bệnh truyền nhiễm, từ đầu năm 2020 đến nay, cả nước ghi nhận 10.745 trường hợp mắc tay chân miệng tại 63 tỉnh, thành phố, trong đó có 6.662 trường hợp nhập viện, không có tử vong. Trước tình hình này, Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế đã có Công văn khẩn gửi Sở Y tế các tỉnh tăng cường phòng chống dịch tay chân miệng.

Kỳ họp đặc biệt trong lịch sử của Quốc hội Việt Nam

Kỳ họp đặc biệt trong lịch sử của Quốc hội Việt Nam
(PLVN) - Đó chính là Kỳ họp thứ 9 Quốc hội khóa XIV vừa qua. Sự đặc biệt này là do Kỳ họp được chuẩn bị và tổ chức trong điều kiện vừa phải thực hiện các biện pháp phòng, chống đại dịch COVID-19, vừa phải hoàn thành các nhiệm vụ trên cả 3 lĩnh vực lập pháp, giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước.

Chỉ thị số 40-CT/TW: Tô đậm thêm tính nhân văn của chính sách tín dụng xã hội

Chỉ thị số 40-CT/TW: Tô đậm thêm tính nhân văn của chính sách tín dụng xã hội
(PLVN) - 5 năm thực hiện Chỉ thị số 40-CT/TW ngày 22/11/2014 của Ban Bí thư Trung ương Đảng khóa XI về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với tín dụng chính sách xã hội (Chỉ thị số 40-CT/TW) đi vào cuộc sống, dù không phải là một thời gian dài, song những kết quả bước đầu minh chứng cho một quyết sách đúng đắn của Đảng trực tiếp giải quyết những vấn đề nội tại trong triển khai tín dụng chính sách xã hội.

Thiên tài âm nhạc khiếm thính Beethoven- Nghị lực thép chiến đấu với cuộc đời bất hạnh

Thiên tài âm nhạc khiếm thính Beethoven- Nghị lực thép chiến đấu với cuộc đời bất hạnh

(PLVN) - Trên thế giới có rất nhiều người sinh ra dù cơ thể không hoàn hảo, lành lặn nhưng ở họ lại tỏa sáng khát khao cống hiến, khát khao sống và nghị lực phi thường. Họ đã vượt lên số phận nghiệt ngã, làm được những việc phi thường khiến cả thế giới kinh ngạc và nể phục. Câu chuyện  của họ đã lay động trái tim của hàng triệu người. Một trong số đó là thiên tài âm nhạc Ludwig van Beethoven. 

Bí ẩn lăng mộ Tần Thủy Hoàng (Kỳ 1): Đội quân đất nung nghìn năm

Bí ẩn lăng mộ Tần Thủy Hoàng (Kỳ 1): Đội quân đất nung nghìn năm
(PLVN) - Triều đại hưng suy thay đổi, nhân gian vật đổi sao dời, nhưng dưới lòng đất, lăng mộ ngầm ngàn năm của Tần Thủy Hoàng trải qua phong sương vẫn không bị xói mòn. Vinh quang và trí tuệ của đế chế cổ đại đã khép lại nhưng vô số điều vẫn còn là ẩn đố với hậu thế.

Dự án BOT điện mãi không chạm đích

Dự án BOT điện mãi không chạm đích
(PLVN) - Bốn dự án điện theo hình thức BOT của các nhà đầu tư nước ngoài đang nỗ lực về đích, sớm bổ sung nguồn điện cho hệ thống. Tuy nhiên, các dự án này vẫn đang đối mặt không ít khó khăn.

Những hội bạn thân đình đám của showbiz Việt

Những hội bạn thân đình đám của showbiz Việt
(PLVN) - Không chỉ biết đến là những người có mối quan hệ khăng khít với nhau trong hoạt động showbiz, những hội bạn thân này còn khiến nhiều người hâm mộ phải trầm trồ mỗi khi xuất hiện cùng nhau.

'Bạo lực hẹn hò'

'Bạo lực hẹn hò'
(PLVN) - Hẹn hò ngày càng trở nên đa dạng và phổ biến ở nhiều lứa tuổi. Tuy nhiên, hẹn hò cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ, trong đó có nguy cơ bạo lực, gây nhiều hậu quả đáng tiếc về sức khỏe, tinh thần và có khi trả giá bằng chính mạng sống...
Sứ mệnh mới của Trung tâm lưu ký chứng khoán

Sứ mệnh mới của Trung tâm lưu ký chứng khoán

(PLVN) -Sau 5 năm vận hành thị trường chứng khoán (TTCK), Trung tâm Lưu ký chứng khoán (VSD) mới được thành lập theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ với sứ mệnh đảm bảo cho các dòng tiền và tài sản trên TTCK luôn chu chuyển nhịp nhàng, thông suốt... Với việc triển khai Luật CK 2019, VSD được kỳ vọng sẽ trở thành một trong những trung tâm bù trừ và lưu ký hàng đầu khu vực...

Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó TBT: Trần Đức Vinh

Trưởng ban Báo Điện tử: Xuân Bính

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0971.741.666‬