Số Tết Âm

Người Việt nhân từ và lễ cúng vong quân giặc chết trận

Trải qua bao nhiêu thăng trầm lịch sử, địa danh Tốt Động (huyện Chương Mỹ, Hà Nội) vẫn còn lưu dấu chiến thắng lịch sử oanh liệt của nghĩa quân Lam Sơn đại thắng quân Minh đầu thế kỷ XV. Mỗi mùa Xuân về, ở nơi chôn xác của hơn sáu vạn quân giặc, người địa phương vẫn giữ tục lệ vô cùng nhân văn: Cúng vong hồn cho những quân giặc chết trận.

Trải qua bao nhiêu thăng trầm lịch sử, địa danh Tốt Động (huyện Chương Mỹ, Hà Nội) vẫn còn lưu dấu chiến thắng lịch sử oanh liệt của nghĩa quân Lam Sơn đại thắng quân Minh đầu thế kỷ XV. Mỗi mùa Xuân về, ở nơi chôn xác của hơn sáu vạn quân giặc, người địa phương vẫn giữ tục lệ vô cùng nhân văn: Cúng vong hồn cho những quân giặc chết trận.

Một cao niên ở Tốt Động nói về lễ cúng vong hồn quân giặc
Một cao niên ở Tốt Động nói về lễ cúng vong hồn quân giặc

Lịch sử hào hùng

Tốt Động hơn 500 năm trước đã từng được thủ lĩnh nghĩa quân Lam Sơn chọn là căn cứ địa, là “mồ chôn sống” giặc Minh. Đầu tháng 11/1426, tướng giặc Vương Thông cho tập trung 9 vạn quân hùng hổ tiến vào nước ta theo hướng Nam và Tây Nam. Đoán trước ý đồ của giặc, dù tương quan lực lượng không có lợi, quân ta đã chọn cách đối phó rất hợp lý và sáng tạo là tìm địa hình xung yếu để mai phục quân địch. Nơi được chọn chính là Tốt Động – Chúc Động với địa thế “hoàn hảo” tạo yếu tố đánh úp bất ngờ, giành chiến thắng oanh liệt. Từ những chiến thắng này, những tên gọi của xóm làng nơi đây cũng được “khai sinh”.

Cụ Đoàn Đình Thiện (66 tuổi), cao niên trong làng chỉ tay về phía những gò đống trên cánh đồng, cho biết những gò đống đó chính là chứng tích của trận đánh giặc Minh. Có tất cả hơn bảy gò đống nhưng hiện chỉ còn 3 gò, mỗi cái tên của mỗi gò đều gắn với một câu chuyện thú vị. Gò Đồng Mồ, còn gcó tên “cánh đồng mồ” là gò đất ở chính giữa cánh đồng, là nơi có nhiều xác giặc chết trận nhất. Áng thiên cổ hùng văn “Bình Ngô đại cáo” của Nguyễn Trãi đã miêu tả điều này: “Tốt Động thây chất đầy nội, nhơ để ngàn năm”. Năm 1866 (tức năm Tự Đức thứ 19), theo sắc chỉ của nhà vua, người Tốt Động thu nhặt hài cốt giặc chết trận ở cánh đồng đem lên gò chôn cất và xây lăng.

Cách gò Đồng Mồ khoảng hơn một cây số là gò Đồng Trê, là cánh đồng lầy thụt sâu nhất trận địa Tốt Động. Chính vì đặc điểm này, địa danh còn có tên gọi Trũng Hẻm. Lợi dụng địa hình thuận lợi, nghĩa quân Lam Sơn đã dồn ép giặc Minh xuống đây để tiêu diệt. Xác giặc ngổn ngang, sau đó cá trê sinh sôi rất nhiều làm tổ. Người dân chẳng dám bắt cá, còn gọi nơi đây là gò Đồng Trê.

Một trong những nơi chôn xác quân giặc
Một trong những nơi chôn xác quân giặc

Sát gò Đồng Mồ là gò Đồng Giả, tương truyền nơi đây nghĩa quân Lam Sơn đã lập doanh trại giả để “nhử” quân địch sa trận địa mai phục. Gò Đồng Vỡ lại là nơi lưu dấu sự thất bại thảm hại nhục nhã của quân giặc. Tương truyền giặc khi tướng giặc tử trận, quân lính bị phản công, sợ hãi nháo nhác chạy như ong vỡ tổ từ nơi đây.

Gò Đồng Kiếu là nơi đặt đài quan sát trận đánh Tốt Động – Chúc Động, nơi các tướng lĩnh kêu gọi nghĩa quân xung trận. Gò Trống, gò Kèn là nơi phát tín lệnh bằng kèn trống để quân sĩ xung trận, cũng là để cổ vũ tinh thần chiến đấu. Gò Đồng Án là nơi tướng lĩnh nghĩa quân cho đắp đất không cho quân giặc chạy vào các thôn xóm.

Ngày nay, ngoài gò Đồng Mồ, Đồng Trê và Đồng Giả, những gò đống khác đều không còn. Ở cổng đền xã Tốt Động vẫn còn những tấm bia đá ghi lại những câu chuyện xung quanh những địa danh này.

Tục lệ nhân đạo

Sau chiến thắng lịch sử vài năm, vua ban hành chiếu chỉ người dân Tốt Động phải thu gom hài cốt của quân giặc rồi chôn tập trung tại một chỗ, hàng năm cúng vong hồn cho giặc. Đến năm 1866, vua Tự Đức ra chiếu cho làng làm lễ “nghĩa trủng”. Theo đó, cứ vào ngày 24/12 âm lịch hàng năm, người dân tổ chức làm lễ cúng vong hồn tử trận. Tục này đến nay vẫn còn được người dân lưu giữ.

Cũng theo sắc chỉ nhà vua, người địa phương dựng bia, lập đền cho các vong hồn tử trận. Tấm bia đá này hiện vẫn còn lưu giữ,  khắc những dòng chữ chính là những “di ngôn” do cử nhân Bộ lại Đặng Tĩnh Trai soạn theo lệnh vua: “Ta rằng hỡi ôi! Số người thác ở đây trăm đời sau vẫn là ma khách. Nay các ngươi được về đây, thi thể các ngươi được thoát khỏi ngâm thây đáy nước, dãi nắng bãi cỏ hoang, ăn gió uống sương, hồn phách chập chờn như đom đóm…”.

Giải thích về cái tên “nghĩa trủng”, một cao niên trong làng cho biết: “Tên gốc của tục này là “nghĩa chủng”, nhưng do nhiều năm qua đi, người ta đọc chệch rồi thành quen. “Nghĩa chủng” có ý nghĩa làm việc nghĩa, việc tốt; tức là việc cúng vong hồn cho “ma giặc khỏi chịu cảnh ma đói”; cúng hàng năm cho  “lũ nghiệt chủng”, gọi như vậy cũng bởi tội ác của quân giặc gây ra”.

Tấm bia đá ghi chỉ dụ vua Tự Đức
Tấm bia đá ghi chỉ dụ vua Tự Đức

Cụ Nguyễn Trọng Thích (80 tuổi), một thành viên hội cúng nghĩa trủng hàng năm chia sẻ: Ngày trước, cứ sau khi cúng ông Công ông Táo, đến ngày 24 tháng Chạp, cao niên trong làng sắp lễ rồi ra gò Đồng Mồ làm lễ cúng. Những năm gần đây, mọi người quyết định cúng “nghĩa trủng” luôn vào ngày 23 tháng Chạp. Buổi sáng một ngày sau đó, dân làng sắm đồ lễ gồm 1 con ngựa lớn, 1 con voi lớn, 1 mũ bình thiên, 2 mũ đương liên, 5 mũ ngũ phương, 5 lá cờ nhỏ và 1 lá cờ kéo to. Ngày trước đồ lễ còn có một con lợn quay khoảng 30 kg; sau này đổi thành 1 giò lợn kèm xôi, oản, hoa quả, một nồi cháo. Đoàn cúng gồm các cụ cao niên trong làng, sau khi sắp lễ, một người sẽ đọc bài văn cúng “ma giặc”: “Hỡi ơi các vong hồn! Vua ta có lòng nhân nghĩa, ra sắc chỉ cho thu nhặt hài cốt, xây mồ. Vì không nơi nương tựa, các ngươi hãy nhớ ngày này trở về đây mà hưởng Tết. Lòng thành lễ mọn, các ngươi cùng hưởng, không phải e lệ chi…”.

Trong khi đọc văn cúng, những trẻ chăn trâu ở cánh đồng sẽ đóng vai những vong hồn của giặc quẩn quanh khu vực cúng, chờ khi người cúng lễ đọc xong bài văn cúng sẽ lao vào tranh cướp đồ ăn. Bởi thế lễ này ngoài tên gọi lễ “nghĩa trủng”, còn được dân làng đặt cho cái tên khác là lễ “cướp cháo cầu”.

Các cao niên cho hay ngày xưa chi phí làm lễ được chức sắc trong làng lo liệu, hiện do các cao niên trong làng đi quyên góp. Theo đó cứ gần đến ngày 24 /12 âm lịch, hội cao niên trong làng lại đến từng dân nhận gạo, thịt, tiền… mỗi người một chút để tỏ lòng thành, cũng là để cầu mong cuộc sống yên lành, không bị “ma đói” quấy quả.

Một nhà nghiên cứu văn hóa nhận xét, lễ nghĩa trủng ở Tốt Động thể hiện tấm lòng nhân đạo của dân tộc Việt, đúng như lời của anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi: “Lấy đại nghĩa để thắng hung tàn. Lấy trí nhân để thay cường bạo”, lấy truyền thống nhân văn cao cả để “đối đãi” với kẻ thù.

Huyền Trang

Cùng chuyên mục
Cá thể Hồng hoàng nguy cấp, quý, hiếm bị nuôi nhốt tại nhà đối tượng (Ảnh Cổng tin tức Thành phố Hải Phòng)

Xâm hại động vật hoang dã - lợi chưa thấy đã lĩnh 11 năm tù

(PLVN) - TAND thành phố Hải Phòng ngày 23/9 tuyên phạt Nguyễn Duy Thành (sinh năm 1988, trú tại phường Vĩnh Niệm, thành phố Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh) 11 năm tù về tội Vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã (ĐVHD) nguy cấp, quý, hiếm theo quy định tại Điều 244 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017).

Đọc thêm

Tàu hàng đâm chìm tàu cá, 2 ngư dân mất tích

Ảnh minh hoạ.
(PLVN) - Tàu cá BĐ 91549TS trên đường vào cảng Đề Ghi (Bình Định) bị tàu hàng Thái An đâm chìm khiến 2 ngư dân mất tích. Tuy nhiên, theo cập nhật đến 7h ngày 24/9, 2 ngư dân mất tích vẫn chưa được tìm thấy.

Mưa to từ miền Trung ra miền miền Bắc sau bão

Mưa to từ miền Trung ra miền miền Bắc sau bão
(PLVN) -  Hà Tĩnh đến Thừa Thiên Huế hôm nay có mưa to đến rất to với tổng lượng mưa phổ biến 80-150mm, có nơi trên 150mm. Trong hôm nay và ngày mai, các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, khu vực đồng bằng và trung du Bắc Bộ có mưa vừa, mưa to, có nơi trên 200mm...

Niềm vui nghề sửa khóa

Theo anh Hải, công việc sửa chìa khóa nhìn thì nhẹ nhàng nhưng lại đòi hỏi rất cao ở sự khéo léo, linh hoạt và cả sự tỉ mẩn, nhẫn nại.
(PLVN) -  Thầm lặng làm nghề, thầm lặng mưu sinh, những người thợ sửa khóa ngồi lặng lẽ trên những góc phố vẫn luôn tìm thấy những niềm vui và ý nghĩa cuộc sống từ công việc mỗi ngày.

"Bếp đêm chiến sĩ" cùng lực lượng tuyến đầu phòng, chống dịch COVID-19

Các suất ăn khuya được trao tận tay cho các lực lượng tuyến đầu chống dịch.
(PLVN) - Thấu hiểu, chia sẻ những khó khăn, vất vả cùng lực lượng tuyến đầu đang làm nhiệm vụ tại các chốt kiểm soát COVID-19 và các Tổ tuần tra công tác phòng, chống dịch của địa phương, những ngày qua, Đoàn thanh niên Công an tỉnh Quảng Ngãi đã tự tay nấu những suất ăn nhằm tiếp thêm sức khoẻ, động lực và niềm tin để lực lượng tuyến đầu hoàn thành tốt nhiệm vụ.  

Làm gì để kiểm soát hành vi trong lớp học online?

Giáo viên cần giữ bình tĩnh để tránh những hành xử thiếu chuẩn mực trong giờ học online.
(PLVN) - Gần đây, liên tiếp những hành xử không đúng mực giữa thầy, cô giáo với học sinh trong lớp học online được lan truyền chóng mặt. Vấn đề đặt ra cần làm gì để hạn chế những sự việc đáng tiếc này.