Người giữ “hồn” bờ xe nước sông Trà

(PLVN) - Biểu tượng độc đáo của người dân xứ Quảng vẫn được ông Mai Văn Quýt (73 tuổi, ngụ thôn Thống Nhất, xã Tịnh Ấn Tây, TP Quảng Ngãi, tỉnh Quảng Ngãi) sống bên bờ sông Trà cần mẫn tái hiện.
Người giữ “hồn” bờ xe nước sông Trà Mô hình bờ xe nước lớn nhất mà ông Quýt làm đang đặt trong một khu du lịch ở xã Nghĩa Thuận

Đó là bờ xe nước sông Trà - công trình cung cấp nước tưới cho sản xuất nông nghiệp và được coi là biểu tượng của tỉnh Quảng Ngãi trong những năm giữa thế kỷ XX. Bờ xe nước hiện được thay thế bằng những công trình thủy lợi hiện đại gần 30 năm nay.

Níu giữ hồn xưa

Sinh ra và lớn lên bên bờ sông Trà, trong ký ức của ông Quýt, bờ xe nước quen thuộc như hơi thở nên khi bị xóa bỏ, ông cảm thấy hụt hẫng, tiếc nuối vô cùng. Chính vì vậy, ngày ngày ông lặng lẽ phục dựng lại mô hình những bánh xe nước - dấu tích xưa bên dòng sông Trà. Ông bảo, thông qua hình ảnh bánh xe nước được ông làm bằng chất liệu tre, nan quê nhà, có thể truyền lửa đến thế hệ con cháu về sự cần cù, vượt qua gian khó của những thế hệ cha ông thuở trước. Họ đã chế ngự được thiên nhiên khắc nghiệt để sản xuất trồng trọt, mưu sinh trên mảnh đất quê hương. 

Ngày ngày, ông Quýt lặng lẽ phục dựng lại mô hình bờ xe nước sông Trà

Để làm được bờ xe nước khoảng 10 - 12 bánh, thuở xưa thế hệ cha ông phải tốn nhiều công sức tìm đốn tre già, gọt mắt, cắt khúc rồi mang đi ngâm dưới nước suốt 6 tháng liền. Sau đó, tre được vớt lên phơi khô rồi chẻ nhỏ với nhiều kích cỡ để làm bánh xe. Người thợ dùng các loại dây rừng để buộc néo các bánh xe lại với nhau tạo guồng quay cho đồng bộ để đưa nước từ sông lên đồng ruộng. Mỗi bờ xe nước có khoảng 10 - 12 bánh xe, cao 12m, dài 20m. Bắt đầu mùa lũ hàng năm, bờ xe nước được tháo dỡ đưa lên bờ để vừa tu sửa vừa tránh bị lũ cuốn trôi. Qua mùa lũ, bờ xe nước tiếp tục được đưa xuống sông để cung cấp nước tưới cho sản xuất nông nghiệp.

Việc làm bờ xe không khó, mà cái khó nhất là chọn được địa điểm và xây dựng bờ cừ. Bờ cừ phải xây theo hình chữ V, làm sao nước được dẫn dồn về một chỗ hẹp để tạo dòng chảy mạnh. Ngay tại điểm nước chảy mạnh sẽ đặt bờ xe. Xung quanh mỗi bánh xe được buộc hàng trăm ống tre, đặt nghiêng một góc, sao cho khi bánh xe quay xuống nước, các ống tre này đong đầy nước. Lực chảy của nước do việc đắp bờ cừ sẽ đẩy bánh xe tiếp tục quay tròn, đưa ống nước lên cao và trút ra máng, dẫn nước đến đồng ruộng.

Ông Quýt tỉ mẩn trong từng chi tiết dù nhỏ nhất

Đó là thực tế xưa kia, còn bây giờ, ông Quýt làm những mô hình bờ xe nước thu nhỏ, chủ yếu có đường kính từ 2 - 4m, mỗi bờ xe có từ 2 - 4 bánh. Đối tượng mà ông hướng đến khi làm mô hình bờ xe nước thu nhỏ này là các khu du lịch, nhà hàng, khách sạn, quán cà phê… vì những nơi này thường cần những thứ độc, lạ để trang trí. Trước đây, các vật liệu chưa có nên phần lớn bờ xe được buộc bằng dây rừng. Còn bây giờ, ông làm mô hình thì bằng dây kẽm, dây đồng, cước để kết các chi tiết bằng tre của bánh xe nước lại với nhau, rồi phủ thêm lớp sơn bên ngoài nhằm tăng tuổi thọ. 

“Công đoạn khó nhất khi làm một bánh xe nước là làm bánh cho cân bằng để khi vận hành không bị lỗi, quay vòng được trơn tru. Nếu sai kỹ thuật thì các bánh xe nước sẽ không thể hoạt động được. Mô hình bờ xe nước lớn nhất mà tôi làm đang đặt trong một khu du lịch ở xã Nghĩa Thuận, huyện Tư Nghĩa. Bờ xe này có đường kính hơn 6m và hiện là bờ xe lớn nhất tỉnh Quảng Ngãi. Tôi làm cái nhỏ nhất cũng mất gần nửa tháng mới xong. Vậy nên có người mua thì có thu nhập, mà không có người mua thì để ngắm cũng vui. Mục đích chính khi tôi làm mô hình bờ xe nước thu nhỏ này là muốn lưu giữ lại hình ảnh một thời của bờ xe nước trên sông Trà, chứ không phải vì kinh tế”, ông Quýt cho biết.

Nỗi lo thất truyền

Guồng xe nước đầu tiên ở tỉnh Quảng Ngãi được lắp đặt trên sông Vệ, sau đó lan rộng ra sông Trà và tồn tại hàng trăm năm sau đó. Bờ xe nước là biểu tượng của tỉnh Quảng Ngãi khi xưa, thể hiện sức sáng tạo vô hạn của cộng đồng dân cư gắn liền với nông nghiệp. 

“Ở Quảng Ngãi, xe nước là giải pháp thủy lợi đặc biệt quan trọng. Trên sông Vệ và sông Trà từng có không dưới 114 bờ xe nước... Đầu mùa hè đến giữa mùa thu bờ xe nước vận hành. Nước sông dâng lên 40 - 50cm, chảy vào các kênh mương hai bên bờ, rồi tự chảy hoặc bằng gầu sòng, gầu giai, xe lùa đến hàng ngàn mẫu ruộng mùa hè khát nước”, trích sách “Quảng Ngãi tỉnh chí” của tác giả Nguyễn Bá Trác.

Hình ảnh bánh xe nước sông Trà xưa kia 

Ông Cao Văn Chư - Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi cho biết, một thời, từ Bắc vào Nam đều có guồng xe nước, nhưng khi nhắc đến nó người ta nghĩ ngay đến Quảng Ngãi, bởi nơi đây có số lượng công trình nhiều, quy mô lớn tập trung ở sông Vệ và sông Trà. Điểm khác biệt lớn giữa bờ xe nước ở tỉnh Quảng Ngãi với những nơi khác là ở số bánh xe. Nếu ngoài Bắc chỉ có một thì ở Quảng Ngãi có đến 10 - 12 bánh. Kiến trúc này được đánh giá rất cao và được một công sứ người Pháp nghiên cứu, làm hẳn một chuyên đề về nó nên người Quảng Ngãi rất tự hào. 

“Gần 30 năm qua, không còn hình ảnh bờ xe nước trên các con sông ở tỉnh Quảng Ngãi, nhưng ngay bên dòng sông Trà vẫn còn đó ông Mai Văn Quýt ngày ngày miệt mài dựng lại hình ảnh bờ xe nước. Ông đã góp phần không nhỏ vào công cuộc bảo tồn tinh hoa văn hóa truyền thống”, ông Chư nói.

Dù vậy, hiện nay, nỗi lo lớn nhất khiến ông Quýt luôn suy nghĩ là không có người kế tục. Ông sợ sau này những bánh xe nước dù là mô hình nhưng sẽ bị thất truyền. Ông vẫn thường tâm sự với thế hệ con cháu rằng, đây là cái hồn, ký ức của cha ông để lại. Khi làm, ông dồn hết tình cảm vào những thớ tre, tạo ra bờ xe nước có hồn hơn để người đời được chiêm ngưỡng, để những giá trị truyền thống mãi trường tồn theo năm tháng, minh chứng cho những ký ức đẹp, đầy tự hào của người dân xứ Quảng.

Thắng Mỹ
Loading...

Ý kiến bạn đọc

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Cùng chuyên mục

Sập mỏ đá, một người tử vong

Sập mỏ đá, một người tử vong

(PLVN) - Ba công nhân đang làm việc tại mỏ đá ở thôn Thượng Lâm, xã Cam Thành, huyện Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị, bất ngờ 1 tảng đá sập xuống. Hậu quả 1 người chết, 2 người bị thương.

Đọc thêm

Loading...

Sập mỏ đá, một người tử vong

Sập mỏ đá, một người tử vong
(PLVN) - Ba công nhân đang làm việc tại mỏ đá ở thôn Thượng Lâm, xã Cam Thành, huyện Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị, bất ngờ 1 tảng đá sập xuống. Hậu quả 1 người chết, 2 người bị thương.

Bài học 'sống còn' từ cuộc chiến giành lại thương hiệu Vinamit tại Trung Quốc

Bài học 'sống còn' từ cuộc chiến giành lại thương hiệu Vinamit tại Trung Quốc
(PLVN) - Được coi là doanh nghiệp “bắc cầu” tiêu chuẩn hữu cơ (organic) tại thị trường tỷ dân, Vinamit đã phải mất 3 năm để tuân thủ 500 tiêu chuẩn mới chính thức có tấm vé thông hành đưa sản phẩm organic của mình vào Trung Quốc. Tuy nhiên, chắc ít người biết chỉ vài năm trước, Vinamit từng phải rất long đong trong việc giành lại thành công thương hiệu Đức Thành ở chính thị trường đông dân nhất thế giới này.
Cặp cá nghi sủ vàng nặng 7kg sa lưới trên sông Loan

Cặp cá nghi sủ vàng nặng 7kg sa lưới trên sông Loan

Người dân tại xã Cảnh Dương mới đây bắt được một cặp cá nghi cá sủ vàng quý hiếm, nặng khoảng 7kg mỗi con trên sông Loan. Trước đó, một người dân khác cũng câu được một con cá tương tự trên sông Gianh.

Những ca bệnh phổi bí ẩn liên quan tới thuốc lá điện tử khiến kháng sinh “bó tay”

Những ca bệnh phổi bí ẩn liên quan tới thuốc lá điện tử khiến kháng sinh “bó tay”
(PLVN) - Thuốc lá điện tử đang tạo nên một trào lưu trên khắp thế giới, như một sản phẩm thay thế cho thuốc lá truyền thống. Chỉ tính riêng ở Mỹ đã có hàng triệu người sử dụng thuốc lá điện tử. Mới đây, cơ quan y tế nước này đã phát hiện gần 100 ca bệnh phổi bí ẩn liên quan tới thuốc lá điện tử khiến kháng sinh không có tác dụng. 

Loại gia vị đắt nhất thế giới được mệnh danh “vàng đỏ“

Loại gia vị đắt nhất thế giới được mệnh danh “vàng đỏ“
(PLVN) - Nhuỵ hoa nghệ tây hay còn gọi saffron là loại gia vị đắt nhất thế giới và được mệnh danh là “vàng đỏ”, có giá lên tới vài trăm triệu đồng mỗi cân. Không chỉ là thứ gia vị đắt đỏ, nhụy hoa nghệ tây còn là loại thảo dược có giá trị lớn đối với sức khỏe và sắc đẹp. 

Đường vào trại giam của 'đại gia' mua 'siêu xe Cường đô la' trong 'chớp mắt'

Đường vào trại giam của 'đại gia' mua 'siêu xe Cường đô la' trong 'chớp mắt'
(PLVN) - Ngày 16/8, Tòa án nhân dân thị xã Ayun Pa đã mở phiên tòa xét xử sơ thẩm đối với bị cáo Trương Thiết (tên thường gọi Thiết ngữ, SN 1975, ngụ phường Cheo Reo, thị xã Ayun Pa) về tội “Vi phạm các quy định về khai thác, bảo vệ rừng và lâm sản” và tội “Sử dụng tài liệu giả của cơ quan, tổ chức”. 

Huyền bí thành cổ ẩn mình trong lòng đá sa mạc hồng

Huyền bí thành cổ ẩn mình trong lòng đá sa mạc hồng
(PLVN) - Thành cổ Petra nằm trong khe núi cách ly hẳn với thế giới bên ngoài, trên quả núi cao khô ráo cách mặt biển 1000m. Đó là thành cổ được khoét sâu vào vách đá, xung quanh là các vách đá cheo leo bao bọc. Trong đó có một nhà hát lộ thiên kiểu La Mã có thể chứa hơn 2 nghìn người. Năm 106, sau khi người La Mã tiếp quản, thành cổ Petra vẫn rất phồn vinh. Sau này khi con đường buôn bán thay đổi, Petra mất đi vị trí quan trọng và bị lãng quên. 
Chuyện có thật: Việc nhỏ, phúc ứng cứu mạng người

Chuyện có thật: Việc nhỏ, phúc ứng cứu mạng người

(PLVN) - Một nhà giáo dục nổi tiếng từng nói, ngày hôm nay có thể trở thành một ngày đầy sinh lực với bạn và với người khác nếu bạn bỏ thời gian để trao cho ai đó nụ cười, để thốt lên một lời tử tế, để chìa tay ra cho người đang cần giúp đỡ, để viết một lời cảm ơn, để cho đi một lời khuyến khích với người đang cố gắng vượt qua rắc rối, để chia sẻ một phần tài sản vật chất với những người xung quanh. Và câu chuyện ý nghĩa dưới đây đã chứng minh điều đó.