Tại sao Huế xưa, không gọi con gái tên Hoa?

(PLVN) - Người Việt xưa nay quan niệm, khi đặt tên cho con, tránh các tên húy kỵ, tên thánh thần, tên vua, tên các vĩ nhân… Thường khi đặt tên con sẽ hỏi người lớn tuổi trong tộc họ, hoặc đọc kỹ gia phả để tránh đặt tên con phạm húy với tổ tiên, ông bà, cha mẹ… đã qua đời. Đặc biệt, họ cũng tránh đặt tên với những người có bi kịch, số phận… Bởi quan niệm dân gian cho rằng, việc trùng có thể sẽ gặp chuyện không may…
Tại sao Huế xưa, không gọi con gái tên Hoa? Ở Huế có cách đặt tên con với quy cách riêng, độc đáo

Làm lễ tạ ơn để được đặt tên 

Theo nhà Hán học Ngô Đức Thọ, ở Việt Nam, tục lệ kiêng huý có thể đã có trong dân gian từ thời Bắc thuộc, được du nhập từ Trung Quốc. Nhưng quy định chính thức về kiêng huý thì chỉ mới bắt đầu từ thời Trần. Về hình thức kiêng huý bao gồm: Kiêng dùng các chữ huý để viết văn bản, đặt tên đất, tên người; kiêng âm khi đọc và nói.

Ở Huế, sau khi sinh con, đúng 100 ngày sau cha mẹ mới làm lễ tạ ơn “mười hai bà mụ” cho đứa trẻ và bấy giờ mới đặt tên chính thức. Tại một số địa phương khác, trong dịp lễ tổ, các gia đình có con cháu mới sinh sắm sửa cơi trầu, chai rượu, hương hoa, lễ vật đến nhà thờ họ yết cáo tiên tổ và vào sổ họ cho các con, ngày đó mới có tên chính thức, được họ hàng công nhận.

Trong khi vào sổ, họ phải đối chiếu gia phả để xem có trùng tên các vị tiên tổ hoặc ông bà chú bác trong nội thân hay không. Nếu có tức là phạm húy thì phải đổi tên. Ở nông thôn, các vị có uy vọng trong làng, trong họ, thường được dân chúng biếu trầu rượu và nhờ đặt tên cho con. Người đặt tên được gia đình đó nhớ ơn suốt đời. 

Không những thế, trong cuộc sống, con cháu kiêng không nói tên ông bà, cha mẹ. Nếu có những tiếng trùng với tên của các bậc này, con cháu sẽ gọi tránh đi, hoặc tìm một tiếng đồng nghĩa để thay vào. Chẳng hạn Hà Đông thành Hà Đương, thịt đông gọi là thịt đặc, hồng gọi là hường, hoa gọi là huê, xuân gọi là xoan, quả bưởi gọi là quả bòng…

Cho đến đầu thế kỷ XX, việc kiêng húy vẫn là một tập tục căn bản và quan trọng của người Việt Nam. Ở thôn quê, làm dâu làm rể mà không biết kiêng những tên quan trọng bên vợ bên chồng thì có khi mất vợ mất chồng hay ít ra cũng phải nghe những lời trách cứ nặng nề. Ở trong Nam, để bày tỏ lòng tôn kính với người chết, người ta không gọi tên thật mà đặt tên mới, gọi là tên hèm (tên cúng cơm), tên thụy để khấn vái lúc cúng tế.

Đối với người sống cũng thế, người ta ít khi gọi tên thật, chỉ gọi theo thứ bậc trong gia đình (Cả, Hai, Ba, Tư…); đặc biệt, với người có địa vị, người ta chỉ gọi bằng chức tước (ông Tham, cụ Thượng, ông Ấm Năm…). Đối với thành hoàng làng, người ta cũng kiêng gọi thẳng tên ra, hoặc tránh đặt tên trùng với tên thành hoàng.

Thời xưa, các gia đình sợ đặt tên con phạm húy
Tới những húy kỵ tên hoàng tộc

Sự kiêng kỵ về cách đặt tên, gọi tên còn đúng cả trong trường hợp tên vua hay hoàng tộc. Trong những giai đoạn lịch sử nhất định, việc phạm húy tên của vua và hoàng tộc còn bị coi là tội, phải chịu quở trách hoặc nặng hơn thì phạt theo luật. Kể từ triều Trần, các hoàng đế khi lên ngôi vua, một trong những việc làm đầu tiên là công bố các chữ quốc huý cho thần dân biết để tránh.

Theo ghi chép của sử sách thì từ thời Trần đến cuối triều Nguyễn, đã có 40 lần ban bố lệnh kiêng huý. Trong đó, dưới triều Nguyễn, lệnh kiêng huý được ban hành nhiều nhất. Trong thời gian trị vì đất nước, Gia Long đã 2 lần, Minh Mệnh 5 lần, Thiệu Trị 8 lần, Tự Đức 4 lần ra chỉ dụ về kiêng huý. Về các chữ huý, bao gồm tên vua, tên hoàng hậu, tên cha mẹ, ông bà của vua và những người thân thích khác trong hoàng tộc.

Riêng triều Trần còn có lệ kiêng huý họ ngoại (cha mẹ của hoàng hậu), triều Nguyễn kiêng huý tên hoàng thái tử. Nhìn chung, tên vua, tên hoàng hậu, tên cha mẹ và ông bà của vua thì vương triều nào cũng liệt vào chữ quốc huý. Còn tên của những người thân thích khác trong hoàng tộc thì mỗi triều vua quy định có khác nhau.

Dưới triều Nguyễn, các quy định về kiêng huý lại càng cụ thể và chặt chẽ hơn, nhất là về cách đọc và cách viết. Sách Đại Nam thực lục chính biên chép: Năm Gia Long thứ 2 (1803), nhà vua đã “sai bộ Lễ kính gửi chữ huý cho khắp trong ngoài. Phàm tên người, tên đất giống chữ thì phải đổi đi, hành văn thì tuỳ theo ý nghĩa mà đổi sang chữ khác”. 

Luật pháp triều Nguyễn xử phạt khá nặng đối với các văn bản tâu trình lên nhà vua và các giấy tờ khác mắc lỗi phạm huý: “Phàm dâng thư và tâu việc lỡ ra phạm đến tên vua và tên huý của các miếu thì phạt 80 trượng. Còn các giấy tờ việc quan khác lỡ ra phạm đến chữ huý thì phải phạt xuy 40 roi. Nếu là tên hay tên tự lỡ ra phạm đến chữ huý (không phải chỉ là nhầm lỡ một lần mà đã bị người ta nhắc nhở) thì phạt 100 trượng”. Triều Nguyễn còn quy định: Đối với văn thư ngoại giao của nước ta gửi cho nhà Thanh, khi soạn thảo cũng phải chú ý tuân theo tục lệ kiêng huý của họ. 

Ngoài ra, luật lệ kiêng huý ngoài chữ viết còn phải kiêng cả âm. Khi nói hoặc đọc các âm huý thì phải biến âm, có nghĩa là phải đọc chệch sang âm khác, khi đặt tên đất, tên người không được trùng với âm huý, nếu đã đặt rồi thì phải đổi tên khác. Sử sách đã ghi chép rất nhiều trường hợp do kiêng âm huý mà đã phải nói, đọc biến âm và đổi gọi tên đất, tên người.

Đơn cử, người Việt Nam nào cũng ít nhiều biết được tên thật của vua Gia Long (1802- 1819), người khai sáng triều Nguyễn, là Ánh -  Nguyễn Phúc Ánh. Thế nhưng, theo bộ tộc phả mới nhất của họ Nguyễn Phúc lại ghi húy của vua Gia Long là Anh. Vì thế trong dòng họ đều kiêng và đọc trại ra chữ Anh thành Yên, anh em thì đọc thành yên em.

Cùng với đó, bởi vua Gia Long đã khởi nghĩa từ miền đất phương Nam, nên theo truyền thống văn hóa Việt, để bày tỏ sự kính trọng và thương mến người chủ mới của đất nước, dân miền Nam đã kiêng tên Nguyễn Phúc Ánh nên họ gọi ánh sáng thành yến sáng từ đó. Các vua nhà Nguyễn khi còn bé cũng có tên gọi chơi như Mệ Tríu (Dục Đức), Mệ Mến (Hiệp Hòa), Mệ Vững (Bảo Đại), và bà Từ cung húy là Hoàng thị Cúc nhưng tên tục là Khế hồi nhỏ ở Mỹ Lợi nên sau này trong kinh thành Huế gọi cữ trái khế là “trái khến”.

Càng về sau, danh tự và ngự danh là trọng húy, là quốc húy, cả nước phài kiêng phải tránh. Vì vậy từ sau năm 1848, là năm vua Tự Đức lên nối ngôi, dân Huế gọi hoa hồng là bông hường, màu hồng là màu hường, cả nước phải nói trách nhiệm thay cho trách nhậm, thời gian thay cho thì gian. Vì vậy, các sử thần Nhà Nguyễn khi chép sử, nói đến húy của các vua đã không dám viết ra chữ thật mà phải viết theo lối chiết tự, nghĩa là tách chữ ra để nói, ai muốn biết là chữ gì thì tự ghép lại.

Chợ Đông Ba ở cố đô Huế vốn có tên là chợ Đông Hoa

Ngày nay ở Chợ Đông Ba, ngôi chợ lớn nhất cố đô Huế, vốn có tên thật là chợ Đông Hoa - cửa Đông Ba xưa cũng gọi là cửa Đông Hoa. Chỉ vì tránh phạm húy mà người Huế phải gọi trệch ra là Đông Ba, vì tên Hoa là tên của bà Hồ Thị Hoa, vợ vua Minh Mạng, được phong Tá Thiên Nhân hoàng hậu, gốc người Biên Hòa (Nam Bộ). Bởi thế, ở Huế cũng như nhiều miền đất khác, khi đặt tên, các cô gái tên Hoa đã được đặt là Huê, Hồng đã được gọi là Hường…

Nếu ta nghe người Huế xưa gọi “Ánh sáng” là “Yến sáng’” thì cũng không có gì ngạc nhiên vì dấu xưa còn lại chút này, từ xa xưa, họ sợ phạm húy bởi “Ánh” là tên vua Gia Long nên phải đổi ra thành Yến. Lão thi ông Ưng Bình Thúc Giạ khi làm thơ cũng đổi chữ “cánh phồn hoa” ra “cánh phiền ba” bởi hơn ai hết, ông phải kỵ húy vì ông là người trong Hoàng tộc…

Về sau này, trong thời đại Hồ Chí Minh, vào mỗi giai đoạn lịch sử, chúng ta vẫn gặp đâu đó khi các gia đình vẫn lựa chọn đặt tên con theo một số tên chính khách mà họ yêu mến, kính trọng…

Nguyễn Mỹ
Ý kiến bạn đọc

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Cùng chuyên mục

Đọc thêm

Bão giật rất mạnh lại hướng tâm vào miền Trung

Bão giật rất mạnh lại hướng tâm vào miền Trung
(PLVN) - Dự báo trong 24 giờ tới bão đi vào Biển Đông và không ngừng mạnh thêm. Đến 7h ngày 23/10, vị trí tâm bão trên khu vực quần đảo Hoàng Sa, sức gió mạnh nhất vùng gần tâm bão cấp 11, giật cấp 14...
Lũ lớn, công trình thủy lợi, thủy điện được vận hành thế nào?

Lũ lớn, công trình thủy lợi, thủy điện được vận hành thế nào?

(PLVN) -Trước tình hình phức tạp do mưa lớn, nhiều công trình thủy điện và hồ chứa nước thủy lợi ở miền Trung đồng loạt xả lũ. Vậy khi xảy ra lũ, ngập lụt, úng, việc vận hành công trình thủy lợi, thủy điện phải tuân theo quy định nào? Và quy trình tiêu thoát nước như thế nào mới đảm bảo an toàn?  

Sẽ có phương án điều hàng hóa tới miền Trung, nếu thiếu

Sẽ có phương án điều hàng hóa tới miền Trung, nếu thiếu
(PLVN) - Trong thông báo mới nhất của Bộ Công Thương, trong trường hợp mưa lũ diễn biến phức tạp, ảnh hưởng diện rộng nằm ngoài khả năng kiểm soát, Sở Công Thương các tỉnh cần báo cáo gấp Bộ Công Thương để có phương án điều hàng ngay từ các tỉnh, doanh nghiệp phân phối lớn ở khu vực lân cận.


Tích cực hưởng ứng, tham gia cuộc thi “Pháp luật với mọi người”

Tích cực hưởng ứng, tham gia cuộc thi “Pháp luật với mọi người”
(PLVN) -Để cuộc thi tìm hiểu pháp luật trực tuyến “Pháp luật với mọi người” được tổ chức thành công, thiết thực hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam năm 2020, mới đây, Ban Tổ chức Cuộc thi đã có văn bản gửi Tổ chức pháp chế các Bộ, ngành, đoàn thể Trung ương, Sở Tư pháp các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương tổ chức các hoạt động hưởng ứng, tham gia Cuộc thi.

Khi cái đẹp phải đánh đổi bằng cả tính mạng

Khi cái đẹp phải đánh đổi bằng cả tính mạng
(PLVN) - Để có được vẻ ngoài như ý, không chỉ những người bình thường mà ngay cả những ngôi sao, những người giàu có cũng tìm đến phẫu thuật thẩm mỹ như một biện pháp cứu cánh. Cũng từ đây, không ít bi kịch đau lòng đã xảy ra.
Dòng tin nhắn cuối của chiến sỹ trước lúc hy sinh ở Rào Trăng 3

Dòng tin nhắn cuối của chiến sỹ trước lúc hy sinh ở Rào Trăng 3

(PLVN) - “Con đang ở trên xe lội nước vào vùng lũ bố ạ, nhưng tiến vào sâu, đường ngập, sạt lở nặng, xe không đi được, phải đi bộ, chuẩn bị vào vùng sóng yếu...” đó là những dòng tin nhắn cuối cùng của đại úy Nguyễn Cảnh Cường nhắn cho cha trước khi bị ngọn núi cao hàng trăm mét sạt lở, vùi lấp cùng 13 cán bộ cứu hộ gần thủy điện Rào Trăng 3.

Lai Châu: Đoàn kết, đổi mới để tạo đột phá vượt bậc

Lai Châu: Đoàn kết, đổi mới để tạo đột phá vượt bậc
(PLVN) - Với quyết tâm chính trị cao, nhiệm kỳ tới, Lai Châu đặc biệt nhấn mạnh việc tăng cường xây dựng, chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh; phát huy đoàn kết, dân chủ, kỷ cương, đổi mới sáng tạo; huy động sức mạnh tổng hợp thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống mọi mặt của Nhân dân; xây dựng tỉnh Lai Châu phát triển nhanh và bền vững.

Ngành Giao thông Vận tải chú trọng hoàn thiện thể chế

Ngành Giao thông Vận tải chú trọng hoàn thiện thể chế
(PLVN) - Chiều qua (19/10), tại Hà Nội, Bộ Giao thông Vận tải (GTVT) đã tổ chức Đại hội Thi đua yêu nước ngành GTVT lần thứ X (giai đoạn 2020-2025). Uỷ viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Trương Hòa Bình dự và phát biểu chỉ đạo Đại hội.

Lan tỏa hình ảnh 'Thầy thuốc như mẹ hiền' trong xã hội

Lan tỏa hình ảnh 'Thầy thuốc như mẹ hiền' trong xã hội
(PLVN) - Ngày 19/10, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Dân vận Trung ương Trương Thị Mai dự Đại hội Thi đua yêu nước ngành Y tế lần thứ VII giai đoạn 2020 - 2025 với chủ đề “Đoàn kết – Kế thừa – Đổi mới – Phát triển”.

Những bông hoa dành cho mẹ

Những bông hoa dành cho mẹ
(PLVN) - Từ lâu, dường như những ngày dành cho phụ nữ cũng thường được coi là “ngày tình nhân”, là dịp để cánh nam nhi bày tỏ tình cảm với người yêu, với vợ mình. Nhưng đừng quên, đây cũng chính là ngày “của mẹ”, người phụ nữ vĩ đại nhất trong cuộc đời mỗi người.
Tiếp thu rộng rãi ý kiến Nhân dân

Tiếp thu rộng rãi ý kiến Nhân dân

(PLVN) - Ngày 19/10, tại Tọa đàm trực tuyến “Góp ý dự thảo Văn kiện Đại hội XIII của Đảng”, GS.TS Phùng Hữu Phú, Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Lý luận Trung ương nhấn mạnh, sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: Mọi đường lối, chủ trương của Đảng xuất phát từ nơi dân chúng và trở lại với dân chúng.

Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó TBT: Trần Đức Vinh

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0971.741.666‬