Thượng thư Đào Hữu Ích - Danh sĩ tài đức vẹn toàn

0:00 / 0:00
0:00
(PLVN) - Làm quan trong bối cảnh cuối thế kỷ XIX đất nước gặp nhiều khó khăn bởi xã hội rối loạn cùng sự xâm lược của thực dân Pháp, đã đặt cho giới sĩ phu xuất thân Nho học triều Nguyễn phải lựa chọn con đường riêng của mình.

Trong khi một bộ phận Nho sĩ cộng tác với chính quyền thuộc địa Pháp và chính quyền tay sai triều đình Nguyễn; một bộ phận sĩ phu bế tắc trước thời cuộc, lánh đời, thì vẫn có một bộ phận Nho sĩ làm quan cho triều đình nhưng tấm lòng luôn hướng về dân tộc, về nhân dân, trong đó có Đào Hữu Ích.

Thượng thư Đào Hữu Ích - Danh sĩ tài đức vẹn toàn ảnh 1

Lễ đón bằng công nhận cấp quốc gia đối với Di tích lịch sử mộ và nhà thờ Đào Hữu Ích năm 2016. Nguồn ảnh Báo Hà Tĩnh

Vươn lên vượt qua nghịch cảnh nhờ “Trí”

Danh nhân Đào Hữu Ích sinh năm Kỷ Hợi 1839, đời vua Minh Mạng thứ 20, xuất thân dòng dõi danh Nho, ở thôn Yên Nghĩa, làng Hữu Bằng, tổng Hữu Bằng, nay là xã Sơn Bằng, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Thuở nhỏ Đào Hữu Ích đã nổi tiếng thần đồng thông minh, học giỏi. Sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo, cha mẹ mất sớm, phải đi làm thuê làm mướn, sau đó được chủ nhà mến mộ tài đức nên đã gả con gái cho.

Không phụ lòng, khoa thi Hương năm Đinh Mão, đời vua tự Đức 20 (1867), Đào Hữu Ích đỗ Cử nhân và được triều đình nhà Nguyễn cử làm Giáo thụ, chuyên lo việc giáo dục ở một phủ. Tiếp đó ông được bổ nhiệm làm Tri huyện An Dương (nay thuộc TP. Hải Phòng). Đến năm 1878 ông được bổ dụng làm Án sát tỉnh Thanh Hóa. Năm 1883 ông giữ chức Chưởng ấn trong Viện Đô sát, đến năm 1887 ông giữ chức Bố chính tỉnh Nghệ An.

Đào Hữu Ích được Vua Thành Thái rất coi trọng, phong thưởng Huân thưởng Huân chương Minh Nghĩa Bội tinh; tiến cử làm Chủ khảo thi Hương ở Thừa Thiên (Huế), vị trí danh dự thường Tiến sĩ trở lên mới được đề bạt (Trước đó, trong lịch sử ở Hà Tĩnh, có Cử nhân Nguyễn Công Trứ thì mới được như vậy).

Khi phong trào Cần Vương thoái trào, toàn cõi nước nhà bị đô hộ, triều đình cử ông làm Tổng đốc nhưng ông từ chối và cáo lão về quê bởi không muốn làm tay sai cho thực dân Pháp. Sau khi về hưu, lần hai triều đình phong tặng ông làm Tổng đốc trí sĩ (hàm tương đương Thượng thư đầu triều).

Theo nhà sử học Lê Văn Lan, có thể nói rằng chữ “Trí” là phẩm chất hàng đầu của danh nhân Đào Hữu Ích. Từ xuất thân nghèo khó, phải đi ở giúp gia đình, chữ “Trí” đã giúp ông vươn lên, được gia chủ mến mộ, không những nuôi ăn học mà còn gả con gái cho. Cụ nhanh chóng dùng chữ Trí vượt qua tứ trường thi Hương, đỗ Cử nhân.

Đứng trước con đường học tiếp và thi đỗ Tiến sĩ để làm chức quan lớn, hay con đường làm ngay chức quan vừa, rồi cống hiến để vượt lên, chữ “Trí” thể hiện rõ khi triều Nguyễn chọn ông làm Chánh chủ khảo thi Hương ở Thừa Thiên (Huế) để tuyển chọn nhân tài, vị trí này thường chỉ dành cho Tiến sĩ trở lên. Điều này rất đặc sắc, chứng tỏ triều đình thừa nhận thực học, thực trí của ông.

Chữ “Trí” cũng đã giúp ông thành danh ở giai đoạn vô cùng khó, khi mà vua Tự Đức băng hà năm 1883, để lại một giang sơn rối bời, nửa tây – nửa ta, nửa tối - nửa sáng, nửa có chủ quyền – nửa mất nước, nửa yên bình – nửa loạn lạc, Đào Hữu Ích đã nương theo thời thế, vận dụng sáng tạo, tỏa được các ảnh hưởng, các giá trị của mình. Khi dấn thân vào chính trường, ông năng nổ nhưng lại cẩn trọng, trí tuệ, kèm với tình cảm cân bằng, khiến những chức trách thực hiện đều trọn vẹn, cho dù làm quan qua nhiều vùng và nhiều lĩnh vực.

Cuối cùng, khi được triều Nguyễn đề bạt chức Tổng đốc, một chức quan hàm Nhị phẩm, khi toàn cõi nước nhà bị cai trị, Đào Hữu Ích đã trí tuệ, khéo léo, tỉnh táo, từ bỏ mộng công danh và xin về nghỉ. Ông về nghỉ với hàm Tổng đốc hưu trí, ngang với Thượng Thư mà sau này người dân gọi với cái tên thân thương là Cụ Thượng Đào.

Thượng thư Đào Hữu Ích - Danh sĩ tài đức vẹn toàn ảnh 2

Bà Đồng Thị Hồng Hoàn - Hội Khoa học Lịch sử Hải Phòng trình bày tham luận tại buổi Tọa đàm về Danh nhân Đào Hữu Ích, ngày 9/10/2022.

Vị quan giàu lòng yêu nước

Thời điểm 1885-1887, khi mà phong trào Cần Vương do Đình nguyên Tiến sỹ Phan Đình Phùng lãnh đạo đang phát triển mạnh, trên cương vị là một trong những viên quan đứng đầu tỉnh, Bố chánh Nghệ An Đào Hữu Ích không thể công khai đứng ra ủng hộ phong trào Cần vương chống thực dân Pháp.

Nhưng với tinh thần yêu nước, Bố chánh Đào Hữu Ích đã bí mật giao cho con trai của mình là Đào Mạnh Tài tổ chức quyên góp tiền bạc, mua ô lấy gọng làm lò xo để chế tác súng trường; mua diêm tiêu, lưu huỳnh làm thuốc nổ; mua mâm thau, nồi đồng làm vỏ đạn… cung cấp cho xưởng quân giới của do Cao Thắng trực tiếp chỉ huy ở Khe Rèn, Tràng Sim (nay là xã Sơn Hàm, huyện Hương Sơn).

Biết việc Bố chánh Đào Hữu Ích hậu thuẫn cho nghĩa quân Hương Khê của Phan Đình Phùng và Cao Thắng, thực dân Pháp đã ép triều đình Huế điều chuyển ông ra khỏi vùng Nghệ Tĩnh, nhằm cách ly với phong trào Cần Vương. Vì thế, năm 1890, triều đình đã điều chuyển ông vào tỉnh Bình Định làm Bố chánh, để cắt đứt sự hậu thuẫn của ông đối với nghĩa quân Cần vương ở quê nhà.

Khi phong trào Cần Vương thoái trào (đầu năm 1896), thực dân Pháp và tay sai có trong tay bản danh sách những người tham gia nghĩa quân Phan Đình Phùng tại quê nhà Hương Sơn nói riêng và vùng Nghệ Tĩnh nói chung. Bọn chúng lập toàn bộ danh sách này đòi truy tố. Với tình cảm sâu nặng quê hương xứ sở và lòng thương yêu nhân dân, Tuần phủ Đào Hữu Ích đã tìm mọi cách để thực dân Pháp và triều đình nhà Nguyễn miễn truy cứu và huỷ bỏ danh sách này.

Ông đã biện luận với lý lẽ đầy thông minh và thuyết phục “Những người cầm đầu Văn thân đã chết hết cả rồi, phong trào đã tan rã, không cần và không nên bắt bớ thêm du đảng, làm cho nhân dân thêm oán giận”. Sự mưu lược và khôn khéo của ông đã giúp cho những người đã từng tham gia trực tiếp và ủng hộ phong trào Cần Vương tại vùng Nghệ Tĩnh tránh bị thảm sát bởi cuộc trả thù đẫm máu, “nồi da nấu thịt” hậu Cần Vương.

Năm 1893, Đào Hữu Ích được thăng làm Tuần phủ Trị - Bình (gồm hai tỉnh Quảng Trị và Quảng Bình), là quan đứng đầu tỉnh, có phẩm hàm Tòng Nhị phẩm, với chức trách giữ việc tuyên bố đức ý triều đình, vỗ yên nhân dân, coi giữ các việc chính trị, giáo dục, mở điều lợi, bỏ điều hại.

Trong thời gian này, thực dân Pháp bắt dân hai tỉnh Quảng Trị - Quảng Bình góp tre, gỗ để xây dựng cảng Gio Hải - huyện Gio Linh (nay là cảng Cửa Việt). Ông bí mật vận động nhân dân không góp hoặc góp không đủ với lý do tre còn non, gây khó khăn cho thực dân Pháp trong việc xây dựng bến cảng Gio Hải.

Nhân dân hai tỉnh Quảng Trị, Quảng Bình rất biết ơn ông bởi nhờ ông mà làng xóm ở đó tránh được tiêu điều xơ xác do áp bức, bóc lột, thực dân Pháp bị giảm sức mạnh khi không thể dùng cảng này để chuyên chở các tài sản, khoáng sản ra nước ngoài.

Vị Thượng thư thương dân hết mực

Dù khi làm quan trọng thần, cũng như khi cáo lão về quê, đứng trước những bất trắc, khổ hạnh, oan trái của người dân, Ông luôn tìm mọi cách để giúp đỡ.

Trong thời gian làm Tuần phủ Trị - Bình, ông đề nghị và được Vua chấp thuận miễn, giảm thuế cho địa phương nơi mất mùa do hạn hán.

Tại trấn Lao Bảo tỉnh Quảng Trị có 63 tù phạm vốn là những tên cướp khét tiếng vượt ngục bỏ trốn, làm lòng dân hoang mang, sợ hãi. Với trách nhiệm là viên quan đứng đầu tỉnh, ông đã nghiêm sức cho các hạt, các tổng và làng xã tăng cường lùng bắt, trừ hại cho dân.

Dân làng Kẻ De (nay là xã Sơn Hàm, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh) vẫn còn truyền tụng mãi câu chuyện thời bấy giờ. Họ bị tên Chánh tổng và bọn cường hào ác bá trong làng ức hiếp phải nộp sưu cao thuế nặng. Khi họ không nộp thì bị bọn thực dân Pháp và lũ tay sai cho lính về đàn áp, khủng bố. Vốn thuở nhỏ lao động cực nhọc, hơn ai hết ông thấu hiểu nỗi vất vả và thương dân.

Trước tình thế đó, lòng trắc ẩn đã thôi thúc cụ Thượng Đào trực tiếp đến huyện đường Hương Sơn gặp Tri huyện. Cụ yêu cầu về điều tra sự lộng hành của bọn cường hào, thống kê lại số ruộng đất và dân đinh cho chính xác. Kết quả là tên Chánh tổng và bọn cường hào bị vạch mặt, nhân dân Kẻ De tránh được sự áp bức bóc lột của bọn chúng.

Dân làng Phúc Dương (nay là xã Sơn Trung và xã Sơn Phú, huyện Hương Sơn) trồng cây hoa màu như ngô, đậu, lạc trên vùng đất pha cát rộng lớn. Thực dân Pháp đã quyết định trồng đay vì phù hợp với đất pha cát. Người dân Phúc Dương không chỉ nguy cơ mất trắng ruộng đồng, mà khi đã trồng đay, đất bị tác hại lâu dài và khó phục hồi trở lại. Thương cảm người dân sẽ rơi vào cảnh đói nghèo, với uy tín của mình, ông đã trực tiếp dùng uy tín và mưu trí, thuyết phục khiến thực dân Pháp từ bỏ ý định trồng đay, giúp người dân thoát khỏi cảnh cơ cực, khổ ải trong gang tấc.

Danh nhân Đào Hữu Ích đã trở thành tấm gương sáng cho biết bao thế hệ con cháu noi theo, học tập về phẩm hạnh và mục đích sống. Đặc biệt là những hậu duệ của Cụ Thượng Đào trên mọi miền đất nước, luôn cố gắng, phấn đấu góp sức mình vào công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc, tiếp nối truyền thống, tinh thần Thượng thư Đào Hữu Ích, hết lòng vì nước, vì dân.

Đọc thêm

Người trẻ và những băn khoăn trước nạn quấy rối

Ảnh minh họa.
(PLVN) - Quấy rối với phụ nữ, em gái, cộng đồng LGBTIQ+ (cộng đồng đa dạng giới và xu hướng tính dục) tại nơi công cộng có xu hướng gia tăng với nhiều hình thức phức tạp. Đáng lưu ý là hầu hết nạn nhân đều im lặng và không có hành động phản ứng nào.

CLB Hà Nội vô địch Cúp Quốc gia 2022

CLB Hà Nội vô địch Cúp Quốc gia 2022
(PLVN) - Nhờ hai siêu phẩm của Văn Hậu và Thái Quý, CLB Hà Nội đã vô địch Cúp Quốc gia 2022. Đây là lần thứ ba liên tiếp câu lạc bộ này giành Cúp Quốc gia.

Bóng đá Châu Á lâm vào thế khó

Cổ động viên Nhật Bản bắt đầu lo lắng cho đội tuyển quốc gia
(PLVN) - Sau “những ngày sấm động”, bóng đá Châu Á lại không giữ được phong độ ổn định, khiến cơ hội đi tiếp của họ rất mong manh.

Phật giáo Việt Nam - Dấu ấn tinh hoa

Nguồn ảnh: Báo Giác ngộ
(PLVN) - Là tên triển lãm diễn ra trong khuôn khổ chương trình Đại hội Phật giáo toàn quốc lần thứ IX, được Ban tổ chức đại hội khai mạc sáng 27/11 tại Cung Văn hóa Hữu nghị Việt - Xô và đón tiếp đại biểu tham quan trong xuyên suốt quá trình diễn ra Đại hội từ 27-29/11/2022

Phát huy vai trò của ngành công nghiệp văn hóa trong mối liên kết với du lịch

Phát huy vai trò của ngành công nghiệp văn hóa trong mối liên kết với du lịch
(PLVN) - Tại TP Hội An (Quảng Nam) đã diễn ra diễn đàn toàn quốc “Đối thoại phát triển địa phương năm 2022” với chủ đề "Công nghiệp văn hóa, Du lịch và Phát triển địa phương” do Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh chủ trì phối hợp với Cơ quan phát triển quốc tế Hoa Kỳ tại Việt Nam và Đại học Indiana (Hoa Kỳ) tổ chức.

Thúc đẩy bình đẳng giới cho cộng đồng LGBT

Những người trong cộng đồng LGBT cũng là thành viên trong xã hội và luôn mong muốn được đối xử bình đẳng.
(PLVN) -  Những người thuộc cộng đồng LGBT là thành viên trong xã hội, họ cũng mong muốn được sống với chính mình, được thể hiện bản thân và được xã hội công nhận. Tuy nhiên, mong muốn này của họ không phải quốc gia nào cũng dễ dàng đón nhận.

Khi 'phái yếu' gồng mình lo toan cuộc sống

Bất bình đẳng giới diễn ra trên thị trường lao động và trong thu nhập.
(PLVN) -  Tư tưởng “trọng nam, khinh nữ” đã ăn sâu, bén rễ vào đời sống nhiều thế hệ. Hiện nay, mặc dù vị thế của phụ nữ thay đổi một cách tích cực nhưng trách nhiệm trong gia đình của họ không hề được giảm nhẹ. Phụ nữ ngày càng tham gia nhiều hơn vào lực lượng lao động xã hội, nhưng thực tế này không có nghĩa là công việc nhà sẽ được chia sẻ công bằng hơn giữa các thành viên trong gia đình.

Kiếp đàn bà ở góc nhìn xưa

Cuốn “Tiểu luận về dân Bắc kỳ” (Nhà xuất bản Hà Nội - 2020).
(PLVN) -  Với những hình phạt tàn độc của luật pháp xưa có thể thấy, phụ nữ phải chịu nhiều bất công khi họ lỡ lầm có tình ái với người đàn ông khác, trong khi người chồng lại có thể năm thê, bảy thiếp. Đó chính là quan niệm trọng nam, khinh nữ đã trở thành quy định pháp luật trong xã hội Việt Nam thời phong kiến.

Thay đổi quan niệm sai lầm gây cản trở bình đẳng giới

Cần phải có cái nhìn bình đẳng, bình quyền, giải phóng cho cả nam và nữ. (Ảnh minh họa)
(PLVN) -  Mặc dù từ nhiều năm qua, bình đẳng giới đã được nói đến nhiều, đồng thời được lồng ghép vào nhiều chương trình, chính sách. Tuy nhiên, đó đây vẫn còn tồn tại nhiều quan niệm sai lầm gây cản trở tiến trình bình đẳng giới.

Để bình đẳng giới đi vào thực chất nhiều hơn nữa

Lễ phát động Tháng hành động vì bình đẳng giới năm 2022.
(PLVN) -  Sau hơn hai năm bị ảnh hưởng bởi đại dịch COVID-19, đến nay, các hoạt động văn hóa, kinh tế - xã hội ở Việt Nam và hầu hết các nước trên thế giới đã hoạt động, mở cửa trở lại. Tuy nhiên, những tác động tiêu cực của đại dịch đến mọi mặt của đời sống xã hội nói chung, lĩnh vực bình đẳng giới nói riêng vẫn chưa kết thúc.

Khi đàn ông chung tay vì bình đẳng giới

Một số thành viên trong nhóm Làm cha thế nào.
(PLVN) -  Tháng 11/2021, Diễn đàn kết nối nam giới vì bình đẳng giới và phát triển bền vững (VNMENNET) do PGS.TS Đại biểu Quốc hội Nguyễn Lân Hiếu làm Chủ tịch với những mong muốn góp phần chung tay vì sự bình đẳng cho cả nam và nữ, đã đưa ra những góc nhìn mới về bình đẳng giới, thúc đẩy hình mẫu nam giới tích cực…

Mở ra trang mới cuộc đời cho em

Cùng nhau truyền tải thông điệp mở ra trang mới cuộc đời cho em là trách nhiệm của cả cộng đồng.
(PLVN) -  Theo số liệu thống kê của báo cáo “Điều tra các mục tiêu phát triển bền vững về trẻ em và phụ nữ Việt Nam” do Tổng cục Thống kê thực hiện trong năm 2020 - 2021, trên cả nước có 98,1% trẻ em dưới 5 tuổi đã được đăng ký giấy khai sinh, trong đó 97,2% trẻ có giấy khai sinh. Như vậy, vẫn còn đến hàng ngàn trẻ em chưa có giấy khai sinh.