từ khóa: #khoa học cơ bản

Bốn kỳ trước đã lần lượt đi từ việc khẳng định vai trò của khoa học cơ bản, nhận diện những “điểm nghẽn”, tìm lời giải về thể chế và xác định ba trụ cột của hệ sinh thái khoa học hiện đại. Nhưng giá trị của khoa học cơ bản không chỉ nằm ở tăng trưởng kinh tế hay làm chủ công nghệ. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược toàn cầu ngày càng gay gắt, khoa học cơ bản đang trở thành nền tảng của năng lực tự chủ quốc gia, từ quốc phòng, an ninh, chủ quyền dữ liệu đến khả năng hoạch định chính sách và bảo vệ lợi ích quốc gia. Khi đó, đầu tư cho khoa học cơ bản không chỉ là đầu tư cho tăng trưởng và tương lai phát triển, mà còn là đầu tư cho năng lực tự chủ quốc gia, khả năng bảo vệ Tổ quốc và vị thế Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Nhận diện đúng những “điểm nghẽn” mới chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là phải tạo ra những đột phá về thể chế để tháo gỡ các rào cản đang kìm hãm sự phát triển của khoa học cơ bản. Điều đó không chỉ dừng ở việc tăng thêm nguồn lực hay sửa đổi một vài quy định, mà đòi hỏi sự đổi mới căn bản trong tư duy quản trị khoa học: chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo; từ kiểm soát quy trình sang kiến tạo môi trường nghiên cứu; từ đầu tư ngắn hạn sang chiến lược dài hạn; từ tư duy né tránh rủi ro sang khuyến khích đổi mới, chấp nhận thử thách để tạo ra những đột phá. Đây cũng chính là tinh thần xuyên suốt trong chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về phát triển khoa học cơ bản, hướng tới xây dựng một hệ sinh thái khoa học hiện đại, nơi nhà khoa học được trao quyền tự chủ, được bảo vệ trước những rủi ro nghề nghiệp chính đáng và được đầu tư đủ dài để theo đuổi những công trình có giá trị cho nhiều thế hệ.

Sau khi xác định khoa học cơ bản là nền tảng chiến lược của phát triển quốc gia, điều quan trọng không kém là phải nhìn thẳng vào những “nút thắt” đã tồn tại nhiều năm khiến nền khoa học Việt Nam chưa phát huy hết tiềm năng. Từ cơ chế tài chính ngắn hạn, tư duy quản lý nặng thủ tục đến việc thiếu các nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm xuất sắc và môi trường đủ sức giữ chân nhân tài, những điểm nghẽn ấy đang làm chậm quá trình chuyển hóa tri thức thành sức mạnh quốc gia. Tháo gỡ những rào cản đó không chỉ là yêu cầu của ngành khoa học mà còn là điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước đến năm 2045.

Trong suốt nhiều thế kỷ, sức mạnh của một quốc gia được đo bằng tài nguyên, lãnh thổ hay tiềm lực quân sự. Nhưng trong thế kỷ XXI, cán cân quyền lực đang dịch chuyển sang tri thức, công nghệ và năng lực đổi mới sáng tạo. Những quốc gia dẫn đầu thế giới hôm nay đều có điểm chung: họ đã đầu tư bền bỉ cho khoa học cơ bản từ nhiều thập kỷ trước. Đối với Việt Nam, nếu muốn vượt qua bẫy thu nhập trung bình, làm chủ công nghệ chiến lược và hiện thực hóa khát vọng trở thành nước phát triển vào năm 2045, con đường không thể khác là xây dựng một nền khoa học cơ bản đủ mạnh để tạo ra tri thức, công nghệ và sức cạnh tranh của chính mình.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, chủ trương, đường hướng lớn đã rất rõ. Vấn đề đặt ra hiện nay là phải tổ chức thực hiện thế nào cho đúng, cho trúng, cho hiệu quả; làm sao để khoa học cơ bản thật sự trở thành nền móng tri thức của quốc gia, chứ không chỉ dừng lại ở các đề tài rời rạc, phân tán, ngắn hạn.

Đây là câu hỏi khó tìm đáp án khi nhiều học sinh, sinh viên và phụ huynh dần quay lưng với các ngành khoa học cơ bản.