Đổi mới hoạt động kiểm tra thực phẩm nhập khẩu, tạo thuận lợi cho lưu thông hàng hóa
Trước những lo ngại của doanh nghiệp về nguy cơ ách tắc thực phẩm tại cửa khẩu, Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) được xây dựng để trở thành hành lang pháp lý mới đưa ra lời giải khoa học khi chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Đồng thời, sẽ nâng cao hiệu quả bảo vệ sức khỏe nhân dân vừa tạo thuận lợi cho lưu thông hàng hóa nhập khẩu.

Không tạo rào cản cho lưu thông hàng hóa
Trong Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), hoạt động kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu được đổi mới với 3 phương thức, gồm: chặt, thông thường, giảm... trên cơ sở kế thừa và giữ nguyên quy định tại Luật An toàn thực phẩm năm 2010.
Cụ thể, đối với phương thức thông thường, chỉ tiến hành lấy mẫu ngẫu nhiên theo tỷ lệ nhất định, lô hàng vẫn được thông quan mà không cần chờ kết quả thử nghiệm. Tuy nhiên, nếu kết quả thử nghiệm có chỉ tiêu không đạt yêu cầu an toàn thì sẽ tiến hành truy xuất, thu hồi và xử lý.
Đối với phương thức kiểm tra giảm (chỉ kiểm tra hồ sơ), dự thảo Nghị định có quy định thông thoáng hơn so với trường hợp quy định Nghị định 15/2018/NĐ-CP.
Khi chưa áp dụng kết quả kiểm tra nguy cơ: Kế thừa 3 trường hợp kiểm tra giảm tại Nghị định số 15/2018/NĐ-CP (trong đó bao gồm sản phẩm sản xuất tại cơ sở áp dụng hệ thống quản lý tiên tiến như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000…) và bổ sung thêm 2 trường hợp kiểm tra giảm gồm:
- Sản phẩm nông sản nguồn gốc thực vật được sản xuất từ cơ sở sản xuất ban đầu được cấp chứng nhận áp dụng một trong các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt: Global GAP, ASEAN GAP, hữu cơ, RA hoặc tương đương.
- Có kết quả thử nghiệm cấp bởi tổ chức thử nghiệm đạt chuẩn ISO 17025 và phòng thử nghiệm được Việt Nam công nhận, thừa nhận tại nước xuất khẩu đối với lô hàng nhập khẩu.
Khi áp dụng kết quả phân tích nguy cơ thì áp dụng kiểm tra giảm đối với các sản phẩm thuộc danh mục nguy cơ thấp và các sản phẩm thuộc danh mục nguy cơ cao nhưng có lịch sử tuân thủ tốt, đạt yêu cầu qua các lần nhập khẩu liên tiếp sẽ được chuyển sang áp dụng kiểm tra giảm.
Đối với phương thức kiểm tra chặt: Khi chưa có kết quả phân tích nguy cơ: kiểm tra chặt đối với 3 trường hợp tương tự Nghị định số 15/2018/NĐ-CP.
Khi áp dụng kết quả phân tích nguy cơ: Kiểm tra chặt áp dụng đối với sản phẩm nguy cơ cao và được áp dụng cơ chế chuyển đổi sang phương thức kiểm tra thông thường, kiểm tra giảm nếu có lịch sử tuân thủ các lô hàng nhập khẩu đạt yêu cầu (theo nguyên tắc tại khoản 5 Điều 51 dự thảo Luật).
Đối với các trường hợp miễn kiểm tra, Cục An toàn thực phẩm cho biết, Dự thảo đã kế thừa 9 trường hợp được miễn kiểm tra tại Điều 13 Nghị định số 15/2018/NĐ-CP (trong đó bao gồm nguyên liệu nhập khẩu để sản xuất nội bộ, gia công hàng xuất khẩu không tiêu thụ nội địa, sản phẩm được cấp giấy tiếp nhận đăng ký công bố) và bổ sung thêm 3 trường hợp miễn kiểm tra gồm:
- Hàng hóa chuyên dùng phục vụ an ninh, quốc phòng.
- Hàng hóa thuộc Danh mục hàng hoá mua bán, trao đổi của cư dân biên giới và trong định mức miễn thuế theo quy định của pháp luật về thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu để phục vụ cho sản xuất, tiêu dùng của cư dân biên giới (trừ trường hợp mua gom).
- Hàng hóa nhập khẩu phục vụ tiêu dùng cá nhân gửi qua dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh có trị giá hải quan được miễn thuế theo quy định của pháp luật về thuế; hàng hóa xuất nhập khẩu tại chỗ; hàng hóa mua bán giữa doanh nghiệp nội địa và doanh nghiệp chế xuất, doanh nghiệp trong khu phi thuế quan.

"Hoạt động kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu sẽ chỉ tập trung vào các nhóm thực phẩm cần kiểm soát trong chuỗi cung ứng để tập trung quản lý, tránh dàn trải nguồn lực".
Mở rộng và nâng cao năng lực thử nghiệm, kiểm nghiệm
Trước yêu cầu ngày càng lớn trong việc thông quan nhanh chóng và lượng thực phẩm lưu thông tại cửa khẩu hàng ngày, Cục an toàn thực phẩm khẳng định, hệ thống hạ tầng kiểm nghiệm hiện tại hoàn toàn đủ năng lực và khả năng gánh vác trọng trách này.
Theo đó, hệ thống của 03 Bộ, ngành y tế, công thương, nông nghiệp và môi trường hiện có 71 tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, về cơ bản đáp ứng được năng lực để phối hợp thực hiện thử nghiệm các chỉ tiêu an toàn thực phẩm đối với thực phẩm nhập khẩu.
Thời gian tới, để nâng cao năng lực hệ thống tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 1658/QĐ-BYT ngày 08/6/2026 về việc Hoàn thiện việc quy hoạch mạng lưới cơ sở y tế thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Trong đó định hướng tập trung phát triển 02 Trung tâm thuộc Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia đặt tại Khánh Hòa và Thành phố Hồ Chí Minh.
Đồng thời, huy động các Trung tâm kiểm nghiệm thuốc, mỹ phẩm tuyến tỉnh đủ năng lực cùng tham gia thử nghiệm (hiện nay đã có 04 trung tâm được chỉ định phục vụ QLNN, sắp tới sẽ chỉ định thêm 30 trung tâm còn lại).
Đặc biệt, dự thảo Luật ATTP (sửa đổi) đã bổ sung quy định nâng cao vai trò hệ thống tổ chức thử nghiệm của Nhà nước trong việc chủ động lấy mẫu lưu thông trên thị trường để thực hiện thử nghiệm chỉ tiêu an toàn thực phẩm.
Ngoài ra, dự thảo Luật cho phép doanh nghiệp tư nhân tham gia hoạt động thử nghiệm về an toàn thực phẩm, trong đó bao gồm cả phục vụ quản lý nhà nước. Đây là đòn bẩy quan trọng, tạo đột phá xã hội hóa nhằm cắt giảm chi phí tuân thủ và tối ưu hóa thời gian thông quan hàng hóa, nhưng cũng đòi hỏi các địa phương cần sớm ban hành các chính sách thu hút doanh nghiệp tư nhân đầu tư xây dựng phòng thử nghiệm.
Đẩy mạnh chuyển đổi số để thông quan nhanh chóng, minh bạch
Dự thảo Luật cũng xây dựng một chương riêng về Hệ thống thông tin và dữ liệu về an toàn thực phẩm. Theo đó, hệ thống sẽ cung cấp đầy đủ thông tin của cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm, toàn bộ vòng đời của từng thực phẩm từ sản xuất ban đầu đến sơ chế, chế biến, kinh doanh và lưu thông trên thị trường đến khi được sử dụng.

Đặc biệt là lịch sử tuân thủ của các doanh nghiệp, việc này giúp cơ quan kiểm tra nhà nước về thực phẩm nhập khẩu có đầy đủ căn cứ để áp dụng phương thức kiểm tra phù hợp.
Đối với các doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt sẽ được áp dụng ngay các phương thức kiểm tra giảm, còn đối với những doanh nghiệp có vi phạm trong quá trình sản xuất, kinh doanh sẽ phải áp dụng ngay phương thức kiểm tra chặt.
Kết quả kiểm tra sẽ được cập nhật đầy đủ vào hệ thống cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm. Từ đó, cơ quan hải quan có đầy đủ dữ liệu để thông quan hàng hóa, đây là một trong những nội dung quan trọng trong cải cách hành chính giúp quá trình thông quan hàng hóa được nhanh chóng, minh bạch.