Xây dựng “lá chắn pháp lý” cho Việt Nam trong các giao dịch xuyên biên giới

Nhận diện các thách thức mới phát sinh trong giao dịch xuyên biên giới

Phát biểu khai mạc Hội thảo, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tú nhấn mạnh, trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, đây là lĩnh vực có tác động trực tiếp tới người dân, doanh nghiệp và lợi ích quốc gia. Dưới góc độ của các chủ thể tham gia giao dịch, những vấn đề được quan tâm nhiều nhất thường xoay quanh việc xác định pháp luật áp dụng, cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp và cơ chế công nhận, thi hành các bản án, quyết định hoặc phán quyết của cơ quan tài phán.

Tuy nhiên, theo Thứ trưởng, dưới góc độ quản lý nhà nước, yêu cầu đặt ra rộng hơn, không chỉ dừng lại ở việc giải quyết tranh chấp mà còn phải bảo đảm bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, đồng thời giữ vững lợi ích quốc gia, dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa. Sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử và các nền tảng số xuyên biên giới đang làm xuất hiện nhiều vấn đề pháp lý mới liên quan đến bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, cạnh tranh, chất lượng hàng hóa, quản lý môi trường, xử lý rác thải công nghệ cũng như nhiều thách thức khác mà hệ thống pháp luật cần có giải pháp ứng phó kịp thời.

Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tú nhấn mạnh, mục tiêu của hội thảo không chỉ là tiếp tục phân tích các vấn đề truyền thống của pháp luật quốc tế hay các giao dịch xuyên biên giới, mà quan trọng hơn là phải đóng góp những tư duy mới, những định hướng mới cho quá trình xây dựng Chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Theo đó, các ý kiến tại Hội thảo cần hướng tới việc nhận diện những vấn đề mới phát sinh từ quá trình hội nhập quốc tế, đề xuất các định hướng lớn và các “từ khóa” mang tính chiến lược có thể tích hợp vào các chủ trương, định hướng hoàn thiện pháp luật trong thời gian tới.

Phát biểu tham luận tại Hội thảo, TS Trần Anh Tuấn, Cục Pháp luật quốc tế và Giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, Bộ Tư pháp nhận định, các giao dịch xuyên biên giới hiện nay bao phủ hầu hết các lĩnh vực từ dân sự, thương mại, đầu tư đến cung ứng dịch vụ quốc tế. Hoạt động đầu tư ra nước ngoài của doanh nghiệp Việt Nam, đầu tư nước ngoài vào Việt Nam, xuất nhập khẩu hàng hóa, cung cấp dịch vụ xuyên biên giới hay các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài đều đang phát triển mạnh mẽ và ngày càng trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, mở rộng không gian phát triển cho doanh nghiệp và người dân.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển đó là những rủi ro pháp lý ngày càng phức tạp. Theo TS Trần Anh Tuấn, sự khác biệt giữa các hệ thống pháp luật, vấn đề xác định luật áp dụng, thẩm quyền tài phán, công nhận và thi hành bản án, phán quyết của cơ quan tài phán nước ngoài vẫn là những thách thức lớn đối với cá nhân, doanh nghiệp Việt Nam.

Bên cạnh đó, sự phát triển của thương mại điện tử và kinh tế số cũng kéo theo nguy cơ gia tăng các hành vi lừa đảo trực tuyến, đánh cắp dữ liệu, tấn công mạng và vi phạm quyền riêng tư. Trong khi đó, việc tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế về bảo vệ dữ liệu, phòng chống rửa tiền, kiểm soát xuất khẩu hay quản trị rủi ro trong môi trường số vẫn là lĩnh vực còn tương đối mới đối với nhiều doanh nghiệp và cá nhân Việt Nam.

Bảo vệ dữ liệu cá nhân trong các giao dịch xuyên biên giới

Từ thực tiễn đó, TS Trần Anh Tuấn đề xuất tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về giao dịch điện tử, thương mại số và các mô hình kinh doanh mới nhằm đáp ứng yêu cầu của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Đồng thời, cần tăng cường các cơ chế bảo vệ người tiêu dùng trong giao dịch xuyên biên giới, hoàn thiện chính sách về thuế, hải quan, logistics và các quy định liên quan đến thương mại quốc tế để hỗ trợ tốt hơn cho doanh nghiệp và người dân.

Bên cạnh việc hoàn thiện pháp luật, TS Trần Anh Tuấn nhấn mạnh yêu cầu tăng cường năng lực thực thi và hợp tác quốc tế; đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực pháp lý chất lượng cao trong lĩnh vực pháp luật quốc tế, thương mại quốc tế và giải quyết tranh chấp xuyên biên giới; đồng thời nâng cao hiệu quả các cơ chế hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp khi tham gia thị trường toàn cầu.

Phát biểu tại Hội thảo, Luật sư Nguyễn Trọng Hiếu, đại diện Công ty Luật TNHH Asia Legal cho biết, dữ liệu cá nhân hiện nay đã trở thành một loại tài nguyên mới trong các giao dịch số. Dữ liệu gắn với hoạt động chuyển giao công nghệ, cung cấp hàng hóa, dịch vụ, luồng tiền và nhiều hoạt động kinh tế xuyên biên giới khác. Chính vì vậy, nguy cơ dữ liệu cá nhân của người Việt Nam bị rò rỉ, bị khai thác trái phép hoặc bị chuyển giao ra nước ngoài ngoài tầm kiểm soát đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện khung pháp lý bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Luật sư Nguyễn Trọng Hiếu cho rằng thách thức lớn hiện nay là vị thế của Việt Nam trong nhiều giao dịch xuyên biên giới còn yếu. Khi làm việc với các đối tác nước ngoài, nhất là các đối tác đến từ khu vực có tiêu chuẩn bảo vệ dữ liệu cao như Liên minh châu Âu, doanh nghiệp Việt Nam thường phải chấp nhận các điều khoản hợp đồng mẫu, chính sách xử lý dữ liệu hoặc quy tắc tuân thủ do phía nước ngoài đưa ra. Trong khi đó, Việt Nam chưa có đầy đủ công cụ pháp lý để đánh giá, kiểm soát hoặc bảo đảm sự cân bằng về quyền và nghĩa vụ giữa các bên.

Từ đó, Luật sư Nguyễn Trọng Hiếu gợi mở Việt Nam có thể nghiên cứu xây dựng các điều khoản mẫu, bộ quy tắc mẫu hoặc hợp đồng mẫu áp dụng đối với các chủ thể nước ngoài khi tham gia giao dịch, cung cấp dịch vụ hoặc xử lý dữ liệu cá nhân của người Việt Nam, nhất là trong các lĩnh vực nhạy cảm như y tế, ngân hàng, tài chính, nền tảng số và dịch vụ điện toán đám mây…

Theo Luật sư Nguyễn Trọng Hiếu, để hoàn thiện pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân trong giao dịch xuyên biên giới, Việt Nam cần tiếp tục đổi mới tư duy quản trị dữ liệu, phân loại trách nhiệm tuân thủ theo mức độ rủi ro, thiết lập cơ chế đồng kiểm soát, cân bằng giữa bảo vệ dữ liệu và lưu chuyển dữ liệu phục vụ phát triển kinh tế số, đồng thời nâng cao nhận thức của người dân, doanh nghiệp về quyền riêng tư cá nhân.

Tại Hội thảo, các đại biểu tham dự đã trao đổi, thảo luận về các vấn đề hoàn thiện pháp luật trong bảo hộ các hoạt động đầu tư ra nước ngoài; giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế; xử lý các vụ việc cạnh tranh xuyên biên giới; phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế…

6 định hướng chiến lược hoàn thiện pháp luật trong kỷ nguyên số

Phát biểu kết luận Hội thảo, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tú nhấn mạnh 06 nhóm vấn đề trọng tâm cần tiếp tục nghiên cứu để hình thành các định hướng chiến lược trong xây dựng và hoàn thiện pháp luật thời gian tới.

Trước hết, cần nhận diện đầy đủ tác động của dữ liệu lớn (Big Data), công nghệ thông tin (Infotech) và công nghệ sinh học (Biotech) trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Thứ trưởng nhấn mạnh, dữ liệu đang trở thành nguồn lực chiến lược có khả năng quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia và định hình trật tự phát triển mới. Vì vậy, Việt Nam cần xây dựng cơ chế quản trị phù hợp nhằm vừa kiểm soát rủi ro, ngăn ngừa nguy cơ lạm dụng dữ liệu và các biểu hiện “độc tài số”, vừa tận dụng hiệu quả các thành tựu công nghệ để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.

Thứ hai, cần tập trung hoàn thiện thể chế cho kinh tế số và các giao dịch số xuyên biên giới. Theo Thứ trưởng, đây sẽ là một trong những trụ cột quan trọng của hệ thống pháp luật trong thời gian tới. Trong đó, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật về thương mại điện tử, tiêu chuẩn hóa dữ liệu, hợp đồng điện tử và cơ chế công nhận chữ ký số quốc tế; đồng thời nghiên cứu các vấn đề mới như đồng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC), thanh toán số xuyên biên giới, kiểm soát rửa tiền bằng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, bảo vệ dữ liệu cá nhân, bí mật kinh doanh, quyền lợi người tiêu dùng và phát triển các mô hình giải quyết tranh chấp trực tuyến, trọng tài số, tòa án số.

Thứ trưởng cũng gợi mở việc nghiên cứu các mô hình mới phù hợp với xu thế kinh tế số toàn cầu như khu thương mại tự do số, đồng thời tăng cường cơ chế hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp Việt Nam khi tham gia thị trường quốc tế, đặc biệt trong các tranh chấp thương mại và đầu tư xuyên biên giới.

Thứ ba, cần chủ động tận dụng hiệu quả các cam kết quốc tế và các cơ chế linh hoạt trong các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên nhằm bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp Việt Nam. Cùng với đó là tăng cường giám sát việc thực thi các cam kết quốc tế của các đối tác, thúc đẩy hài hòa hóa pháp luật trong nước với pháp luật quốc tế, chủ động tham gia xây dựng các quy tắc pháp lý quốc tế mới và mở rộng hợp tác quốc tế trong hoàn thiện cũng như tổ chức thi hành pháp luật.

Thứ tư, cần nghiên cứu sâu hơn vấn đề áp dụng pháp luật ngoài lãnh thổ trong bối cảnh các hoạt động kinh tế, thương mại và đầu tư xuyên biên giới ngày càng phát triển. Theo Thứ trưởng, việc nghiên cứu cơ chế này không chỉ nhằm bảo vệ các chủ thể Việt Nam trước tác động của pháp luật nước ngoài mà còn tạo cơ sở để Việt Nam chủ động hơn trong bảo vệ lợi ích quốc gia và lợi ích của doanh nghiệp Việt Nam trong môi trường cạnh tranh toàn cầu.

Thứ năm, yếu tố quyết định vẫn là con người và chất lượng nguồn nhân lực pháp lý. Thứ trưởng cho rằng cần đặc biệt chú trọng đào tạo đội ngũ cán bộ, chuyên gia pháp luật có trình độ chuyên môn sâu, năng lực hội nhập quốc tế, ngoại ngữ và kỹ năng thực tiễn để đáp ứng yêu cầu tham gia, định hình và thực thi các quy tắc pháp lý trong môi trường toàn cầu hóa và kinh tế số.

Thứ sáu, cần chuyển mạnh từ tư duy bị động sang tư duy chủ động tham gia xây dựng, định hình pháp luật quốc tế và nâng cao năng lực dự báo chính sách. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, pháp luật không chỉ là công cụ quản lý mà phải thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh và nguồn lực phát triển. Mục tiêu đặt ra là đưa pháp luật và tổ chức thi hành pháp luật trở thành động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế số và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.