Ngày Quốc tế Đàn ông 19/11: Đàn ông - “bánh mỳ kẹp” giữa khuôn mẫu và kỳ vọng?
Câu hỏi này cũng là chủ đề của buổi tọa đàm do ECUE thực hiện trong khuôn khổ "Gender Week" (Tuần lễ Giới), chuỗi sự kiện văn hóa, nghệ thuật và đối thoại cộng đồng thường niên, được tổ chức nhằm nâng cao nhận thức, thảo luận và thúc đẩy các thực hành bình đẳng giới nhân Ngày Quốc tế Đàn ông 19/11.
Sống khác đi, mà vẫn là chính mình?
Đàn ông nói chung và đàn ông Á Đông, Việt Nam nói riêng thường lớn lên với những lời “dặn dò”: đàn ông là phải mạnh mẽ, đàn ông là phải làm trụ cột, đàn ông không được khóc… Cứ bình yên nghe vậy cho đến một ngày, trong một hay nhiều tình huống cụ thể nào đó, họ bỗng “bàng hoàng” nhận ra phải chăng mình đang giống như một chiếc “bánh mì kẹp” ở giữa đủ thứ kỳ vọng và trách nhiệm. Là con của cha mẹ, là chồng của vợ, là cha của những đứa con, là nhân viên của một công ty, là trụ cột của một gia đình… Cứ mỗi vai trò lại đi kèm một danh mục dài dằng dặc về những điều “một người đàn ông cần/nên làm”.
Hình như rất ít người đàn ông tự vấn bản thân rằng: Đó phải chăng cũng là “khuôn mẫu giới” - cụm từ họ thường được nghe khi gắn liền với cuộc đấu tranh vì bình đẳng giới cho phụ nữ? Những khuôn mẫu ấy còn thực sự phù hợp với mình? Khi nào chúng là động lực, khi nào lại trở thành áp lực? Và liệu chúng ta có thể sống khác đi, thoải mái hơn mà vẫn là chính mình?...

H.A một chàng trai 9X đến từ một thành phố ở vùng núi phía Bắc đã mang đến buổi tọa đàm một câu chuyện như thế. H.A kể, anh lớn lên trong một gia đình có bố mẹ là công chức nhà nước. Vì công việc nên bố của H.A thường đi công tác xa, để H.A cho mình bà mẹ chăm bẵm, dạy dỗ. “Như phần lớn những bà mẹ khác, mẹ tôi đã chọn con đường an toàn để dạy dỗ tôi, đó là định hướng để tôi học hành và sau này làm việc ở một cơ quan nhà nước”, H.A kể.
Sau khi bố mẹ ly hôn, H.A sống với mẹ và tiếp tục “đi” theo con đường mà người mẹ đã chọn sẵn cho đến ngày lập gia đình và có con. “Lương tôi chỉ vài triệu trong khi nhu cầu bỉm sữa của con thì không tháng nào ít hơn, khiến tôi thấy thực sự bí bách với trách nhiệm làm chồng, làm cha của mình”, từ sự bí bách này H.A đã quyết định rời khỏi cơ quan nhà nước để vào làm cho một nhà máy trong khu công nghiệp với vị trí tổ trưởng.
“Tháng đầu tiên lĩnh lương tôi vui sướng lắm vì lần đầu tiên nhìn thấy lương của mình có hai con số. Chuyển tiền cho vợ, tôi cũng vui lây cả niềm vui của vợ”, H.A nhớ lại.
Nhưng niềm vui đó không kéo dài được lâu vì bà mẹ của H.A rất không hài lòng với công việc của con trai. Theo bà công việc đó là không chuẩn chỉnh vì không phải là người nhà nước, không có tương lai thăng tiến, không làm việc trong môi trường văn phòng sang trọng… Thêm vào đó, đứa con của H.A lại được chẩn đoán mắc chứng tự kỷ tăng động cần sự chăm sóc thường xuyên hơn. H.A rời công việc ở khu công nghiệp để về lại cho một đại lý bán ô tô trong bối cảnh mọi người đang thắt chặt chi tiêu, có sự lựa chọn rõ ràng giữa xe xăng và xe điện và áp lực KPI về doanh số…
“Nhưng mẹ tôi vui lắm vì theo bà tôi lại được mặc trang phục bóng bẩy, làm việc nơi sang trọng, có tương lai. Còn tôi trong khi lòng héo hắt với mức lương quay lại con số ngày xưa cùng với áp lực KPI đè nặng”, H.A kể.
H.A cho biết, cứ mỗi lần nhìn sự lo lắng của vợ anh về kinh tế gia đình, anh lại tự nhủ mình cần phải thay đổi một lần nữa, nhưng khi nghĩ về sự kỳ vọng của mẹ anh lại chùn lòng vì không muốn mẹ buồn. “Tôi năm nay đã vượt ngưỡng 35 tuổi, nếu không quyết định sớm thì mọi cơ hội sẽ trở nên muộn màng. Nhưng quyết định sao để có thể cả tôi, cả vợ và mẹ tôi đều vui thì tôi vẫn chưa nghĩ ra”, H.A trăn trở…

Ở một câu chuyện khác, một người đàn ông khác, tạm gọi là anh N.K lại xuất hiện với nỗi buồn mà mỗi người đều có thể gặp, chứng kiến không ít lần xung quanh mình, nhưng ít ai thấu vì đó không phải chuyện của bản thân.
Người kể lại câu chuyện này là người dì của anh N.K, một trong số ít những người phụ nữ tham gia tọa đàm của đàn ông này. Người dì kể anh N.K là con trai bà chị gái, sinh ra trong một gia đình toàn người giỏi giang, còn anh N.K vì không giỏi bằng và cũng không yêu thích lĩnh vực gia đình đang làm nên mặc nhiên bị coi là người kém cỏi, bất tài, vô dụng. Và khi anh N.K lấy vợ thì người vợ của anh N.K cũng bị đánh giá giống như chồng: vụng về, vô duyên, vô dụng…
Người dì được gia đình giao nhiệm vụ thực hiện cuộc trò chuyện “tối hậu thư” với cháu dâu để… chấm dứt sự “vụng về, vô duyên, vô dụng” này. Thế nhưng qua cuộc chuyện trò người dì lại “ngộ” ra một chân lý rằng: không có ai vô dụng ở trên đời, chỉ là chưa có người nhìn ra mà thôi.
“Cháu dâu tôi kể, nó rất yêu chồng nó vì chồng nó gần như là người duy nhất chưa hề chê bai sự vụng về của nó và luôn đối xử trân trọng nó. Và cháu trai tôi cũng rất yêu vợ, vì nó đã nhận được sự tôn trọng, đánh giá cao về bản thân từ vợ, đó là điều chưa bao giờ nó nhận được ở gia đình”, người dì kể. Sau cuộc nói chuyện ấy, người dì đã gặp chị gái mình và có lời khuyên “nên dành sự yêu thương, dìu dắt, thay vì kỳ thị, coi thường, rồi mọi thứ sẽ thay đổi” và hiện nay theo người dì, mọi việc trong gia đình đó đang dần tốt lên.
Bước ra khỏi “tháp ngà” ngột ngạt hay phấn đấu thành “người đàn ông đích thực”?
Năm 2020, kết quả của nghiên cứu “Nam giới và nam tính tại Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa”, đã được Viện Nghiên cứu Phát triển Xã hội (ISDS) công bố. Nghiên cứu đã thực hiện nhiều khảo sát trên 2.567 người tại 4 tỉnh/thành phố là Hà Nội, TP.HCM, Khánh Hòa và Hòa Bình, đối tượng là nam giới từ 18 đến 64 tuổi.
Ở thời điểm công bố nghiên cứu, trao đổi với truyền thông, TS Khuất Thu Hồng, Viện trưởng ISDS, Trưởng nhóm nghiên cứu cho biết: “Chúng tôi bất ngờ với nhiều phát hiện. Một điều đáng chú ý là gánh nặng về sự nam tính của đàn ông Việt. Họ luôn bị ám ảnh bởi vai trò trụ cột gia đình, luôn tạo áp lực bản thân để cứng cỏi trong mắt phụ nữ về rất nhiều phương diện.
Trong nghiên cứu, hơn 97% nam giới cho rằng họ cần là bờ vai che chở cho người phụ nữ của mình, cả về vật chất lẫn tinh thần. Những ai nghĩ mình không làm được điều này thường rất căng thẳng và xem như một thất bại. Trong khi đó, với những mối lo, gánh nặng về kinh tế là lớn nhất, chiếm khoảng 83% số nam giới được khảo sát. Những mối lo đặt trên vai người đàn ông khiến họ phải vất vả nhiều hơn”.
Cũng cần nói thêm rằng, một trong những mục tiêu của nghiên cứu là phác họa hình mẫu người “đàn ông đích thực” trong mắt của chính nam giới Việt Nam. Và kết quả cho thấy hình mẫu “người đàn ông đích thực” ở Việt Nam là: sự nghiệp là có vị trí cao trong cơ quan nhà nước, làm những công việc có tay nghề chuyên môn/kỹ thuật, phấn đấu trở thành người lãnh đạo và ra quyết định; năng lực và tư cách, “đàn ông đích thực” có một cơ thể khỏe mạnh, biết sử dụng thành thạo máy móc, công nghệ hiện đại, có quan hệ xã hội rộng, có phong thái mạnh mẽ, cử chỉ dứt khoát, ăn to nói lớn, biết chấp nhận mạo hiểm, thử thách, tính cách mạnh mẽ, không tỏ ra yếu mềm; trong gia đình, “đàn ông đích thực” là trụ cột trong gia đình, kiếm đủ tiền nuôi được vợ con và có trách nhiệm thờ cúng tổ tiên…
Từ kết quả nghiên cứu này có thể thấy “khuôn mẫu giới chính là sự kỳ vọng”. Khi chúng ta yêu cầu, áp đặt một cá nhân nào đó phải sống theo “khuôn mẫu giới” cũng chính là đang đặt sự kỳ vọng lên vai người đó. Và với cánh đàn ông gánh nặng trên vai họ chính là tâm lý “Đã mang tiếng ở trong trời đất/Phải có danh gì với núi sông” mà bản thân họ, gia đình, xã hội đặt ra.

Vậy một câu hỏi đặt ra là đàn ông có thể khóc, có thể bước ra khỏi “tháp ngà” ngột ngạt của chính mình hay phải luôn cố gắng phấn đấu để trở thành “người đàn ông đích thực”?
“Tôi nghĩ, trước hết cần bắt đầu ở chính nam giới. Họ cần thấu hiểu chính mình để thay đổi nhiều định kiến trước nay. Có thể thấy rằng người vợ ngày nay đã chia sẻ gánh nặng kinh tế rất nhiều với chồng, nhưng nhiều người trong khảo sát vẫn bị ám ảnh bởi mấy chữ “trụ cột gia đình”. Ngày nay nhiều phụ nữ rất giỏi, có khi kiếm tiền còn nhiều hơn cả đàn ông, nhưng điều này lại khiến người chồng trong nhà lo lắng hoặc tự ái khi thấy mất mặt với vợ. Ở chiều ngược lại, người vợ không có gì khó chịu khi kiếm tiền không bằng chồng mình. Do vậy, những suy nghĩ của đàn ông cần thoáng hơn, đầu tiên nên xem việc chia sẻ gánh nặng gia đình là của cả hai người…”, theo bà Khuất Thu Hồng.

Tái cấu trúc lại kỳ vọng về giới
Tuy hướng đến Ngày Quốc tế Đàn ông 19/11 nhưng buổi tọa đàm “Nam giới thế hệ “bánh mì kẹp” sống giữa khuôn mẫu và kỳ vọng” cũng chưa thể có câu trả lời thỏa đáng cho tất cả câu chuyện mà những người đàn ông mang đến. Nhưng qua các câu chuyện, các ý kiến chuyên gia, có thể thấy một thông điệp rằng nhiều tiêu chí truyền thống của “người đàn ông đích thực” cần phải được thay đổi để giải phóng chính đàn ông ra khỏi những khuôn mẫu cứng nhắc đang gây bất lợi cho chính họ và đang cản trở bình đẳng giới (vì mục tiêu của bình đẳng giới nói chung và pháp luật về bình đẳng giới nói riêng là cho cả hai giới chứ không chỉ riêng phụ nữ).
Hay nói như diễn giả tại tọa đàm, nhà nghiên cứu văn hóa và xã hội PGS.TS. Phạm Quỳnh Phương là để nam giới có cách “tháo khuôn” cho chính mình, thì chính mỗi người chúng ta và xã hội phải tái cấu trúc lại kỳ vọng về giới. Việc “tái cấu trúc” này có thể bắt đầu từ từng cá nhân nam giới, thông qua những trao đổi, thỏa thuận với gia đình, cộng đồng, xã hội xuất phát từ việc họ tự nhận thức về chính bản thân mình với đầy đủ cả những điểm yếu, mạnh, tốt, xấu…