Mắc ca "bén duyên" trên đất Phủ Quỳ, mở hướng đi mới cho nông nghiệp giá trị cao

Từ một loại cây còn khá xa lạ với nông dân Nghệ An, sau gần một thập kỷ khảo nghiệm, đầu tư và hoàn thiện quy trình sản xuất, cây mắc ca đang từng bước hình thành một hướng đi mới trong phát triển nông nghiệp tại vùng Phủ Quỳ. Không chỉ dừng lại ở việc trồng nguyên liệu, mô hình này đang được mở rộng theo chuỗi liên kết từ cây giống, vùng nguyên liệu đến chế biến sâu, tạo ra giá trị gia tăng cho nông sản địa phương.

Năm 2017, Hiệp hội Mắc ca Việt Nam đã cử nhiều đoàn chuyên gia về các huyện miền Tây Nghệ An để khảo sát điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng phục vụ phát triển cây mắc ca. Sau nhiều đợt đánh giá thực tế và các cuộc hội thảo chuyên đề, vùng đất Phủ Quỳ, thuộc địa bàn huyện Nghĩa Đàn (cũ), được xác định là một trong những khu vực có nhiều điều kiện phù hợp để phát triển loại cây công nghiệp giá trị cao này.

Từ những kết quả khảo sát đó, năm 2018, ông Dương Tiến Thành đã thành lập Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Bảo Ngọc (gọi tắt là Công ty Bảo Ngọc) có địa chỉ tại xã Nghĩa Mai (tỉnh Nghệ An) đặt nền móng cho hành trình đưa cây mắc ca bén rễ trên đất Nghệ. Theo ông Thành, thời điểm bắt đầu, cả người dân lẫn chính quyền địa phương đều không tránh khỏi tâm lý dè dặt, bởi đây là giống cây hoàn toàn mới, chưa từng được canh tác đại trà tại địa phương.

Năm 2019, những cây mắc ca đầu tiên được trồng thử nghiệm tại Nghĩa Đàn. Dù đối mặt với không ít bỡ ngỡ trong quá trình chăm sóc, nhưng nhờ sự đồng hành của các chuyên gia kỹ thuật cùng lợi thế tự nhiên phù hợp, cây sinh trưởng ổn định và cho thấy khả năng thích nghi tốt. Đây cũng là cơ sở quan trọng để địa phương từng bước mở rộng diện tích.

Không dừng lại ở việc phát triển vùng trồng, năm 2020, Công ty Bảo Ngọc tiếp tục đầu tư xây dựng cơ sở sản xuất cây giống mắc ca. Đến nay, đây là cơ sở sản xuất giống mắc ca duy nhất và có quy mô tại Nghệ An, góp phần chủ động nguồn giống chất lượng phục vụ người dân trong tỉnh và các địa phương lân cận.

Từ năm 2021 đến nay, doanh nghiệp đã cung ứng cây giống cho gần 400ha mắc ca tại nhiều địa bàn như Nghĩa Đàn, Quỳ Hợp, Tân Kỳ, đồng thời mở rộng ra các tỉnh lân cận như Thanh Hóa, Hà Tĩnh. Nhiều diện tích trồng từ những năm đầu hiện đã bước vào giai đoạn khai thác, cho năng suất ổn định.

Theo ông Thành, với quy trình chăm sóc tốt, cây mắc ca thường cho thu hoạch sau 4–5 năm, một số dòng giống mới có thể cho quả bói chỉ sau khoảng 3,5 năm. Hiện cả nước có 13 dòng mắc ca được công nhận giống, trong đó có từ 3–5 dòng được đánh giá phù hợp với điều kiện khí hậu miền Trung.

Điểm khác biệt của mô hình tại Nghệ An không chỉ nằm ở việc trồng cây, mà ở tư duy phát triển theo chuỗi giá trị khép kín. Từ nguyên liệu thu hoạch tại vùng trồng của doanh nghiệp và liên kết với người dân, mắc ca sau thu hoạch được đưa vào chế biến sâu ngay tại nhà máy. Đây cũng là nhà máy chế biến mắc ca duy nhất trên địa bàn có quy mô khép kín và đa dạng các sản phẩm. Năm 2025, tổng sản lượng mắc ca do doanh nghiệp trực tiếp trồng và thu mua từ nông dân đạt hơn 30 tấn.

Một nông dân tham gia liên kết trồng cây mắc ca tại địa phương chia sẻ: Ban đầu gia đình cũng lo vì đây là cây mới, nhưng sau vài năm thấy cây phù hợp đất đồi, doanh nghiệp lại hỗ trợ kỹ thuật, đầu ra nên đã mạnh dạn mở rộng diện tích...

Từ hạt mắc ca, doanh nghiệp đã phát triển nhiều dòng sản phẩm như mắc ca sấy khô, dầu ăn mắc ca, rượu mắc ca… Trong đó, một số sản phẩm đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao và đang tiếp tục hoàn thiện hồ sơ nâng hạng.

“Điều chúng tôi hướng đến là khai thác tối đa giá trị của cây mắc ca, từ nhân hạt, tinh dầu đến vỏ quả đều có thể tận dụng để tạo ra sản phẩm mới, hạn chế tối đa lãng phí. Cây mắc ca là cây có giá trị kinh tế cao, đây cũng là một trong những hướng đi mới trong tương lai…”, ông Thành chia sẻ.

Những sản phẩm chế biến từ mắc ca đạt tiêu chuẩn OCOP 3 sao có giá trị cao

Cùng với cung ứng giống, liên kết sản xuất và bao tiêu đầu ra, doanh nghiệp còn phối hợp với Hiệp hội Mắc ca Việt Nam tổ chức tập huấn kỹ thuật thường niên cho người dân, giúp nâng cao kỹ năng chăm sóc và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Qua thực tế sản xuất, đặc biệt sau những đợt mưa bão lớn trong năm 2025, người trồng mắc ca tại Nghệ An cũng từng bước tích lũy thêm kinh nghiệm ứng phó với thời tiết cực đoan như điều chỉnh độ sâu khi trồng, gia cố gốc trước mùa mưa bão để hạn chế gãy đổ.

Ông Nguyễn Song Hào – Chủ tịch UBND xã Nghĩa Mai cho biết: Điều địa phương ghi nhận không chỉ là việc đưa một giống cây mới về trồng thành công, mà là cách doanh nghiệp đồng hành với người dân từ cây giống, kỹ thuật đến bao tiêu sản phẩm nên bà con yên tâm sản xuất. Ngoài ra, với vai trò là đại biểu HĐND xã, ông Thành cũng thường xuyên nắm bắt tâm tư, lắng nghe kiến nghị của cử tri để điều chỉnh mô hình theo hướng sát thực tiễn, gắn với sinh kế và hiệu quả lâu dài.

Từ một loại cây từng xa lạ với người dân vùng Phủ Quỳ, đến nay mắc ca đang từng bước khẳng định khả năng thích nghi trên đất đỏ bazan miền Tây Nghệ An. Không chỉ mở thêm lựa chọn cây trồng, mô hình này còn góp phần đưa người nông dân từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị từ sản xuất, chế biến đến thương mại hóa nông sản.