Lao động bán thời gian mong được tham gia bảo hiểm thất nghiệp để bảo đảm quyền lợi an sinh
Việc làm bán thời gian đang trở thành lựa chọn của nhiều người lao động trong bối cảnh thị trường việc làm ngày càng linh hoạt. Luật Việc làm năm 2025 và Nghị định số 374/2025/NĐ-CP đã mở rộng diện tham gia bảo hiểm thất nghiệp (BHTN), đồng thời quy định cụ thể cách xác định tiền lương đóng bảo hiểm đối với nhóm lao động này, nhằm khắc phục khoảng trống an sinh, bảo đảm quyền lợi cho người lao động dù không làm việc toàn thời gian.
Bảo đảm quyền lợi khi phương thức làm việc ngày càng linh hoạt
Sự phát triển của kinh tế số, thương mại điện tử, các ngành dịch vụ và những phương thức tổ chức lao động linh hoạt đang làm thay đổi đáng kể thị trường việc làm. Bên cạnh mô hình làm việc toàn thời gian truyền thống, ngày càng nhiều vị trí được tổ chức theo ca, theo giờ, theo ngày hoặc theo tuần, phù hợp với nhu cầu sử dụng lao động của doanh nghiệp và điều kiện của từng người.
Lao động bán thời gian không chỉ phổ biến trong lĩnh vực bán lẻ, nhà hàng, dịch vụ mà còn xuất hiện ở nhiều ngành nghề có tính chất công việc linh hoạt. Tuy nhiên, sự đa dạng về thời gian làm việc, hình thức hợp đồng và phương thức trả lương cũng đặt ra yêu cầu xác định rõ nghĩa vụ tham gia bảo hiểm, tránh tình trạng người lao động có việc làm, thu nhập nhưng không được bảo đảm đầy đủ quyền lợi an sinh.
Thực tế, những vướng mắc liên quan đến chế độ bảo hiểm đối với lao động không trọn thời gian đã được ghi nhận tại nhiều địa phương.
Chia sẻ với phóng viên Báo Pháp luật Việt Nam, chị Lê Thị Dung (Hà Nội), là chủ một cơ sở lưu trú cho biết, doanh nghiệp có thuê 3 nhân viên kỹ thuật làm việc bán thời gian, người lao động chỉ có mặt khi có sự cố cần giải quyết, không phải thường xuyên có mặt tại văn phòng. Do những người này đã ký hợp đồng lao động và đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) tại một đơn vị khác, chủ doanh nghiệp vẫn rất băn khoăn về nghĩa vụ đóng các khoản bảo hiểm tại nơi làm việc thứ hai.
Một trường hợp khác, sinh viên Thu Phương (Hà Nội), làm việc bán thời gian 8 giờ mỗi ngày tại một cửa hàng cafe. Chị Phương cho biết, vẫn chưa nắm rõ về trách nhiệm đóng bảo hiểm khi làm việc theo hợp đồng lao động bán thời gian.
Luật BHXH năm 2024 quy định người lao động làm việc không trọn thời gian theo hợp đồng từ đủ một tháng trở lên, có tiền lương đáp ứng ngưỡng đóng BHXH bắt buộc thấp nhất, thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc. Trường hợp giao kết hợp đồng với nhiều người sử dụng lao động thì việc tham gia BHXH bắt buộc thực hiện theo hợp đồng lao động giao kết đầu tiên.
Hai trường hợp trên đều cho thấy, việc làm bán thời gian không đồng nghĩa với việc người lao động nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của pháp luật về BHXH. Vấn đề cần xác định là bản chất quan hệ lao động, thời hạn hợp đồng, mức tiền lương và tình trạng tham gia bảo hiểm của từng cá nhân.
Theo Điều 32 Bộ luật Lao động năm 2019, “người lao động không trọn thời gian” là người lao động có thời gian làm việc ngắn hơn so với thời gian làm việc bình thường theo ngày hoặc theo tuần hoặc theo tháng được quy định trong pháp luật về lao động, thỏa ước lao động tập thể hoặc nội quy lao động. Nhóm lao động này được hưởng lương; bình đẳng trong thực hiện quyền và nghĩa vụ với người lao động làm việc trọn thời gian; bình đẳng về cơ hội, không bị phân biệt đối xử, bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động.
Trên cơ sở đó, Luật Việc làm số 74/2025/QH15 quy định mở rộng cho người lao động làm việc không trọn thời gian vào diện tham gia BHTN khi đáp ứng các điều kiện về quan hệ lao động, thời hạn hợp đồng và tiền lương theo quy định.
Đây là bước mở rộng đáng chú ý của chính sách BHTN, hướng đến bảo vệ người lao động dựa trên quan hệ lao động thực tế thay vì chỉ căn cứ vào số giờ làm việc mỗi ngày.
Xác định tiền lương đóng bảo hiểm thất nghiệp theo hợp đồng
Nghị định số 374/2025/NĐ-CP quy định cụ thể về tiền lương làm căn cứ đóng BHTN đối với người lao động làm việc không trọn thời gian: Có tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc thấp nhất, được xác định theo tiền lương tính trong tháng theo thỏa thuận trong hợp đồng lao động.
Đáng chú ý, Nghị định hướng dẫn cụ thể cách quy đổi tiền lương trong những trường hợp hợp đồng không thỏa thuận mức lương theo tháng. Theo đó, nếu thỏa thuận lương theo giờ thì tiền lương tính trong tháng bằng tiền lương theo giờ nhân với số giờ làm việc trong tháng theo hợp đồng. Tương tự, đối với lương theo ngày hoặc theo tuần, căn cứ đóng được xác định bằng mức lương tương ứng nhân với số ngày hoặc số tuần làm việc đã thỏa thuận trong tháng.
Quy định này tạo cơ sở pháp lý thống nhất để xác định nghĩa vụ đóng BHTN đối với những công việc có thời gian làm việc linh hoạt, đồng thời hạn chế sự tùy tiện trong việc quy đổi thu nhập và kê khai tiền lương.
Ví dụ, một người lao động ký hợp đồng làm việc bán thời gian với mức lương 40.000 đồng/giờ, thời gian làm việc theo thỏa thuận là 80 giờ/tháng. Khi đó, tiền lương tháng làm căn cứ đóng BHTN được xác định là 3,2 triệu đồng.
Nếu người lao động thuộc diện phải tham gia BHTN theo hợp đồng này, với mức đóng hiện hành bằng 1% tiền lương tháng đối với mỗi bên, người lao động đóng 32.000 đồng và doanh nghiệp đóng 32.000 đồng mỗi tháng.
Một yếu tố quan trọng khác là ngưỡng tiền lương để xác định đối tượng tham gia. Theo Luật BHXH năm 2024, tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc thấp nhất bằng mức tham chiếu. Từ ngày 1/7/2026, mức lương cơ sở được điều chỉnh lên 2,53 triệu đồng/tháng theo Nghị định số 161/2026/NĐ-CP; mức tham chiếu tương ứng được áp dụng trong giai đoạn chưa bãi bỏ mức lương cơ sở.
Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải đối chiếu tiền lương tính trong tháng của người lao động không trọn thời gian với ngưỡng áp dụng tại thời điểm xác định nghĩa vụ tham gia bảo hiểm.
Cũng cần phân biệt giữa lao động không trọn thời gian có quan hệ lao động thực chất và người cung cấp dịch vụ độc lập trên cơ sở nội dung thỏa thuận, tính chất trả công và sự quản lý, điều hành, giám sát của bên sử dụng lao động.
Việc mở rộng diện tham gia BHTN đối với lao động không trọn thời gian có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh cơ cấu việc làm đang chuyển dịch. Những người làm việc theo ca, theo giờ hoặc theo lịch linh hoạt, nếu đáp ứng điều kiện pháp luật, có cơ hội được tham gia hệ thống BHTN thay vì nằm ngoài phạm vi bảo vệ chỉ vì không làm việc đủ thời gian tiêu chuẩn.