Cần bình tĩnh, khách quan và cầu thị trong đổi mới giáo dục

Phản biện xã hội – kênh điều chỉnh chính sách cần được tôn trọng

Thực tiễn cho thấy, khi chính sách giáo dục tạo ra tranh luận sâu rộng, đó không đồng nghĩa với thất bại. Ngược lại, điều đó cho thấy chính sách đã chạm tới những vấn đề cốt lõi về lịch sử, văn hóa và định hướng giá trị của thế hệ trẻ. Vấn đề nằm ở cách ứng xử của cơ quan quản lý trước những tranh luận ấy.

Trong nền quản trị hiện đại, phản biện xã hội là kênh thông tin quan trọng giúp chính sách tự điều chỉnh. Hiến pháp đã khẳng định quyền tự do ngôn luận của công dân. Với bản chất Nhà nước của dân, do dân và vì dân, ý kiến của nhân dân trong giáo dục không chỉ là quyền hiến định mà còn là nguồn lực cần được tiếp thu nghiêm túc.

Giáo dục Lịch sử, Ngữ văn hay một số môn học khác không thể tách rời giá trị nội dung. Dạy Lịch sử không đơn thuần là truyền đạt dữ kiện trung tính. Lịch sử là ký ức dân tộc, là trầm tích tinh thần được hình thành từ hy sinh và khát vọng độc lập. Nếu việc dạy học né tránh giá trị, không làm rõ ranh giới công – tội, chính – tà, thì lịch sử sẽ đánh mất chức năng nuôi dưỡng lòng yêu nước và trách nhiệm công dân.

Sách giáo khoa – Vấn đề nội dung và quản trị chính sách

Ở tầm chính sách, sách giáo khoa là một cấu phần quan trọng của quản trị giáo dục. Chủ trương xã hội hóa là bước tiến đúng đắn, song không thể "xã hội hóa lợi ích mà lại hành chính hóa rủi ro". Các bộ sách hiện nay đã được đầu tư nguồn lực rất lớn của xã hội. Mọi điều chỉnh thiếu lộ trình rõ ràng đều có nguy cơ gây lãng phí tài sản xã hội, làm đứt gãy chính sách và suy giảm niềm tin – yếu tố then chốt của cải cách bền vững.

Việc xây dựng bộ sách giáo khoa dùng chung đòi hỏi cách tiếp cận thận trọng, minh bạch, tránh để những điều chỉnh kỹ thuật trở thành rào cản đối với các chủ thể đã tham gia xã hội hóa hợp pháp.

Một số kiến nghị từ thực tiễn

Từ những phân tích trên, xin kiến nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo một số vấn đề sau:

Thứ nhất: Chủ động đối thoại công khai về những nội dung sách giáo khoa đang gây tranh luận, đặc biệt là môn Lịch sử và Ngữ văn; coi đây là trách nhiệm chính trị – xã hội, không né tránh hay hành chính hóa phản biện.

Thứ hai: Tổ chức rà soát độc lập, khoa học và toàn diện Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 và các bộ sách giáo khoa đã ban hành; kịp thời chỉnh sửa những nội dung chưa phù hợp với mục tiêu giáo dục và truyền thống văn hóa dân tộc.

Thứ ba: Quán triệt rõ mục tiêu cốt lõi của giáo dục Lịch sử và Văn học: bồi dưỡng lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm công dân và bản lĩnh văn hóa, thay vì chỉ truyền đạt tri thức thuần túy.

Thứ tư: Xây dựng lộ trình chuyển tiếp minh bạch trong việc điều chỉnh sách giáo khoa. Cần có giải pháp phù hợp để tiêu thụ hết các bộ sách đã in ấn, bảo đảm ổn định chính sách và quyền lợi chính đáng của các chủ thể tham gia.

Thứ năm: Bảo đảm môi trường công bằng trong việc triển khai bộ sách giáo khoa dùng chung; không tạo rào cản kỹ thuật gây bất lợi cho các nhà xuất bản trong việc phát hành sách bổ trợ và sách tham khảo.

Thứ sáu: Rà soát toàn diện Chương trình 2018 trước khi triển khai Bộ sách giáo khoa dùng chung từ năm học 2026–2027. Cần thiết tổ chức biên soạn Bộ sách giáo khoa dùng chung chuẩn, tránh để xã hội phải tiếp tục phát hiện những sai sót mang tính hệ thống thay cho cơ quan quản lý.

Đổi mới giáo dục không thể thành công nếu thiếu bản lĩnh lắng nghe và khả năng tự điều chỉnh chính sách. Chỉ khi dựa trên nền tảng bình tĩnh, khách quan và cầu thị, cải cách mới thực sự bền vững và nhận được sự đồng thuận của xã hội.