Biến động giá vật liệu: Thách thức với hợp đồng trọn gói và đơn giá cố định

Cơ chế hợp đồng ổn định, nhưng thị trường không còn ổn định

Theo quy định của pháp luật về xây dựng, hợp đồng trọn gói là loại hợp đồng không điều chỉnh giá đối với khối lượng công việc đã ký kết; còn hợp đồng theo đơn giá cố định giữ nguyên đơn giá trong suốt quá trình thực hiện. Các cơ chế này được xây dựng trên giả định mặt bằng chi phí tương đối ổn định, có thể dự báo trong một giới hạn nhất định.

Tuy nhiên, thực tế những tháng đầu năm 2026 cho thấy bối cảnh thị trường đã thay đổi đáng kể. Theo ghi nhận từ doanh nghiệp và diễn biến thị trường, giá nhiều loại vật liệu xây dựng tại một số địa phương tăng mạnh, trong khi giá nhiên liệu cũng có thời điểm leo thang, kéo theo chi phí thi công đội lên đáng kể. Khi đó, các phương án tài chính được xây dựng từ trước dễ rơi vào thế bị động.

Thị trường biến động nhanh, trong khi cơ chế hợp đồng lại không có độ linh hoạt tương ứng. Theo quy định hiện hành tại Nghị định 37/2015/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung, hợp đồng trọn gói chỉ được xem xét điều chỉnh trong những trường hợp rất hạn chế, như phát sinh khối lượng ngoài phạm vi hợp đồng hoặc một số tình huống đặc biệt theo quy định pháp luật. Việc điều chỉnh, nếu có, cũng phải qua quy trình đánh giá, thẩm định và ký kết phụ lục hợp đồng.

Theo Bộ Xây dựng tại Công văn số 5026/BXD-KTQLXD, biến động giá xăng dầu và vật liệu xây dựng đã làm tăng chi phí đầu tư từ khoảng 1,9% đến hơn 8%, đồng thời ảnh hưởng đến tiến độ triển khai nhiều dự án. Thực tế này đặt ra yêu cầu phải điều hành chi phí đầu tư xây dựng kịp thời, bám sát diễn biến thị trường.

Trên cơ sở đó, việc xử lý hợp đồng khi giá vật liệu biến động cần được xem xét theo từng trường hợp cụ thể, căn cứ mức độ tác động và điều kiện áp dụng theo quy định. Qua đó, có thể thấy cơ chế điều hành chi phí đầu tư xây dựng hiện hành có thể vẫn tồn tại độ trễ nhất định so với diễn biến của thị trường.

Từ phân bổ rủi ro sang nguy cơ dồn rủi ro

Về nguyên tắc, hợp đồng trọn gói và hợp đồng theo đơn giá cố định là công cụ phân bổ rủi ro ngay từ đầu, trong đó nhà thầu phải tính toán yếu tố dự phòng. Nhưng khi thị trường biến động nhanh, kéo dài và khó dự báo, cơ chế này có thể không còn vận hành đúng như giả định ban đầu.

Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp cho rằng phần rủi ro lớn đang dồn về phía nhà thầu. Theo ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam, trong khuôn khổ pháp lý hiện nay, khi giá vật liệu biến động nhưng hợp đồng không kịp điều chỉnh, bên chịu thiệt chủ yếu là nhà thầu. Một số doanh nghiệp cũng phản ánh chi phí đầu vào tăng mạnh khiến hiệu quả hợp đồng bị bào mòn đáng kể, thậm chí có trường hợp vừa ký đã đứng trước nguy cơ thua lỗ.

Không chỉ tạo áp lực tài chính cho doanh nghiệp, cơ chế này còn tác động trực tiếp đến tiến độ dự án. Theo đánh giá từ cơ quan quản lý, khó khăn trong việc điều chỉnh hợp đồng có thể khiến nhà thầu e dè, thi công cầm chừng. Tại một số nơi, đã xuất hiện tình trạng gói thầu xây lắp ít nhà thầu tham gia, thậm chí phải hủy thầu sau khi mở thầu. Khi rủi ro không được chia sẻ hợp lý, xu hướng doanh nghiệp thu hẹp mức độ tham gia thị trường là điều dễ hiểu.

Cần cách tiếp cận linh hoạt hơn

Từ góc độ điều hành, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã yêu cầu tại Công điện số 25/CĐ-TTg việc bảo đảm nguồn cung, kiểm soát giá vật liệu xây dựng, không để ảnh hưởng tới tiến độ các dự án trọng điểm. Cùng với đó, Bộ Xây dựng cũng đề nghị các địa phương chủ động cân đối nguồn lực, ưu tiên các công trình hạ tầng trọng điểm, đồng thời thực hiện nghiêm việc quản lý, công bố và cập nhật giá vật liệu xây dựng sát với mặt bằng thị trường.

Đối với các dự án đang triển khai, cơ quan quản lý yêu cầu chủ đầu tư và ban quản lý dự án kiểm soát chặt chi phí, đánh giá tác động của biến động giá để sử dụng hiệu quả chi phí dự phòng, đồng thời lựa chọn loại hợp đồng và kế hoạch lựa chọn nhà thầu phù hợp hơn với diễn biến thực tế.

Đáng chú ý, các hợp đồng đang thực hiện - nhất là hợp đồng trọn gói và hợp đồng theo đơn giá cố định - cũng được yêu cầu rà soát kỹ. Trên cơ sở đó, các bên cần phối hợp đánh giá mức độ ảnh hưởng, đối chiếu quy định pháp luật liên quan đến điều chỉnh hợp đồng và các tình huống phát sinh, để đề xuất phương án xử lý phù hợp, vừa bảo đảm tiến độ dự án, vừa tuân thủ quy định.

Có thể thấy, vấn đề hiện nay không chỉ nằm ở biến động giá vật liệu xây dựng, mà còn ở chỗ cơ chế hợp đồng và điều hành chi phí chưa theo kịp tốc độ thay đổi của thị trường. Nếu không có giải pháp linh hoạt hơn, rủi ro của doanh nghiệp rất dễ chuyển hóa thành rủi ro tiến độ, rủi ro chi phí và rủi ro hiệu quả đầu tư. Trong bối cảnh yêu cầu ổn định thị trường và đẩy nhanh giải ngân đầu tư công đang được đặt ra, việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế hợp đồng theo hướng hợp lý hơn trong chia sẻ rủi ro là vấn đề cần được tính đến.