Xuân Tân Sửu, mạn đàm về trâu...

(PLVN) - Trâu là con vật đứng thứ hai trong bản mệnh 12 con giáp. Với phẩm chất hiền lành chịu khó, con trâu gắn bó với đời sống lao động sản xuất của người nông dân Việt Nam và trở thành biểu tượng sinh động trong ca dao, thành ngữ dân gian mang ý nghĩa nhân văn, ý nghĩa giáo dục cao.
Trâu phong thủy. Trâu phong thủy.

Hình ảnh con trâu đã đi vào ký ức bao thế hệ người Việt chúng ta, ngay từ trong những bài học vỡ lòng thời thơ ấu đã có hình ảnh con trâu với biết bao thân thuộc: “Trâu ơi ta bảo trâu này/ Trâu ra ngoài ruộng cấy cày với ta/ Cấy cày vốn nghiệp nông gia/ Ta đây trâu đấy ai mà quản công/ Bao giờ cây lúa còn bông/ Thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn”. 

Với thế hệ chúng tôi, thực ra hình ảnh con trâu xuất hiện từ thuở nằm nôi, qua những lời hát ru của mẹ: “Thằng Cuội ngồi gốc gây đa/ Để trâu ăn lúa gọi cha ời ời…” Hay trong những câu chuyện cổ của bà về hình ảnh con trâu cần mẫn, trung thành mà thông minh, nhanh trí chiến thắng được cả cọp trong truyện “Trí khôn của ta đây”… Cùng với kho tàng văn hóa dân gian, hình ảnh con trâu góp phần bồi đắp cho tâm hồn con trẻ tình yêu cuộc sống.

Trong cuộc sống lao động của nhà nông xưa kia, trâu là con vật đóng vai trò rất quan trọng. Thậm chí, 3 việc lớn nhất trong đời người đàn ông thì việc tậu trâu được xếp đầu tiên: “Tậu trâu, lấy vợ, làm nhà”. Cũng là dễ hiểu bởi với nền sản xuất nông nghiệp thô sơ, thì “Con trâu là đầu cơ nghiệp”, “Làm ruộng không trâu, làm giàu không thóc”. “Ruộng sâu, trâu nái”, “lắm ruộng nhiều trâu” từng là tiêu chí đánh giá một gia đình căn cơ, giàu có một thời. Đôi khi, hình ảnh con trâu còn là nét chấm phá góp phần tô thắm bức tranh về một gia đình nông dân sung túc, đầm ấm: “Trên đồng cạn dưới đồng sâu/ Chồng cày vợ cấy, con trâu đi bừa”. 

Xuân Tân Sửu, mạn đàm về trâu... ảnh 1
 

Trâu hiền lành nhẫn nại, chịu khó cần mẫn giúp con người trong cuộc sống nên trở thành hình ảnh hàm súc gắn với nhiều phẩm chất tốt đẹp của con người và cuộc sống. Cái câu “kéo cày trả nợ” không chỉ lột tả con trâu chịu thương chịu khó mà còn để nói sự vất vả, cực khổ của người nông dân.Trâu dùng để nói về tình đoàn kết, sự chia sẻ, tương trợ lẫn nhau trong cuộc sống: “Trâu béo kéo trâu gầy”; nói về tính cộng đồng: “Trâu có đàn, bò có lũ”. Người Việt Nam luôn trọng danh dự, coi danh dự hơn cả của cải vật chất nên biết tạo danh tiếng cho mình. Câu tục ngữ “Trâu chết để da, người chết để tiếng” là để nhắc nhở mọi người biết giữ gìn danh dự.

Rồi thì kinh nghiệm chọn trâu, mua trâu cũng trở thành bài học kinh nghiệm ứng nhân xử thế trong xã hội: “Mua trâu xem vó, lấy vợ xem nòi”. Mua trâu phải chọn con chân khỏe, vững mới chịu khó kéo cày cũng như chuyện hôn nhân “trăm năm tính cuộc vuông tròn/ Phải dò cho kỹ ngọn nguồn lạch sông”. Kẻo rồi chẳng may cưới phải cô vợ dại cũng khốn khổ như mua phải con trâu chậm: “Thứ nhất vợ dại trong nhà/ Thứ nhì trâu chậm, thứ ba rựa cùn.” 

Văn học dân gian nhiều khi dùng hình ảnh trâu đôi để phê phánnhững thói hư tật xấu, phê phán mang tính xây dựng để cuộc sống tích cực hơn. Chẳng hạn “Hùng hục như trâu” để chỉ thói phàm phu, cục súc; “Đầu trâu mặt ngựa” chỉ những kẻ côn đồ xấu xa, trông mặt đã bắt được hình dong. Rồi thì chỉ những người chậm chạp, kém linh hoạt, không may mắn thì ví như: “Trâu chậm uống nước đục”; “Đàn gảy tai trâu” để nói việc đầu tư không đúng chỗ, không tác dụng, không hiệu quả khác gì “nước đổ đầu vịt”.Phê phán những kẻ cơ hội, vô tâm,  lợi dụng “dậu đổ bìm leo”, tục ngữ có câu “Trâu ngã nhiều gã cầm dao”. Rồi chỉ thói vô cảm tàn nhẫn, cơ hội: “Trâu chết mặc trâu, bò chết mặc bò”. 

Xuân Tân Sửu, mạn đàm về trâu... ảnh 2
 

Tội nghiệp con trâu hiền lành cả đời chỉ cần mẫn ăn cỏ, vậy mà đôi khi bị chỉ trích “trâu già hám cỏ non” ám chỉ thói xấu của kẻ “già còn chơi trống bỏi”. Cái bụng trâu có khi được dùng ám chỉ bụng dạ loại người tham lam ích kỷ: “Cơm đâu no bụng chó, cỏ đâu no bụng trâu”. Ca dao có câu truyền đời về “gã lái trâu” để lột tả bản chất thảo mai, giả dối: “Thật thà cũng thể lái trâu/ Thương nhau cũng thể nàng dâu mẹ chồng”. 

Tục ngữ có những câu rất tài tình, nói trâu nhưng thực ra là để nói con người. “Bụng trâu làm sao, bụng bò làm vậy” hay “Bụng trâu cũng như dạ bò”. Giật mình nhớ câu “lòng vả cũng như lòng sung” để mà hiểu mình, biết người, răn mình lấy tình thương và sự bao dung mà chia sẻ. “Trâu bò húc nhau, ruồi muỗi chết” chỉ việc làm của mình nhưng đôi khi gây hệ lụy đến bao người. “Trâu buộc thì ghét trâu ăn” chỉ thói đố kỵ ganh ghét lẫn nhau trong cuộc sống.

Trong cuộc sống, hiếm có con vật nào mà ngay cả cái vũng đằm, thậm chí vũng chân cũng đi vào văn học dân gian để giáo dục con người như con trâu. Cái câu: “Đi sông đi biển không đắm, đắm ở vũng chân trâu” nhắc nhở người ta thận trọng, tuyệt đối không được chủ quan mà hỏng việc vì những điều nhỏ nhặt. Rồi thì phê phán những kẻ “già kén kẹn hom”, kén chọn kỹ quá rồi “xôi hỏng bỏng không”, mất hết cơ hội tốt đành phải vơ bèo vạt tép: “Nước giữa dòng chê trong, chê đục/ Vũng trâu đằm hì hục khen ngon”.

Ngay cả hình ảnh phân trâu cũng được nhắc đến trong câu tục ngữ “phân trâu để lâu hóa bùn” hàm ý nhắc nhở đừng để sự việc lãng quên, mai một, mất hiệu quả, thậm chí thay đổi bản chất vấn đề.

Xã hội phát triển văn minh, nền nông nghiệp dần được công nghiệp hóa nên những câu “Con trâu đầu cơ nghiệp” không còn phù hợp nữa. Tuy vậy, rất nhiều câu ca dao, tục ngữ, thành ngữ về con trâu đến nay vẫn nguyên giá trị, thậm chí trở thành biểu tượng. Đơn cử như câu: “Trâu ta ăn cỏ đồng ta”, câu này trải qua lịch sử hàng ngàn năm đến nay vẫn giữ nguyên giá trị và tính thời sự khi hiện nay chúng ta đang kêu gọi “Người Việt ưu tiên dùng hàng Việt”, Người Việt kích cầu du lịch Việt...

"Dù ai buôn đâu, bán đâu/ Mồng chín tháng tám chọi trâu thì về/ Dù ai bận rộn trăm bề/ Mồng chín tháng tám nhớ về chọi trâu". Vậy đó, với nhiều người dân thì con trâu gắn với hình ảnh quê hương, bản quán, là nỗi nhớ để những người con xa quê khắp năm châu bốn biển nhớ về. 

Thảo Nguyên
Cùng chuyên mục

Đọc thêm

Hướng đi mới ở làng nghề đóng xuồng Bà Đài

 Bộ sưu tập xuồng ghe “mini” của nghệ nhân Bảy Tốt.
(PLVN) - Làng nghề đóng xuồng, ghe rạch Bà Đài đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia vào năm 2015. Thời hoàng kim, làng đóng xuồng rạch Bà Đài có hơn 200 hộ làm ngày làm đêm mà vẫn không đủ hàng giao cho khắp vùng sông nước miền Tây.

Đền Bạch Mã – Tứ linh xứ Nghệ

Quảng cảnh đền Bạch Mã.
(PLVN) - Bạch Mã là ngôi đền có vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa tinh thần và tâm linh của nhân dân trên mảnh đất Nghệ Tĩnh. Ngôi đền này được xếp thứ 3 trong hàng ngũ "tứ linh": "Nhất Cờn, nhị Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng". 

Phật hiệu A Di Đà và Pháp môn Tịnh độ

Phật hiệu A Di Đà và Pháp môn Tịnh độ
(PLVN) - Sức lan tỏa của pháp môn Tịnh độ và hình ảnh Đức Phật A Di Đà đã đi vào tâm thức người Việt Nam cả trong cách chào hỏi. Niệm Nam mô A Di Đà Phật là đã nói thật nhiều, nói hết tất cả những ý nghĩa sâu xa của Phật đạo...

Thơ thiền Việt Nam (Kỳ 1): Tất cả các pháp đều từ tâm sinh

Thơ thiền Việt Nam (Kỳ 1): Tất cả các pháp đều từ tâm sinh
(PLVN) - Trong bài kệ cho đệ tử Cảm Thành, Thiền sư Vô Ngôn Thông mong muốn đệ tử giác ngộ vô thường và nhận biết cái chân thật để từ đó tùy căn cơ mà chú tâm vào việc truyền dạy phật pháp. Bài thơ cũng là lời răn dạy cho chúng ta cần giữ một tâm an, đừng để tâm bấn loạn trước muôn vạn biến thiên của cuộc đời.

Xây dựng nhãn hiệu chè Phú Thọ, khẳng định vị thế trên thị trường

Xây dựng nhãn hiệu chè Phú Thọ, khẳng định vị thế trên thị trường
(PLVN) - Sản phẩm chè của Phú Thọ được Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp Giấy chứng nhận nhãn hiệu vào tháng 11/2020. Đây là niềm vui không chỉ đối với những người sản xuất, kinh doanh nói riêng mà còn là của người dân Phú Thọ nói chung. Việc xây dựng, triển khai và đăng ký thành công nhãn hiệu sẽ tạo điều kiện để thương hiệu chè Phú Thọ ngày càng vươn xa, đưa cây chè trở thành cây có giá trị kinh tế cao của tỉnh.

Tục thờ chó đá, tắm lá bưởi “trừ tà” của người Tày - Nùng

Tục thờ chó đá, tắm lá bưởi “trừ tà” của người Tày - Nùng
(PLVN) - Từ xa xưa, những chú chó đã trở thành vật nuôi quen thuộc, trung thành trong mỗi gia đình Việt. Theo quan niệm của nhiều gia đình người dân tộc Tày – Nùng xứ Lạng, chó thường chỉ trông coi được phần dương, muốn trông giữ phần âm, xua đuổi tà ma, mang lại nhiều tài lộc, may mắn cho gia chủ, thì phải “nuôi” chó đá.

Những đóng góp của lính thợ Việt Nam cho thương hiệu gạo Camargue nổi tiếng

Những đóng góp của lính thợ Việt Nam cho thương hiệu gạo Camargue nổi tiếng
(PLVN) - Năm 1941, trước nguy cơ thiếu lương thực, Chính phủ Pháp huy động hàng trăm lính thợ Việt Nam - những người am hiểu bí quyết trồng lúa đến Camargue giúp nông dân cải thiện kỹ thuật canh tác và chất lượng sản phẩm. Những người lính thợ Việt Nam đã giúp cho vùng Camargue trở nên giàu có nhờ chất lượng gạo vượt trội.

Bắc Giang: Những chuyến xe "0 đồng” ấm áp tình người

Đội xe thiện nguyện phục vụ công tác tiếp nhận, vận chuyển hàng hóa, đồ cứu trợ dịch Covid-19 tỉnh Bắc Giang.
(PLVN) - Từ khi dịch Covid-19 bùng phát, tỉnh Bắc Giang buộc phải thực hiện lệnh giãn cách xã hội với một số huyện, thị xã nhất là các địa điểm liên quan tới 2 ổ dịch lớn ở khu công nghiệp huyện Việt Yên. Giao thông vận tải bế tắc, những cụm dịch có nguy cơ biến thành những "ốc đảo đơn độc" thiếu nhu yếu phẩm, vật tư y tế phòng dịch… khi UBND tỉnh phải căng mình điều phối lượng xe có hạn trong tay.

Gặp lại mình ở làng rau Trà Quế

Gặp lại mình ở làng rau Trà Quế
(PLVN) - Hẹn nhau hết dịch chúng mình lại về Hội An du lịch, và nhất định phải ghé làng rau Trà Quế - làng quê xinh đẹp mà chỉ nhắc cái tên đã đủ cảm nhận được sự thơm thảo, an lành... 

Đến Đà Thành chiêm bái chùa Linh Ứng để cầu gì được nấy!

Tượng Phật chùa Linh Ứng trên đỉnh Bà Nà.
(PLVN) - Đà Nẵng - thành phố du lịch tuyệt diệu có tới 3 ngôi chùa mang tên Linh Ứng, Người ta lấy nơi toạ lạc của các ngôi chùa đính kèm tên gọi để phân biệt, chẳng hạn chùa Linh Ứng Bà Nà - Núi Chúa, chùa Linh Ứng Bãi Bụt - bán đảo Sơn Trà, chùa Linh Ứng Non Nước - Ngũ Hành Sơn.

Độc đáo ngôi chùa Không Tên

Độc đáo ngôi chùa Không Tên
(PLVN) - Tên gọi độc đáo của ngôi chùa đã gợi cho du khách ít nhiều sự tò mò. Những năm gần đây, chùa Không Tên là một địa điểm du lịch tâm linh không thể bỏ lỡ của du lịch khi đến thăm Đà Nẵng – thành phố đáng sống.

Người gìn giữ “báu vật” tranh thờ truyền thống của người Dao

Nghệ nhân Chảo Sành Nhàn vẽ tranh thờ.
(PLVN) - Trong lịch sử hình thành và phát triển của mình, một trong những giá trị văn hóa đặc sắc của người Dao chính là di sản tranh thờ. Đối với người Dao, tranh thờ chiếm một vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần, tâm linh phong phú của họ. Tuy nhiên, việc bảo tồn và gìn giữ tranh thờ truyền thống của người Dao đang gặp nhiều khó khăn bởi không còn nhiều người Dao biết, yêu và theo đuổi đam mê một nghề được coi là cao quý của dân tộc mình.

Đền thiêng ngàn tuổi bên núi Quả, sông Lam

Đền Quả Sơn – một trong tứ đại thắng tích, đệ nhất danh thiêng của Nghệ An.
(PLVN) - Quả Sơn là ngôi đền linh thiêng đứng thứ nhì trong "tứ đại đền thiêng" xứ Nghệ. Đền là nơi thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang - vị Tri châu có công lao to lớn xây dựng quê hương xứ Nghệ và mở mang, bảo vệ bờ cõi cho quốc gia Đại Việt dưới triều đại nhà Lý. Ngôi đền này đã được công nhận là “Di tích lịch sử văn hóa” cấp quốc gia.

Ký ức cầu Thăng Long (Kỳ 2): Lên Chèm

Lễ thông xe dự án sửa chữa mặt cầu Thăng Long sau gần 5 tháng thi công, sáng 7/1/2021.
(PLVN) -  Cầm tờ quyết định đóng dấu Bộ Giao thông nhét vào túi, tôi ra về. Và trước lúc về tôi không quên hỏi các chú, các anh ở Vụ Tổ chức cán bộ Bộ Giao thông đường lên Chèm đi thế nào? Thú thực từ nhỏ đến lúc ấy tôi chưa lên Chèm bao giờ!