Xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật: Tạo môi trường để người dân, doanh nghiệp “muốn làm đúng, dễ làm đúng”

Thượng tôn pháp luật từng bước trở thành chuẩn mực ứng xử trong xã hội

Trong thời kỳ đổi mới, công tác xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật và tổ chức thực hiện pháp luật ở nước ta đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. Cùng với đó, hướng nghiên cứu về văn hóa pháp luật, xây dựng ý thức và lối sống thượng tôn Hiến pháp và pháp luật cũng đã được hình thành, củng cố và từng bước phát triển.

Việc xây dựng ý thức và lối sống theo Hiến pháp và pháp luật đã được ghi nhận trong nhiều văn kiện của Đảng và Nhà nước. Nổi bật là Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới xác định: “Xây dựng ý thức và lối sống thượng tôn hiến pháp và pháp luật trong hệ thống chính trị và toàn xã hội; đưa nội dung phù hợp về hiến pháp và nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam vào chương trình đào tạo, bồi dưỡng của hệ thống giáo dục quốc dân. Nâng cao ý thức trách nhiệm, năng lực của cán bộ đảng viên, công chức, viên chức trong thực thi hiến pháp, pháp luật. Cụ thể hóa và xây dựng cơ chế để các chủ thể thực hiện đầy đủ quyền và trách nhiệm bảo vệ hiến pháp”. Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật (THPL) đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đã xác định một trong những nhiệm vụ, giải pháp có tính đột phá trong kỷ nguyên mới là: “Tập trung xây dựng VHTTPL, bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trở thành chuẩn mực ứng xử của mọi chủ thể trong xã hội”.

Gần đây, tại Kết luận số 09-KL/TW ngày 10/3/2026 của Bộ Chính trị về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, thượng tôn Hiến pháp và pháp luật đã được coi là một nguyên lý, một tư tưởng chỉ đạo và đặt ra yêu cầu phải: “Thực hiện nghiêm nguyên tắc “thương tôn Hiến pháp và pháp luật” trong việc xây dựng, hoàn thiện và thực thi pháp luật. Trong Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 28/7/20226 Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển đã xác định rõ: “Xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật trở thành giá trị cốt lõi và nền tảng của đời sống xã hội; bảo đảm mọi tổ chức, cá nhân sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật. Cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu, gương mẫu chấp hành pháp luật, kỷ luật, kỷ cương để lan tỏa mạnh mẽ đến mọi người dân và toàn xã hội”.

Trong những năm qua, ý thức TTPL của người dân, doanh nghiệp tiếp tục có chuyển biến tích cực, từng bước nâng cao tính chủ động, tự giác trong tìm hiểu, chấp hành và vận dụng pháp luật vào thực tiễn; đồng thời lan tỏa đến người thân, gia đình và cộng đồng. Nhiều tổ chức, cá nhân đã trở thành những “hạt nhân lan tỏa” tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, góp phần xây dựng môi trường sống có kỷ cương, trật tự. Theo báo cáo của nhiều Bộ, ngành, địa phương, đội ngũ cán bộ, công chức cơ bản chấp hành nghiêm quy định pháp luật, quy trình, quy chế làm việc, kỷ luật, kỷ cương hành chính và chuẩn mực đạo đức công vụ. Một số nơi đã bước đầu đánh giá mức độ TTPL theo các tiêu chí cụ thể. Đặc biệt, ngay từ đầu nhiệm kỳ Chính phủ hiện nay, việc đẩy mạnh phân quyền, phân cấp, cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, đăng ký kinh doanh, ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện đã góp phần nâng cao ý thức THPL, tinh thần phục vụ người dân, doanh nghiệp, đồng thời cắt giảm chi phí tuân thủ khoảng 23 nghìn tỷ đồng mỗi năm, góp phần tạo lập môi trường pháp lý thông thoáng, minh bạch và thuận lợi.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy, ý thức tuân thủ, chấp hành pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân tuy từng bước được nâng lên nhưng chưa đồng đều, chưa thực sự trở thành thói quen tự giác; vẫn còn tình trạng tuân thủ mang tính đối phó và vi phạm pháp luật trong một số lĩnh vực. Năng lực và kỷ luật thực thi pháp luật vẫn còn khoảng cách giữa quy định và thực tiễn; chi phí không chính thức tiếp tục ảnh hưởng đến môi trường đầu tư, kinh doanh.

Tình trạng cán bộ, công chức vi phạm pháp luật trong thi hành công vụ vẫn diễn ra và đã có trường hợp bị xử lý kỷ luật, truy cứu trách nhiệm hình sự. Vi phạm pháp luật của một bộ phận người dân, doanh nghiệp còn diễn biến phức tạp trong các lĩnh vực như giao thông, trật tự xã hội, ma túy, kinh tế, môi trường, tham nhũng, buôn lậu, gian lận thương mại, tài chính, ngân hàng, chứng khoán và tội phạm công nghệ cao…

Với bối cảnh quốc tế, trong nước hiện nay, cần tiếp tục đổi mới toàn diện công tác tổ chức THPL theo hướng xác định rõ trách nhiệm, nhất là trách nhiệm của người đứng đầu; bảo đảm điều kiện thi hành ngay từ khâu xây dựng pháp luật…; đồng thời hình thành và củng cố VHTTPL, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền hiện đại, hiệu lực, hiệu quả.

Nâng cao kỷ luật thực thi, trách nhiệm nêu gương

Tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia “Những giải pháp tạo đột phá nâng cao hiệu quả công tác tổ chức THPL, thúc đẩy việc xây dựng VHTTPL” được tổ chức mới đây, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng đưa ra một trong những giải pháp trọng tâm tạo đột phá trong công tác tổ chức THPL, thúc đẩy việc xây dựng VHTTPL là tiếp tục thực hiện đồng bộ các giải pháp nhằm thúc đẩy VHTTPL trong cơ quan nhà nước và toàn xã hội; hình thành môi trường để người dân, doanh nghiệp “muốn làm đúng” và “dễ làm đúng”.

Theo đó, xây dựng VHTTPL cần được xác định là một bộ phận quan trọng của đổi mới công tác THPL, hướng tới hình thành môi trường trong đó người dân, doanh nghiệp và cơ quan, tổ chức chủ động, tự giác TTPL. Trước hết, cần nâng cao kỷ luật thực thi, nhất là tại bộ phận một cửa và cơ quan giải quyết thủ tục hành chính, bảo đảm việc giải quyết công việc đúng hạn, đúng thẩm quyền, đúng nội dung và trình tự. Đồng thời, cần xây dựng văn hóa nêu gương của cán bộ, đảng viên, người đứng đầu; chấm dứt tình trạng nhũng nhiễu, kéo dài, yêu cầu hồ sơ ngoài quy định; xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, đồng thời khen thưởng, quy hoạch, bổ nhiệm những người có trách nhiệm, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm.

Trên nền tảng đó, cần nghiên cứu, xây dựng “Hệ sinh thái để người dân, doanh nghiệp dễ hiểu, dễ làm đúng và muốn làm đúng quy định pháp luật”; gắn văn hóa tuân thủ với thượng tôn Hiến pháp, pháp luật, quản trị rủi ro của doanh nghiệp và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp; ưu tiên các nhóm đặc thù, yếu thế.

* GS.TS Lê Minh Tâm, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội: Những giải pháp trọng tâm góp phần xây dựng ý thức và lối sống thượng tôn Hiến pháp và pháp luật

Thứ nhất, tiếp tục đổi mới và nâng cao nhận thức về thi hành pháp luật và VHTTPL

Thứ hai, nâng cao chất lượng pháp luật, coi đây là tiền đề khách quan quan trọng của VHTTPL và lối sống thượng tôn Hiến pháp, pháp luật

Thứ ba, xây dựng văn hóa tuân thủ và lối sống thượng tôn Hiến pháp, pháp luật theo hướng đa chủ thể, đa cấp độ và phù hợp với từng loại chủ thể

Thứ tư, đổi mới mạnh mẽ truyền thông chính sách, phổ biến và giáo dục pháp luật theo hướng hình thành năng lực và thói quen tuân thủ

Thứ năm, chú trọng xây dựng niềm tin pháp luật thông qua hiệu quả thực tế của hoạt động thi hành pháp luật

Thứ sáu, xây dựng bộ tiêu chí đánh giá ý thức, lối sống và VHTTPL

Xây dựng VHTTPL và lối sống thượng tôn Hiến pháp, pháp luật là một quá trình lâu dài. Đó làm cho các giá trị và chuẩn mực của Hiến pháp và pháp luật được tiếp nhận, trở thành niềm tin, chuyển hóa thành hành vi và cuối cùng trở thành thói quen, nhu cầu và lối sống thường nhật.

Muốn tạo bước đột phá trong thi hành pháp luật, cần có sự tác động đồng thời từ hai phía. Nhà nước phải tiếp tục hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành và xây dựng đội ngũ cán bộ có trình độ, văn hóa pháp luật cao. Đồng thời, các chủ thể xã hội phải được nâng cao tri thức, năng lực nhận thức và niềm tin pháp luật để tự giác lựa chọn hành vi phù hợp. Hai quá trình này phải gặp nhau ở một điểm: pháp luật được thực hiện công bằng, nghiêm minh, hiệu quả, ý thức và sự tuân thủ pháp luật ngày càng trở thành nhu cầu tự thân của chủ thể.

* PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương: Kiến tạo văn hóa thượng tôn pháp luật từ những hành vi nhỏ nhất

Nếu coi văn hóa thượng tôn pháp luật là nền tảng của xã hội văn minh, việc hình thành nền văn hóa ấy phải bắt đầu từ giáo dục. Nhưng giáo dục pháp luật không nên chỉ là việc ghi nhớ điều khoản hay biết mức phạt cho một hành vi. Quan trọng hơn là giúp con người hiểu vì sao xã hội cần quy tắc, vì sao quyền của mình luôn gắn với quyền của người khác và vì sao đôi khi chúng ta phải từ bỏ một chút tiện lợi trước mắt để bảo vệ lợi ích chung lâu dài. Một đứa trẻ biết xếp hàng, biết giữ lời hứa, biết xin phép khi sử dụng đồ của người khác, biết nhận lỗi và chịu trách nhiệm với hành vi của mình đã được gieo những hạt giống đầu tiên của văn hóa pháp luật.

Cùng với giáo dục là trách nhiệm nêu gương. Truyền thông pháp luật cũng cần đổi mới mạnh mẽ. Đặc biệt, văn hóa pháp luật trên không gian số phải trở thành một nội dung trọng tâm. Về phía cơ quan nhà nước, nâng cao chất lượng pháp luật và chất lượng thực thi phải song hành…

Cuối cùng, văn hóa thượng tôn pháp luật được tạo nên từ hàng triệu lựa chọn nhỏ mỗi ngày. Đó là khi ta dừng lại trước đèn đỏ dù không có ai quan sát; khi một người trẻ không chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng; khi một doanh nghiệp nói đúng về sản phẩm của mình; khi một cán bộ giải quyết công việc đúng quy trình và đúng thời hạn; khi một người dùng mạng biết dừng trước ranh giới danh dự và quyền riêng tư của người khác. Những điều ấy rất bình thường, nhưng chính sự bình thường được lặp lại bền bỉ mới tạo thành văn hóa.