Xây dựng văn hóa số lành mạnh

Chuẩn mực ứng xử Việt Nam trước áp lực trong không gian số

Theo DataReportal công bố đầu năm 2024, Việt Nam có gần 80 triệu người dùng Internet, chiếm khoảng 79% dân số; số tài khoản mạng xã hội đạt khoảng 72,7 triệu, tương đương hơn 73% dân số. Những con số này cho thấy không gian mạng không còn là “thế giới ảo”, mà đã trở thành môi trường sống song hành với đời thực.

Trong không gian mạng, các giá trị, chuẩn mực, hành vi ứng xử được tái định nghĩa và lan truyền với tốc độ chưa từng có. Một bình luận thiếu kiểm soát có thể gây “bão” dư luận; một tin không chính xác có thể lan tỏa tới hàng triệu người chỉ trong vài giờ.

Như theo Bộ Thông tin và Truyền thông (sau sáp nhập thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ), riêng năm 2023, các cơ quan chức năng đã xử lý hàng nghìn trường hợp đưa tin sai sự thật trên mạng xã hội; hàng trăm trang, tài khoản bị xử phạt hành chính với tổng số tiền lên tới cả chục tỷ đồng.

Trung tâm Xử lý tin giả Việt Nam (VAFC) thường xuyên tiếp nhận và công bố cảnh báo về các vụ việc lừa đảo, thông tin sai lệch, đặc biệt trong các đợt thiên tai, dịch bệnh hoặc sự kiện xã hội lớn. Bên cạnh tin giả, bạo lực ngôn từ và hành vi xâm hại danh dự trên môi trường mạng cũng đang là vấn đề đáng báo động.

Một khảo sát của UNICEF năm 2022 về an toàn trực tuyến tại Việt Nam cho thấy tỷ lệ đáng kể trẻ em và thanh, thiếu niên từng trải qua hoặc chứng kiến bắt nạt trực tuyến. Các hành vi phổ biến bao gồm: bêu xấu, tung tin đồn, phát tán hình ảnh riêng tư, xúc phạm trên nền tảng mạng xã hội hoặc trong các nhóm kín. Đối với phụ nữ và nhóm yếu thế, nguy cơ còn cao hơn.

Đã có rất nhiều số liệu cho thấy rằng phụ nữ thường xuyên phải đối mặt với quấy rối và công kích giới tính trên không gian mạng. Những hành vi này không chỉ gây tổn thương tâm lý, mà còn làm suy giảm sự tham gia của phụ nữ vào đời sống công cộng.

Điều này cho thấy, sự phát triển nhanh của công nghệ đôi khi vượt xa khả năng thích ứng của xã hội. Nhiều người dùng, đặc biệt là thanh, thiếu niên chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng số và đạo đức số. Khái niệm “quyền riêng tư”, “bảo mật thông tin cá nhân”... vẫn còn mơ hồ với không ít người.

Lấy ví dụ, việc bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng, nhiều em nhỏ truy cập Internet từ rất sớm, song chưa được hướng dẫn đầy đủ về kỹ năng tự bảo vệ, nhận diện rủi ro, hoặc ứng xử văn minh. Trong khi đó, các nội dung độc hại, phản cảm, kích động bạo lực hoặc lối sống lệch chuẩn vẫn xuất hiện trên nhiều nền tảng xuyên biên giới. Không gian mạng vì thế trở thành “tấm gương phóng đại” của xã hội, nơi những giá trị tốt đẹp có thể lan tỏa mạnh mẽ, nhưng các hành vi tiêu cực cũng dễ dàng bùng phát nếu thiếu chuẩn mực và cơ chế kiểm soát phù hợp.

Hướng tới hệ sinh thái số nhân văn và bền vững

Hiện nay, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm định hướng và điều chỉnh hành vi trên môi trường số, tăng cường vai trò của pháp luật như Luật An ninh mạng 2025 (Luật số 116/2025/QH15), được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025 và có hiệu lực từ 01/7/2026, là khung pháp lý quan trọng nhằm nâng cao an ninh dữ liệu, bảo vệ nhóm yếu thế, đặc biệt nghiêm cấm sử dụng AI/công nghệ mới để làm giả hình ảnh, giọng nói và ngăn chặn các hành vi vi phạm an ninh quốc gia trên không gian mạng.

Ngoài ra, Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội do Bộ Thông tin và Truyền thông (sau sáp nhập thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ) ban hành năm 2021 đã đưa ra những khuyến nghị cụ thể cho người dùng, tổ chức, nhà cung cấp dịch vụ. Dù không mang tính bắt buộc như luật, bộ quy tắc này góp phần hình thành chuẩn mực hành vi, khuyến khích “nói lời hay, làm việc tốt” trên không gian mạng.

Đáng chú ý, Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2021 - 2025” được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đã đặt mục tiêu đến năm 2025: 100% học sinh được trang bị kiến thức, kỹ năng an toàn trên môi trường mạng ở mức độ phù hợp với lứa tuổi; 100% cơ sở giáo dục tổ chức tuyên truyền, giáo dục về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng. Đây là bước đi quan trọng nhằm bảo vệ nhóm yếu thế trong bối cảnh số hóa toàn diện.

Giáo dục góp phần tác động đến nền tảng bền vững của đạo đức số. Xây dựng văn hóa số không thể chỉ dựa vào chế tài xử phạt, mà cần bắt đầu từ việc hình thành ý thức tự giác và năng lực phản biện cho mỗi công dân. Trong chương trình giáo dục phổ thông mới, nội dung về kỹ năng số, an toàn thông tin, ứng xử văn minh trên mạng đã được lồng ghép vào các môn học và hoạt động trải nghiệm. Các trường đại học nên triển khai học phần về đạo đức nghề nghiệp gắn với môi trường số, đặc biệt trong các ngành báo chí, truyền thông, công nghệ thông tin.

Các tổ chức xã hội, doanh nghiệp công nghệ có thể tham gia tích cực với những chiến dịch truyền thông nâng cao nhận thức về phòng, chống tin giả, bảo vệ dữ liệu cá nhân, chống bắt nạt trực tuyến đã được triển khai rộng rãi. Một số nền tảng lớn phối hợp với cơ quan quản lý để gỡ bỏ nội dung vi phạm, khóa tài khoản xấu độc theo yêu cầu của cơ quan chức năng Việt Nam.

Tuy nhiên, thách thức đặt ra là khoảng cách số giữa các vùng miền. Theo Tổng cục Thống kê, tỷ lệ hộ gia đình có kết nối Internet ở khu vực thành thị cao hơn đáng kể so với nông thôn và miền núi. Điều này đòi hỏi các chương trình giáo dục kỹ năng số phải được thiết kế phù hợp, dễ tiếp cận, tránh để người dân vùng sâu, vùng xa trở thành nhóm dễ bị tổn thương trước các rủi ro trực tuyến.

Trong bối cảnh thông tin đa chiều, báo chí chính thống và các cơ quan truyền thông đóng vai trò định hướng dư luận. Việc cung cấp thông tin chính xác, kịp thời giúp định hướng dư luận, hạn chế khoảng trống cho tin giả lan truyền. Nhiều cơ quan báo chí đã xây dựng chuyên mục “chống tin giả”, “giải mã thông tin sai lệch”, góp phần nâng cao khả năng nhận diện của công chúng. Đồng thời, việc tôn vinh các hành vi đẹp trên mạng, đơn cử như chiến dịch gây quỹ thiện nguyện minh bạch, phong trào hỗ trợ cộng đồng trong thiên tai góp phần củng cố niềm tin và lan tỏa giá trị nhân văn.

Mạng Internet không chỉ là nơi phát sinh vấn đề, mà còn có thể trở thành công cụ mạnh mẽ để thúc đẩy hành vi tích cực. Khi người dùng chủ động báo cáo nội dung vi phạm, chia sẻ thông tin chính thống, phản biện có văn hóa, chính là họ đang trực tiếp tham gia vào quá trình kiến tạo môi trường số lành mạnh.

Bên cạnh đó, bảo vệ người yếu thế như trẻ em, phụ nữ, người khuyết tật, người cao tuổi là một thước đo của văn hóa số. Điều này không chỉ dừng ở việc xử lý vi phạm, mà còn bao gồm hỗ trợ tâm lý, tư vấn pháp lý và xây dựng cơ chế phản hồi nhanh khi xảy ra sự cố. Việt Nam đã thiết lập Tổng đài 111, đường dây nóng bảo vệ trẻ em, tiếp nhận cả phản ánh liên quan đến môi trường mạng.

Các cơ quan chức năng cũng tăng cường phối hợp quốc tế trong xử lý tội phạm công nghệ cao, xâm hại trẻ em trên không gian mạng. Tuy vậy, để đạt hiệu quả lâu dài, mỗi gia đình cần có ý thức bảo vệ con trẻ, cha mẹ đồng hành, hướng dẫn, lắng nghe thay vì chỉ cấm đoán. Doanh nghiệp công nghệ cần tăng cường công cụ kiểm soát nội dung, thiết kế sản phẩm thân thiện với trẻ em.

Thực tế, không gian mạng, với hàng chục triệu người Việt tham gia mỗi ngày, đã và đang phần nào định hình văn hóa của xã hội hiện đại. Xây dựng văn hóa số lành mạnh không phải nhiệm vụ của riêng cơ quan quản lý, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội.

Khi mỗi người dùng ý thức rằng một dòng trạng thái, một bình luận cũng có thể ảnh hưởng đến cuộc đời người khác, khi quyền riêng tư và nhân phẩm được tôn trọng cả trong đời thực lẫn trên mạng, khi người yếu thế được bảo vệ và lắng nghe, đó là lúc “không gian văn hóa mới” thực sự trở thành nền tảng cho một xã hội số văn minh, an toàn và phát triển bền vững.