Vướng mắc trong triển khai bộ phận “một cửa” độc lập, chuyên trách
Việc triển khai hoạt động của bộ phận tiếp nhận và trả hồ sơ theo cơ chế “một cửa” nhận được sự đồng tình, ủng hộ của nhân dân nhờ công khai và giảm thời gian, trình tự, thủ tục giải quyết công việc. Theo đó, đối tượng phục vụ được xác định rõ hơn và phong cách làm việc có sự đổi mới . Tuy nhiên, để nhân rộng mô hình “một cửa” độc lập, chuyên trách chưa phải mọi việc đã thông đồng bén giọt…
Thiếu chính sách thu hút cán bộ
Trong các cuộc làm việc với đoàn kiểm tra công tác cải cách hành chính thành phố, các sở, ngành, quận, huyện, thị xã cho rằng, phần lớn cán bộ làm việc tại bộ phận tiếp nhận và trả kết quả theo cơ chế “một cửa” đang kiêm nhiệm. Nếu triển khai cơ chế “một cửa” độc lập, chuyên trách, tình trạng thiếu cán bộ sẽ trầm trọng hơn.
Tuy nhiên, trao đổi ý kiến với chúng tôi, Bí thư Đảng ủy phường Cầu Tre (quận Ngô Quyền) Nguyễn Phương Nam cho biết: “Cùng với triển khai thực hiện tiếp nhận và trả kết quả theo cơ chế “một cửa”, UBND phường niêm yết công khai quy trình, thủ tục, thời gian giải quyết, phí và lệ phí. Theo đó, vừa tránh gây phiền hà cho tổ chức, công dân, đồng thời ngăn ngừa hiện tượng cán bộ sách nhiễu, tiêu cực. Thay vì phải trực tiếp liên hệ với các phòng chuyên môn, tổ chức và công dân chỉ cần đến bộ phận “một cửa”, ở đó có cán bộ do các phòng chuyên môn cử đến, gửi hồ sơ và nhận giấy hẹn. Như vậy, trên thực tế, số lượng công việc không hề tăng mà chỉ là thay đổi phương pháp làm việc. Đối với lĩnh vực có ít tổ chức và công dân đến giao dịch như đất đai, xây dựng, cấp phép đăng ký kinh doanh, các địa phương bố trí cán bộ trực tại bộ phận “một cửa” tiếp công dân theo lịch cụ thể 3 ngày/tuần hoặc vào các buổi sáng trong tuần. Thời gian còn lại vẫn dành cho các công việc chuyên môn khác”. Cùng chung quan điểm với Bí thư Đảng ủy phường Cầu Tre, Chủ tịch UBND xã Tân Dân (An Lão) Bùi Đức Dũng cho biết, thực hiện quy định mới về đất đai nên số lượng công việc liên quan tăng. Do chỉ có một định biên nên cán bộ địa chính cấp xã, phường, thị trấn khá vất vả, vừa phải bảo đảm thời gian trực tại bộ phận “một cửa”, vừa xuống cơ sở làm các việc đo đạc, giải quyết tranh chấp liên quan đến đất, hoàn thiện hồ sơ. Tuy nhiên, theo quy định, những xã, phường, thị trấn có dân số hơn 10.000 người được bố trí 2 cán bộ tư pháp và địa chính.
Hiện trên địa bàn thành phố có các quận Hồng Bàng Ngô Quyền, triển khai mô hình “một cửa” hiện đại, chuyên trách. Các đơn vị khác chủ yếu vẫn cử cán bộ trực tại bộ phận “một cửa” xem xét hồ sơ, tiếp nhận và ghi phiếu hẹn, sau đó mang hồ sơ về phòng chuyên môn giải quyết. Tình hình thực hiện tiếp nhận và trả kết quả theo cơ chế “một cửa” 6 tháng đầu năm 2006 tại các quận, huyện, thị xã cho thấy lĩnh vực tư pháp, hộ tịch giải quyết số lượng lớn công việc. Huyện Kiến Thuỵ: 10.420 việc ; Thuỷ Nguyên: 5.360 việc ; Cát Hải: 3.273 việc... Trong khi đó ở lĩnh vực cấp phép xây dựng chỉ có vài việc. Đơn cử, Kiến Thuỵ: 2 trường hợp ; An Lão: 2 ; Thuỷ Nguyên : không có trường hợp nào. Một một số lĩnh vực khác cũng tương tự. Chị Nguyễn Thị V., cán bộ Phòng Nội vụ-Lao động-Thương binh-Xã hội huyện Cát Hải được phân công trực tại bộ phận “một cửa” phàn nàn không muốn làm việc tại đây vì “cả tháng may ra mới có một vài công dân đến liên hệ công việc”, “Nếu không có mặt ở đó, chẳng may có người đến liên lạc, họ lại kêu ca đến tai lãnh đạo thì mệt”. Vì vậy, để đỡ lãng phí thời gian, đến phiên trực, đa số cán bộ được cử làm việc tại đó tranh thủ giải quyết công việc chuyên môn của mình. Về chế độ, lúc đầu một số đơn vị linh động bồi dưỡng cán bộ kiêm nhiệm làm việc tại bộ phận “một cửa” 10.000 đồng/ngày. Nhưng sau một thời gian thực hiện, phần vì nhận thấy đầu việc cán bộ kiêm nhiệm giải quyết không tăng, phần vì số tiền bồi dưỡng vượt quá khả năng chi trả, các đơn vị cắt khoản này.
Để tiến tới thực hiện mô hình tiếp nhận và trả kết quả theo cơ chế “một cửa” có phần độc lập, chuyên trách theo Quyết định 181 của Thủ tướng Chính phủ, Sở Nội vụ nêu giải pháp: các đơn vị bố trí nhân sự phù hợp trên cơ sở khối lượng công việc thực tế và được tính chung vào tổng biên chế thành phố giao. Cán bộ, công chức làm việc tại bộ phận “một cửa” được ưu tiên lựa chọn từ các phòng chuyên môn, bảo đảm có trình độ khá trở lên, có tinh thần, trách nhiệm và đạo đức tốt. Phó Chủ tịch UBND thành phố Trần Văn Hiếu nhấn mạnh: Để hạn chế những tiêu cực có thể phát sinh trong việc bố trí nhân sự tại bộ phận này, không nên máy móc, nhất thiết phải bố trí có đủ cán bộ các phòng ban trực tại bộ phận “một cửa”. Nên bố trí cán bộ theo nguyên tắc "một người có thể được giao nhiều việc, một việc không thể giao nhiều người". Tránh hiện tượng “bố trí người thân chờ định biên”.
Băn khoăn việc thu phí, lệ phí
Tâm lý chung của hầu hết cán bộ các phòng chuyên môn là không muốn thu phí ngay tại bộ phận “một cửa”. Lý do là từng phòng chuyên môn đều được giao kế hoạch thu!? Kết quả 2 năm triển khai thực hiện cơ chế “một cửa” tại quận Lê Chân cho thấy, khoản lệ phí thu tại phòng chuyên môn trước đây nộp vào ngân sách chỉ bằng 2/3 so với tổ chức thu ngay tại bộ phận “một cửa”. Thực tế là nhiều người nộp lệ phí thường suy nghĩ đơn giản là chẳng đáng bao nhiêu nên thường không quan tâm đến phiếu thu, có trường hợp còn chủ động gạt đi. Do vậy, tình trạng nhân viên thu ngân “quên viết phiếu thu” không phải không có, khi được nhắc nhở, lại tỏ vẻ không hài lòng. Mặt khác, làm công việc này, các phòng chuyên môn được trích lại phần trăm. Nếu tổ chức thu tại bộ phận “một cửa”, đương nhiên các phòng chuyên môn mất khoản thu nhập thường xuyên này. Theo một lãnh đạo UBND huyện An Lão, mặc dù chế độ lương của công chức từng bước được cải thiện , song giá cả các mặt hàng trên thị trường tăng mạnh như hiện nay, mức thu nhập của cán bộ, công chức chưa “thấm vào đâu”. Kết quả khảo sát tại một số địa phương của Viện Khoa học pháp lý (Bộ Tư pháp) cho thấy, hầu hết cán bộ “một cửa” phản ánh chế độ lương, phụ cấp chưa bảo đảm, nhất là đối với cấp xã, phường, thị trấn trong khi yêu cầu của công việc đòi hỏi ngày càng cao.
Cơ sở vật chất phục vụ hoạt động của bộ phận “một cửa” là vấn đề cần quan tâm. Chủ tịch UBND xã Tân Dân (An Lão) Bùi Đức Dũng cho rằng điều kiện làm việc ở bộ phận “một cửa” quá sơ sài như hiện nay vừa không tạo cho cán bộ tinh thần hứng thú làm việc, vừa giảm sự trang nghiêm, hiệu lực, hiệu quả của cơ chế "một cửa". Bộ phận “một cửa” của địa phương này được bố trí trong căn phòng chật chội khoảng 8 m2, bàn ghế thiếu, không có tủ đựng tài liệu…Trưởng phòng Nội vụ-Lao động-Thương binh-Xã hội huyện Cát Hải Trần Ngôn Triệu thừa nhận cơ sở vật chất ở bộ phận “một cửa” cấp xã, phường, thị trấn còn tạm bợ.
Bất cập giữa yêu cầu và nhiệm vụ
Văn bản hướng dẫn các đơn vị về việc này của Sở Nội vụ nêu rõ những việc đơn giản, không đòi hỏi thẩm định, khảo sát tại hiện trường, bộ phận “một cửa” có thể xử lý ngay tại chỗ, báo cáo người đứng đầu quyết định. Những sự vụ đòi hỏi chuyên môn sâu, chuyển và giám sát các phòng chuyên môn giải quyết. Bộ phận “một cửa” có trách nhiệm tham gia, nhận xét, đánh giá chất lượng, thời gian và kết hợp với các phòng chuyên môn giải quyết , báo cáo người đứng đầu đơn vị. Như vậy, quyền hạn và chức năng của cán bộ làm việc tại bộ phận “một cửa” khá rõ. Song không ít người dân và doanh nghiệp phản ánh hiệu quả giải quyết công việc ở bộ phận này chưa cao, do trình độ, năng lực một bộ phận cán bộ hạn chế. Nhận xết này không phải không có cơ sở bởi kết quả khảo sát gần đây cho thấy vẫn còn 30,2% cán bộ cơ sở trình độ PTCS hoặc thấp hơn. 22,56% cán bộ chuyên môn của UBND cấp này chưa qua đào tạo về chuyên môn, nghiệp vụ, trong đó, 42,83% chưa qua đào tạo về quản lý hành chính ; 24 %. chưa qua đào tạo về lý luận chính trị. Trình độ cán bộ tư pháp, hộ tịch xã, phường, thị trấn trên thành phố còn bất cập hơn, chỉ gần 10% có trình độ đại học luật và tương đương ; 18,4% chưa qua đào tạo hoặc mới tốt nghiệp THCS. Tại 218 xã, phường, thị trấn, cán bộ tư pháp, hộ tịch kiêm cả các công tác tư pháp khác như: giúp UBND soạn thảo văn bản, phổ biến, giáo dục pháp luật, trợ giúp pháp lý, chứng thực, hướng dẫn nghiệp vụ công tác hòa giải ở cơ sở, thi hành án dân sự đối với những vụ có giá trị tài sản nhỏ... Sau bầu cử HĐND nhiệm kỳ 2004-2009, một số cán bộ tư pháp trúng cử chức vụ chủ tịch, phó chủ tịch UBND. Vì vậy, cán bộ văn phòng, thủy lợi, xã đội...được điều chuyển hoặc kiêm nhiệm công việc thuộc lĩnh vực tư pháp.
Tại một số cuộc làm việc, Phó Chủ tịch UBND thành phố Trần Văn Hiếu chỉ rõ : Nhiều cơ quan, đơn vị áp dụng mô hình cơ chế “một cửa” máy móc, chưa xuất phát trên nhu cầu thực tế về thủ tục hành chính, cấp hành chính. Phải chăng vì thế số sở, ngành triển khai thực hiện tiếp nhận và trả kết quả theo cơ chế “một cửa” đến nay vẫn dừng ở con số 15/26. Số còn lại vẫn đang trong giai đoạn “xây dựng dự án”. Lãnh đạo của một đơn vị cho biết không phải sở không muốn thực hiện cơ chế “một cửa”, mà cái chính là chưa rõ bộ phận “một cửa” giải quyết việc gì, vì hoạt động của sở ít có sự vụ liên quan đến tổ chức, công dân. Bên cạnh đó, văn bản pháp luật, nhất là lĩnh vực đất đai, xây dựng, tư pháp chưa đồng bộ và thường xuyên thay đổi, khiến cán bộ “một cửa” lúng túng . Một số quy định trong các văn bản pháp luật hiện hành chưa phù hợp với thực tế, nhưng chậm được sửa đổi, bổ sung. Nhiều khi, số vụ tiếp nhận nhiều, nhưng quyền hạn giải quyết rất ít. Trong số 20 công việc mà Sở Tư pháp có trách nhiệm tiếp nhận hồ sơ của công dân chỉ có 3 công việc Sở có thể tự giải quyết, còn lại 17 công việc cần trình UBND tỉnh, thành phố giải quyết.
Nhân rộng mô hình “một cửa” độc lập, chuyên trách
Thực hiện mô hình “một cửa” có phần độc lập, chuyên trách là yêu cầu tất yếu, đáp ứng sự kỳ vọng của nhân dân. Nhưng vấn đề được các cơ quan, đơn vị quan tâm nhất hiện nay chính là việc phân cấp cho bộ phận “một cửa” đến mức nào và định biên công chức bao nhiêu. Nhiều ý kiến cho rằng, chỉ cần định biên 2 công chức làm việc tại bộ phận này theo hướng tinh giản, gọn nhẹ. Những công chức này được chọn từ phòng chuyên môn hoặc điều chuyển từ bộ phận khác, có trình độ, năng lực và phẩm chất tốt. Nhiệm vụ của họ là hướng dẫn tổ chức, công dân hoàn thiện thủ tục và giải quyết những công việc bộ phận “một cửa” được phân cấp. Bổ nhiệm Phó Chánh Văn phòng làm trưởng bộ phận, có nhiệm vụ giải quyết nhanh công việc, chuyển, giám sát, đôn đốc các phòng chuyên môn giải quyết những sự vụ đòi hỏi chuyên môn sâu hoặc cần thẩm định, khảo sát tại hiện trường. Như vậy, mọi tổ chức, công dân giao dịch thông qua bộ phận “một cửa”. Cán bộ phòng chuyên môn có nhiều thời gian hơn tập trung vào chuyên môn sâu.
Số lượng công việc bộ phận “một cửa” giải quyết phần nhiều liên quan đến lĩnh vực chứng thực, tư pháp. Để giảm tình trạng quá tải, nên chăng thành phố xem xét bố trí mỗi địa phương có một phòng công chức nhà nước. Thực tế cho thấy, những địa phương có phòng công chứng nhà nước trên địa bàn, như các quận Hồng Bàng, Kiến An và huyện Thủy Nguyên, số sự vụ chứng thực, công chứng giảm đáng kể. Cần thống nhất việc thu phí ngay tại bộ phận “một cửa”. Thực hiện dán tem tài chính thay vì viết phiếu thu như hiện nay. Việc này vừa giảm thao tác và cũng hạn chế đáng kể tình trạng tiêu cực nảy sinh trong quá trình thu phí và lệ phí. Để thực hiện mục tiêu nâng cao trình độ, chất lượng, trách nhiệm đội ngũ cán bộ, công chức, kiên quyết rà soát, tinh giản hoặc điều chuyển công tác đối những cán bộ năng lực yếu, có hành vi sách nhiễu, gây phiền hà đối với tổ chức công dân, tránh tình trạng nể nang, xê xoa. Có cơ chế khuyến khích và tạo điều kiện để cán bộ làm việc tại bộ phận “một cửa” được học tập nâng cao trình độ, bảo đảm thu nhập ở mức khá . Rút kinh nghiệm bước đầu thực hiện cơ chế “một cửa” liên thông và triển khai trên diện rộng, nhất là ở các lĩnh vực liên quan đất đai, tư pháp hộ tịch có yếu tố nước ngoài, xét duyệt dự án đầu tư, giải quyết chế độ chính sách./.
Hoàng Dũng