Vì sao dự án sản xuất muối chất lượng cao tại Cát Hải “phá sản”?

Dự án mở hướng công nghệ mới

Theo quyết định số 2396/QĐ- UB của UBND thành phố ngày 19-10-2005, dự án “Xây dựng mô hình ứng dụng công nghệ sản xuất muối chất lượng cao” được triển khai trên diện tích 2 ha tại hợp tác xã Đại Nghĩa, xã Nghĩa Lộ (huyện Cát Hải). Tổng kinh phí triển khai dự án hơn 550 triệu đồng; trong đó, kinh phí chuyển giao công nghệ, xây dựng mô hình 106 triệu đồng, phần còn lại huy động nguồn vốn của nhân dân và địa phương. Công nghệ áp dụng sản xuất muối sạch trên đồng muối phơi cát, là công nghệ sản xuất muối hiện đại nhất tại khu vực miền Bắc hiện nay. Ông Bùi Văn Thủy- Trưởng Phòng chế biến nông sản và ngành nghề nông thôn(Sở Nông nghiệp- PTNT) cho biết: “ Đây là dự án chuyển giao công nghệ có kinh phí lớn đầu tiên cho ngành muối Hải Phòng.  Để dự án triển khai đạt hiệu quả, Sở Nông nghiệp- PTNT tăng cường sự liên kết “4 nhà” ngay trong thành phần triển khai dự án là các nhà khoa học chuyên ngành, Công ty muối Hải Phòng, đại diện phòng Nông nghiệp huyện Cát Hải, chủ nhiệm HTX muối Đại Nghĩa (xã Nghĩa Lộ), Trung tâm khuyến nông Hải Phòng…Dự kiến sau khi xây dựng mô hình tại HTX Đại Nghĩa, UBND thành phố sẽ hỗ trợ diêm dân nhân rộng ứng dụng công nghệ mới này trên diện tích 15 ha (niên vụ 2006-2007), 50 ha (niên vụ 2007-2008) và đến năm 2009, toàn bộ hơn 190 ha sản xuất muối của thành phố sẽ ứng dụng công nghệ mới này”. Thành phố lựa chọn HTX Đại Nghĩa xây dựng mô hình vì có diện tích sản xuất muối tập trung lớn nhất thành phố, có số vốn hoạt động khá, có thể cho diêm dân vay một phần thực hiện dự án, sau đó sẽ thu hồi vốn bằng việc thu mua muối chất lượng cao.

Điều đáng nói là dự án sẽ mở ra một hướng sản xuất mới cho diêm dân nơi đây, vì sản xuất muối sạch theo công nghệ này có khả năng giúp diêm dân thu nhập 300- 350 nghìn đồng/ tháng, tăng 1,5 - 2 lần so với hiện nay, sản phẩm đạt tiêu chuẩn xuất khẩu, bảo đảm đầu ra, không bị tư thương ép giá.

“Cái khó bó cái khôn”

Tiếc rằng từ cuối năm 2005 đến nay, dự án này vẫn nằm trên giấy; thậm chí ngày 28-3-2006, HTX Đại Nghĩa còn có công văn gửi Sở Nông nghiệp- PTNT, UBND huyện Cát Hải xin ngừng tiếp nhận dự án xây dựng mô hình ứng dụng công nghệ sản xuất muối chất lượng cao. Trong khi đó, Sở Nông nghiệp- PTNT đã mất rất nhiều công sức để có được công nghệ sản xuất muối chất lượng cao từ Công ty muối Thanh Hoá, sẵn sàng chuyển giao cho diêm dân. Vậy nguyên nhân do đâu?

Chủ tịch UBND xã Nghĩa Lộ, Phạm Ninh Bình cho biết, ngay sau khi có dự án, xã đã tổ chức họp những hộ dân làm muối để triển khai, nhưưng sau khi tính toán thấy số tiền đầu tưư quá lớn, nên nhiều hộ xin rút lui không làm nữa. Trong công văn số 13 ngày 28-3-2006 của HTX Đại Nghĩa cũng nêu rõ nguyên nhân xin ngừng tiếp nhận dự án là do diêm dân không có khả năng đầu tư kinh phí đối ứng để nâng cấp công trình hạ tầng ruộng muối, đáp ứng yêu cầu   sản xuất theo công nghệ mới. Số vốn đối ứng lên tới hơn 430 triệu đồng.

Qua tìm hiểu thực tế tại HTX sản xuất muối Đại Nghĩa, chúng tôi thấy nhiều người dân tỏ ý rất tiếc vì không thể triển khai dự án ngay tại địa phương, không được tiếp nhận công nghệ sản xuất muối hiện đại. Ông Nguyễn Văn Hà, ngưười có kinh nghiệm hơn 20 năm làm muối cho biết: “ Khi có dự án sản xuất muối sạch, bà con diêm dân ai cũng vui mừng, song niềm vui vụt tắt khi tính toán chi li. Để thực hiện làm muối sạch theo dự án, ngưười dân phải bỏ rất nhiều công sức, nhưưng nỗi lo về đầu ra cho sản phẩm vẫn canh cánh, vì Công ty muối Hải Phòng chỉ cam kết bao tiêu sản phẩm muối sạch trong thời gian 1 năm. Như vậy đồng nghĩa với việc người dân lại phải tự tìm đầu ra cho sản phẩm, tình trạng tiêu thụ sẽ chẳng khác gì hiện tại...Mặt khác sau các cơn bão số 2, số 6 và số 7 năm 2005, hệ thống ô nề, bể chạt của diêm dân bị phá hỏng nghiêm trọng, nên người dân không có đủ kinh phí hơn 7 triệu đồng/ hộ để đầu tư cơ sở vật chất ban đầu”. Nhiều diêm dân còn khẳng định vì dự án chỉ đầu tư kinh phí để chuyển giao công nghệ, không đầu tư xây dựng hạ tầng, trong khi công nghệ mới này phức tạp hơn cách làm truyền thống nhiều nên người dân không thiết tha thực hiện.Từ yêu cầu này của người dân, HTX Đại Nghĩa có công văn số 9 ngày 1-11- 2005 đề nghị thành phố cấp thêm kinh phí cho dự án nhưng chưa được chấp nhận...Sau đề nghị này không thấy thành phố, huyện Cát Hải hay Công ty muối Hải Phòng có giải pháp nào giúp các hộ dân...

Thiếu sự liên kết “4 nhà”

Nhìn lại cách triển khai thực hiện chương trình sản xuất muối sạch của nhiều HTX sản xuất muối ở Thanh Hoá, có thể thấy rõ vì sao dự án xây dựng mô hình ứng dụng công nghệ sản xuất muối chất lượng cao đầu tiên ở Hải Phòng bị “phá sản”. Tỉnh Thanh Hoá đã thực hiện thành công mối liên kết “4 nhà” trong sản xuất muối sạch. Công ty muối Thanh Hoá nghiên cứu thành công công nghệ sản xuất muối sạch trên đồng muối phơi cát, đồng thời chuyển giao công nghệ, đầu tư trước một phần kinh phí để diêm dân cải tạo hệ thống công trình hạ tầng bằng hình thức cho vay không lãi suất; bao tiêu sản phẩm cho bà con. Đặc biệt, công ty còn phối hợp với các địa phương xây dựng mạng lưới thu mua, lưu thông phân phối có tổ chức và sự thống nhất, bảo đảm quyền lợi cho người sản xuất và tiêu dùng. Các địa phương cũng đầu tư kinh phí xây dựng công trình hạ tầng cho diêm dân, vận động bà con chuyển từ sản xuất cá nhân manh mún sang sản xuất tập thể như HTX, công ty cổ phần, các cơ sở liên doanh, liên kết....Với cách làm này, Công ty muối Thanh Hoá phối hợp với diêm dân sản xuất 500-700 tấn muối chất lượng cao/ năm; tăng giá trị thu nhập cho người dân làm muối của Thanh Hoá 1,8-2,5 lần, doanh thu đạt 80 triệu đồng/ha, tăng gấp 2,5 lần so với công nghệ truyền thống. Sản phẩm muối chất lượng cao của Thanh Hoá cũng là sản phẩm muối duy nhất của Việt Nam  được xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản từ năm 2002 đến nay.

Trong quá trình thực hiện dự án tại xã Nghĩa Lộ (Cát Hải) sự liên kết giữa “4 nhà” chưa được chú trọng thực hiện. Diêm dân và doanh nghiệp chưa có sự gắn kết; chính quyền địa phương dường như chưa “vào cuộc” một cách kiên quyết, hiệu quả. Diêm dân chưa tính hết cái lợi lâu dài của dự án là tạo sản phẩm chất lượng, đủ khả năng xuất khẩu với đầu ra ổn định, lâu dài. Doanh nghiệp cũng chưa nhiệt tình tham gia đầu tư trước cho dân, việc thu mua sản phẩm cũng đặt vấn đề e dè, lửng lơ...Trước tình trạng ấy, sự nhiệt tình đi đầu của các nhà khoa học cũng trở thành lẻ loi. Kết quả cuối cùng là một dự án mở hướng công nghệ mới, có khả năng đưa đến sự đổi thay đột phá cho nghề muối Hải Phòng cùng sự đổi đời cho diêm dân đã không thể triển khai thực hiện. Từ thực tế này, có thể thấy, tăng cường mối liên kết giữa nhà nông, nhà doanh nghiệp, nhà khoa học và Nhà nước sẽ luôn là bài học có ý nghĩa để triển khai các dự án lớn sau này./.