Vang mãi làn điệu Xoan trên Đất Tổ

Điệu hát nơi cửa đình

Hát Xoan còn được gọi là Khúc môn đình (hát cửa đình), là lối hát thờ thần, tương truyền có từ thời các Vua Hùng. Hát Xoan là tên gọi khác, nói chệch của hai từ hát xuân hay ca xuân; hát Xoan có lối hát dùng trong nghi lễ - phong tục, lễ hội diễn ra vào mùa xuân. Trong dân gian còn gọi lối hát này là hát Lãi Lèn, vì bắt nguồn từ câu hát đệm chính của Xoan: “Lý len… len là… lễ là… len hỡi len…”.

Thuở xa xưa, người Văn Lang tổ chức các cuộc hát Xoan vào mùa xuân để đón chào năm mới. Có 3 hình thức hát Xoan: hát thờ cúng các Vua Hùng và Thành hoàng làng; hát nghi lễ cầu mùa tốt tươi, cầu sức khỏe; và hát lễ hội là hình thức để nam nữ giao duyên. Hòa chung trong không khí cổ xưa ấy là các tiết mục của các “đào, kép nhí”. “Tềnh là tềnh tang tềnh là tang tềnh/Trồng bông ta luống a đậu, luống đậu, luống ơ cà/Ai làm cho luống công ơ ta thế này/Chứ đường ai làm, ai làm cho luống/Rằng ở công đây, ở đây, ở rằng công đây, ở rằng công đây”.

Theo lời kể của các nghệ nhân hát Xoan, trong truyền thuyết dân gian, nhân một chuyến đi tìm thêm những vùng đất mới để mở mang kinh thành, Vua Hùng dừng chân tại một ngôi làng nhỏ có tên là làng Phù Đức. Trong lúc nghỉ ngơi, nhà vua bỗng nghe thấy tiếng hát của trẻ chăn trâu, cắt cỏ đang hát những câu ca đồng dao dân dã. Vua bèn bảo các lạc hầu, lạc tướng đem một số điệu múa, lời hát dạy thêm cho chúng.

Được dạy hát, múa, bọn trẻ học rất nhanh, chẳng mấy lúc thuộc hết câu ca, điệu múa Vua Hùng dạy. “Lý len… len là… lễ là… len hỡi len…”, tiếng hát trẻ vang xa cả vùng. Dân làng hồ hởi chạy tới nghe với niềm hân hoan, vui sướng. Tương truyền, dân làng cảm kích tấm lòng của Vua Hùng đã làm bánh nẳng và thịt bò thui dâng ngài cùng đoàn tùy tùng.

Để tưởng nhớ công ơn của Vua Hùng, Nhân dân quanh vùng đã dựng ngôi miếu trên đất đó để thờ Vua, gọi là miếu Lãi Lèn. Câu chuyện về những làn điệu Xoan cũng bắt nguồn từ đây. Ngôi miếu cổ Lãi Lèn truyền rằng có từ thời đại Hùng Vương, chỉ được làm bằng tre, gỗ, mái lợp lá cọ. Cổ xưa là thế, giản dị, mộc mạc như chuyện Vua Hùng cấy lúa cùng dân, như công chúa soi gương bằng giếng ngọc. Nhưng quý thay, lời hát, điệu múa không mất đi, thậm chí trải qua nhiều thế kỷ, hát Xoan vẫn dùng nhiều từ Việt cổ cho đến nay.

Dân còn lập nên đình Thét để rước Vua về mỗi khi mở hội hoặc hát cầu Vua ban cho mùa màng bội thu, cảm ơn công đức Vua đã dạy dân làm ruộng, trồng dâu, trồng đậu, nuôi tằm và dệt vải. Thông qua việc thờ cúng này, người dân Phú Thọ coi Vua Hùng như một vị thần nông.

Vào đêm mùng 3, sáng mùng 4 tháng Giêng dân làng tổ chức những canh hát nghi lễ để thờ Vua - trình diễn lại những điệu hát múa được Vua trao truyền, với mục đích cầu mong Vua ban phúc cho dân làng. Trong hát nghi lễ thờ Vua gồm 5 bài: “Hát nhập tịch mời Vua”: Mời Vua lên ngự ngai vàng/Vua về phù hộ để làng sống lâu, sau đó là bài “Giáo trống”, “Giáo pháo”, “Thơ nhang” và “Đóng đám”. Sau 5 bài hát này là đến hát quả cách. Tại các đình, miếu chỉ hát 13 quả cách, còn quả cách thứ 14 là hát ở các làng kết nước nghĩa.

Làn điệu thời Vua Hùng được người trẻ say mê

Trải qua bao thăng trầm lịch sử, 4 phường Xoan gốc là Thét, Phù Đức, Kim Đái, Xoan An Thái vẫn bảo tồn được những nghi lễ trong Xoan cổ. Năm 2011, Hát Xoan Phú Thọ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, sau đó được chuyển sang danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (năm 2017). Đó là một bước ngoặt lớn trong công tác bảo tồn.

Phú Thọ đã có nhiều chính sách hỗ trợ, đào tạo lớp nghệ nhân kế cận các phường Xoan gốc, mở lớp truyền dạy, phục dựng không gian biểu diễn truyền thống (đình làng), tổ chức các cuộc thi hát Xoan tại không gian trình diễn: đình Nội Lâu Thượng, đình Dữu Lâu, đình Thét, đình Hùng Lô... tổ chức Liên hoan hát Xoan cấp tỉnh và tham gia các sự kiện dân ca toàn quốc...; Phục hồi tục kết nước nghĩa giữa các phường Xoan với các địa phương và các lễ hội dân gian gắn với hát Xoan.

Nhờ vậy, công tác truyền dạy đã tạo nên một lớp nghệ nhân kế cận đầy triển vọng với 14 lớp truyền dạy cho 226 học viên tại các phường Xoan gốc và 28 lớp cho các hạt nhân câu lạc bộ, giáo viên âm nhạc.

Ông Bùi Xuân Trường - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ chia sẻ, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt ra yêu cầu gắn bảo tồn di sản văn hóa với phát triển bền vững và xây dựng con người Việt Nam. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ đã tham mưu UBND tỉnh ban hành Kế hoạch số 81/KH-UBND ngày 19/3/2026 về quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản giai đoạn 2026 - 2030.

Trong đó tập trung triển khai các nhiệm vụ trọng tâm như: Tăng cường tuyên truyền, quảng bá di sản; tổ chức kiểm kê, tư liệu hóa và xây dựng nền tảng số hóa toàn diện; xuất bản các ấn phẩm về hát Xoan; hoàn thiện chính sách đãi ngộ cho nghệ nhân; tổ chức truyền dạy trong cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Song song với đó, tỉnh đang tập trung xây dựng các sản phẩm du lịch đặc trưng như mô hình “Hát Xoan làng cổ”, kết nối di sản với các khu, điểm du lịch trọng điểm; phát triển du lịch học đường và du lịch quốc tế. Qua đó, hát Xoan vừa được bảo tồn đúng hướng, vừa trở thành sản phẩm văn hóa du lịch đặc sắc của vùng Đất Tổ.

Làn điệu thời Vua Hùng được trẻ thời đại AI thấm dần ngay từ khi còn nhỏ là mạch nguồn hình thành tình yêu đối với di sản văn hóa của dân tộc. Những khuôn mặt rạng rỡ, hào hứng, những đôi tay mềm dẻo theo những động tác của làn điệu Xoan, các “đào, kép nhí” như đang hòa mình để cảm nhận những giá trị văn hóa của làn điệu Xoan niên đại hàng ngàn năm.

“Năm trống cơm thiên hạ thái bình/Năm trống cơm nhà no mọi đủ/Năm trống cơm mọi vẻ mọi hay/Được mùa hòa thăng lấy cơm bưng trống” (Giáo trống). Trong chiếc áo the, đầu vấn khăn xếp, Khánh Huyền - thành viên nhỏ tuổi trong Câu lạc bộ hát Xoan Minh Đức ngân hát những câu hát cổ có từ hàng ngàn năm nay. Với khuôn mặt bầu bĩnh, đôi môi đỏ hồng hào, hai bàn tay uốn lượn mềm dẻo, nhịp nhàng, Khánh Huyền không khác nào một cô đào hát Xoan thực thụ.

Ngay từ khi còn nhỏ, em đã được mẹ đưa tới đình làng để nghe hát. Mẹ và bà em cũng là một người hát Xoan, vì vậy, mỗi khi rảnh rỗi, em lại thường được bà dạy cho những điệu hát Xoan cơ bản. Thế nên, chỉ ít tuổi, Khánh Huyền đã có thể hát được những điệu Xoan: “Xoan thời cách”; “Rước Vua về đình”; “Xe chỉ vá may”.

Học lời bài hát Xoan cổ đã khó, học cách đi, cách đánh phách sao cho miệng hát chân đi tay đánh đúng nhịp còn khó hơn nhiều. Phường Xoan có rất nhiều kép nhưng không phải kép nào cũng có thể vừa đánh cách, vừa hát và biểu diễn được như Huyền.

Để kết hợp cả ba động tác hát, đi, đánh, cách đi lên xuống theo hình số 8 là việc không hề đơn giản nhất là với những trẻ nhỏ. Có “kép nhí” đi được nhưng đánh cách sai nhịp, có kép hát được, đánh được nhưng đi không đúng. Các “đào, kép nhí” phải tập luyện vất vả vài năm trời mới có thể nhuần nhuyễn điệu múa hòa cùng điệu hát.

Làn điệu Xoan và truyền thuyết ấy được các em luyến láy ngay từ nhỏ. Điều này sẽ là một mạch nguồn hình thành tình yêu đối với di sản văn hóa của dân tộc. Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch, trùm phường Xoan An Thái chia sẻ: “Tôi mừng vì có rất nhiều cháu học sinh đã đến nhà tôi để học hát Xoan. Tôi cũng được tham gia nhiều buổi nói chuyện, dạy hát Xoan cho học sinh tại một số trường học. Tôi rất mừng là các em vẫn thích hát và say sưa với Xoan. Tôi tin tưởng các em sẽ gìn giữ, bảo tồn nghệ thuật hát Xoan - Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại”.

Ở phường Xoan Thét, định kỳ mỗi tuần, các nghệ nhân dành hai buổi tối đào tạo con em. Đến nay, có tới 4 - 5 thế hệ trong làng cùng hát Xoan. Nghệ nhân Ưu tú Lê Thị Nhàn (69 tuổi) cho biết, trong gia đình bà, con gái, cháu nội, cháu ngoại đều biết hát Xoan. Phường Xoan Thét hiện có tới 30 truyền nhân dưới 18 tuổi vẫn đang học hỏi để tiếp nối và lưu truyền di sản hát Xoan của ông cha.

Tiếp tục hành trình tôn vinh giá trị âm nhạc quý báu của dân tộc, nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long đã ra mắt Dự án “Giới thiệu di sản âm nhạc hát Xoan” trên kênh YouTube dân ca và nhạc cổ truyền. Qua đây, công chúng có thể được thưởng thức, tìm hiểu những giá trị của hát Xoan Phú Thọ - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh.