Văn học dân gian dân tộc thiểu số: Cần đánh thức kho tàng đang ngủ quên!

(PLVN) - Người quan tâm đến mảng đề tài văn học dân gian của đồng bào dân tộc thiểu số thường gặp khó khăn trong việc truy cập, tìm kiếm, tiếp cận tài liệu. Một phần vì văn học dân gian vốn có đặc trưng truyền miệng nên ít được ghi chép lại; phần lớn được thu thập bởi các nhà nghiên cứu, người sưu tầm trong các cuộc điền dã nên còn hạn chế. Liệu có thể số hoá loại hình văn học này để thuận tiện lưu giữ, cũng như giúp bạn đọc dễ dàng tiếp cận với thông tin? 
Văn học dân gian dân tộc thiểu số: Cần đánh thức kho tàng đang ngủ quên!

Mảng “tài nguyên” ít người khám phá

Văn học dân gian của đồng bào dân tộc thiểu số mặc dù đa dạng và có những thành tựu đặc sắc, riêng biệt nhưng dường như vẫn còn là một ẩn số lớn trong công tác sưu tầm văn học dân gian ở thủ đô Hà Nội hàng thập kỉ qua. Không chỉ là mảng “tài nguyên” ít người khám phá, nguồn tư liệu về loại hình văn học này cũng thuộc dạng “hiếm có, khó tìm”. 

Văn học dân gian của các dân tộc cũng mang đặc điểm chung của văn học dân gian, đó là đặc trưng “truyền miệng” nên rất dễ bị biến mất, dễ bị mai một. Những nhà nghiên cứu, nhà sưu tầm cũng chỉ có thể dựa trên trí nhớ của tác giả dân gian, nghệ nhân hoặc dân chúng để ghi chép lại.  

Thực tế cho thấy các công trình, cuốn sách về văn học dân gian của đồng bào thiểu số còn quá “nhỏ giọt”. Đáng nói nhất có thể kể đến cuốn Kho tàng văn học dân gian Hà Tây được xuất bản năm 2006 giới thiệu một số tác phẩm văn học dân gian của dân tộc Mường và Dao. Ngoài ra, các tác phẩm văn hoá dân gian của dân tộc thiểu số thỉnh thoảng sẽ được trình bày trong một số cuốn sách bách khoa thư, kho tàng văn học khác nhưng không nhiều. 

Trả lời báo chí, GS.TS Kiều Thu Hoạch, nguyên Chủ tịch Hội đồng khoa học Viện Nghiên cứu Văn hóa dân gian, cho biết đây là mảng khó do khác biệt ngôn ngữ nên những người sưu tầm thuộc các dân tộc khác không tiếp cận được, có rất ít tác phẩm được văn bản hóa và hầu như chưa được chuyển (dịch) sang quốc ngữ. 

Văn học dân gian dân tộc thiểu số: Cần đánh thức kho tàng đang ngủ quên! ảnh 1
 

Trong khi đó, đồng bào dân tộc thường sống ở vùng sâu, vùng xa, khó tiếp cận nên phải là những nhà nghiên cứu đam mê và hiểu biết về lịch sử, văn hoá các dân tộc mới nhiệt tình lặn lội lên những vùng này. Nhiều tác phẩm văn hoá dân gian của người dân tộc giờ chủ yếu lưu truyền thông qua diễn xướng. Đây là dạng thức có sự kết hợp nhiều yếu tố như lời của người biểu diễn, nền nhạc phụ họa, điệu bộ, lề lối hát..., nên người xem phải đến tận nơi, nhìn tận mắt thì mới cảm được tính thẩm mỹ của tác phẩm, chứ không thể chỉ đọc qua lời văn. 

Song, với một đất nước có 54 dân tộc anh em, văn học dân gian của người thiểu số dù vô cùng đa dạng nhưng đang đối mặt với nguy cơ bị thất truyền. Theo thực tế đã phát hiện cho đến nay, người ta biết đến các thể loại sử thi, truyền thuyết, anh hùng ca (mà người Ê Đê gọi là Khan, người Bana gọi Hơmon…) qua một số tác phẩm tiêu biểu như Đẻ đất đẻ nước (Mường), Đam San (Ê Đê), Xinh Nhã (Ê Đê)…

Văn học dân gian dân tộc thiểu số: Cần đánh thức kho tàng đang ngủ quên! ảnh 2
Văn học dân gian thường được ghi chép lại qua các chuyến điền dã của nhà nghiên cứu, nhà sưu tầm.  

Kho tàng truyện thơ dân gian của đồng bào dân tộc cũng giàu có không kém, nhắc tới nhiều chủ đề xã hội, lịch sử văn hoá các dân tộc, ví dụ có Nàng Nga Hai Mối (Mường); Nàng Ớm chàng Bồng Hương (Mường); Út Lót Hồ Liêu (Mường); Tiếng hát làm dâu (H'Mông); Nam Kim Thị Đan (Tày); Khun Lú Nàng Uía (Thái), Tiễn dặn người yêu hay Xống chụ xon xao (Thái)…. 

Chưa kể đến, nhiều câu tục ngữ, ca dao, những bài ví, đúm... giờ chỉ còn được đồng bào vùng dân tộc thiểu số và miền núi lưu truyền qua các thế hệ trong nhà. Các thể loại loại truyện cười, ngụ ngôn, cổ tích..., có rất nhiều phiên bản khác nhau nhưng chưa được sưu tầm đầy đủ. Đơn cử, các nhà nghiên cứu cho biết, chỉ riêng về truyền thuyết về Tản Viên Sơn Thánh ở huyện Ba Vì, hiện có trên 30 vẫn còn lưu hành nhưng chưa được sưu tập đầy đủ. Rất nhiều dân tộc thiểu số ít người như Ơ Đu, Brâu, Rơ Măm, Pu Péo, Si La … dù có những tác phẩm hấp dẫn nhưng vẫn chưa được quan tâm. 

Giải pháp số hoá trong thời đại 4.0

Đáng nói, kể cả sau khi các thông tin đã được thu thập, công tác phổ biến đến người dân cũng chưa thực sự hiệu quả. Người quan tâm đến mảng đề tài này cũng thường gặp khó khăn để tiếp cận tài liệu chuẩn. Do vậy, công tác lưu trữ, bảo tồn không chỉ dừng lại ở văn bản hoá các bản ghi chép của nhà nghiên cứu, nhà sưu tầm sau những chuyến điền dã mà cần phương thức tiến bộ, đa dạng hơn như ghi âm, ghi hình và thậm chí số hoá những bản thảo, tài liệu lên Internet để người dân dễ tiếp cận, bình luận, so sánh, đối chiếu. 

Thực tế, những năm qua, Đảng và Nhà nước đã đặt ra hai nhiệm vụ chiến lược là sưu tầm để bảo tồn vốn văn hoá – văn học dân gian của các dân tộc Việt Nam và phát huy những giá trị văn hóa dân gian trong đời sống hôm nay. Theo đó, công tác bảo tồn văn hoá – văn học dân gian đã gắn với phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương, biến nhiều di sản văn hóa đặc sắc trong cộng đồng các dân tộc thành các giá trị tài sản, bảo đảm đời sống tinh thần, vật chất cho đồng bào. 

Đáng nói, dự án “Công bố và phổ biến tài sản văn hoá – văn học dân gian các dân tộc Việt Nam” của Hội Văn nghệ dân gian góp phần giúp cho nền văn hoá của người dân tốc không bị mai một nhanh chóng. Ước tính trong khoảng 30 năm qua, Hội Văn nghệ dân gian đã có gần 4.000 công trình sưu tầm, nghiên cứu của các hội viên, trên nhiều lĩnh vực như: văn hóa ngôn từ, văn hóa phong tục tập quán, văn hóa tín ngưỡng, các loại hình nghệ thuật diễn xướng, các nghề thủ công, làng nghề, các tri thức dân gian và văn hóa ẩm thực.

Thách thức đặt ra không chỉ là bảo quản kho tàng này mà còn phải phổ biến đến quần chúng nhân dân biết tới, hiểu được và trân trọng những giá trị văn hoá – văn học dân gian của 54 dân tộc anh em trên toàn quốc. 

Nhưng như vậy vẫn chưa đủ. Các cuộc thi, cuộc phát động sưu tầm văn học dân gian của các dân tộc thiểu số không chỉ dừng lại ở các thành phố lớn mà nên được lan rộng trên phạm vi cả nước. Trong đó, công tác biên soạn sách, giáo trình, học liệu cũng giúp ích cho việc tìm hiểu lịch sử, văn hóa các vùng miền cũng như tham khảo hoặc giảng dạy về văn học địa phương. Bên cạnh đó, các nhà bảo tồn cũng cần tổng kiểm kê các giá trị văn hoá – văn học dân gian cả nước, phục dựng nhiều loại hình văn học tiêu biểu, phổ biến cho thế hệ trẻ, thực hiện nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu các giá trị thẩm mỹ cao. 

Thiết nghĩ, đây đều là những hoạt động thiết thực góp phần làm tốt công tác bảo tồn, phát huy giá trị của di sản trong hiện tại và tương lai, góp phần giảm bớt nguy cơ đứt mạch truyền thống văn hóa dân tộc giữa các thế hệ.

Trang Anh
Cùng chuyên mục
Phim “Ròm” được khen về kỹ thuật quay phim và ngôn ngữ điện ảnh nhưng bị chê về kịch bản.

Để điện ảnh Việt hội nhập, vươn xa

(PLVN) - Dự thảo Luật Điện ảnh sửa đổi đang được đưa ra lấy ý kiến đã đặt ra vấn đề xây dựng nền điện ảnh Việt Nam hội nhập quốc tế cũng như khuyến khích phát triển thị trường điện ảnh trong nước; xem xét các quy định về điện ảnh trong bối cảnh khoa học, công nghệ đang phát triển mạnh mẽ và tác động trực tiếp, làm thay đổi thị hiếu người xem.

Đọc thêm

Mẹ và con trai cùng tình nguyện vào điểm nóng chống dịch

Bà Nguyễn Thị Sáu (trái) tặng quà cho người dân khó khăn.
(PLVN) - Mẹ là cán bộ phụ nữ, tích cực tham gia công tác phòng, chống dịch Covid-19 tại địa phương. Con là bác sĩ trẻ, tình nguyện dấn thân vào “điểm nóng” TP HCM chống dịch. Đó là chuyện về mẹ con bà Nguyễn Thị Sáu - Lê Hồng Cường (ngụ khu phố 3, phường Ghềnh Ráng, TP Quy Nhơn, tỉnh Bình Định).

Ngẫm ngợi nơi gác nhỏ: Đất Bản Ngoại

Ngẫm ngợi nơi gác nhỏ: Đất Bản Ngoại
(PLVN) - Phố Ba Giăng nằm trên trục đường 13A từ Thái Nguyên qua Đại Từ rồi vượt đèo Khế sang Tuyên Quang. Gọi là phố cho sang trọng chứ chỉ có mấy nhà bên dệ đường chỗ đó có con đường mòn nhỏ rẽ vào xóm Đồn.

Giữ lửa nghề làm giấy bản của người Dao

Giữ lửa nghề làm giấy bản của người Dao
Giấy bản là một sản phẩm có vai trò quan trọng và được sử dụng thường xuyên trong đời sống của đồng bào Dao. Giấy bản được người Dao dùng trong việc thờ cúng tổ tiên và các dịp lễ, tết, như Lễ cấp sắc, Lễ cầu an, Lễ cầu mùa... Kỹ thuật làm giấy bản của người Dao là một quy trình sản xuất được đúc rút và hoàn thiện qua nhiều thế hệ.

Người đàn ông miệt mài làm từ thiện giữa vùng dịch

Anh Nguyễn Văn Tâm bên chiếc xe "chở nặng yêu thương".
(PLVN) - Mặc thời tiết nắng nóng hay mưa gió, những chuyến xe chở rau xanh, bao gạo, thùng mì... của anh Nguyễn Văn Tâm vẫn lăn bánh để gửi tới những hộ dân đang thực hiện cách ly xã hội. Những món quà tuy giá trị không nhiều nhưng ẩn chứa tình người sâu đậm.

Về Nhơn Hải xem rùa biển đẻ trứng, nở con

Cá thể rùa biển bò lên bãi biển đẻ trứng ngày 29/6.
(PLVN) - Từ cuối tháng 6 đến nay, bãi biển trước thôn Hải Đông (xã Nhơn Hải, TP Quy Nhơn, tỉnh Bình Định) đã có 4 lượt rùa biển lên đẻ với 384 trứng. Mới đây, một ổ trứng rùa đã nở với tỷ lệ nở thành công đạt 54%, tạo động lực cho các bên tham gia cùng chung tay bảo tồn rùa biển.

Bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc: Vì sao nhiều chủ xe cơ giới chưa “mặn mà”?

(ảnh minh họa).
(PLVN) - Tham gia bảo hiểm trách nhiệm dân sự của chủ xe cơ giới là nghĩa vụ và trách nhiệm. Tuy nhiên, không ít người mua bảo hiểm trách nhiệm dân sự với tâm lý đối phó. Vậy đâu là giải pháp cần thiết để phát huy ý nghĩa của loại bảo hiểm này? Hãy cùng Thạc sỹ, Luật sư Nguyễn Đức Hùng - Phó Giám đốc, Công ty Luật TNHH TGS (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) phân tích các nguyên nhân.

Idol show khoe thân… khởi nghiệp bằng “vốn tự có” (kỳ 3)

Một quảng cáo tuyển idol show trên mạng xã hội.
(PLVN) - Nghề “idol show” (chỉ những cô gái trình diễn) hiện được nhiều bạn gái trẻ lựa chọn. Sẽ không có gì đáng nói, nếu nó chỉ phục vụ nhu cầu giải trí lành mạnh mà không bị biến tướng thành khoe thân, khiêu dâm, trái với thuần phong mỹ tục, tiềm ẩn tệ nạn xã hội.

Ấm tình Đất phương Nam

Ấm tình Đất phương Nam
(PLVN) - Chuyên đề Pháp luật số đặc biệt tháng 9 với tiêu đề "Đất phương Nam" sẽ ra mắt độc giả vào ngày 10/9. 

Người dân vẫn tin dùng mì Hảo Hảo vì không vi phạm tiêu chuẩn Việt Nam

Người dân vẫn tin dùng mì Hảo Hảo vì không vi phạm tiêu chuẩn Việt Nam
(PLVN) - Cuối tháng 8, dư luận xôn xao với thông tin Cơ quan An toàn Thực phẩm Ireland (FSAI) ra thông báo thu hồi một số lô sản phẩm ăn liền Hảo Hảo vì có chứa chất Ethylene Oxide (EO). Sau sự cố này, người dân vẫn sử dụng mì Hảo Hảo hàng ngày vì sản phẩm được khẳng định không vi phạm tiêu chuẩn Việt Nam.

Vì sao Đắk Lắk “tuýt còi” giao dịch đất đai ở Khu dân cư Hà Huy Tập?

Khu dân cư Hà Huy Tập còn được quảng cáo là khu đô thị Ân Phú nằm tại phường Tân An, TP.Buôn Ma Thuột (Ảnh: Cafeland.vn).
(PLVN) -  Đầu năm 2021, UBND tỉnh Đắk Lắk chấp thuận cho chủ đầu tư - Công ty CP Đầu tư Phát triển Đô thị Ân Phú chuyển quyền sử dụng đất đã đầu tư xây dựng hạ tầng tại Khu dân cư Hà Huy Tập. Thế nhưng, mới đây lại yêu cầu “không tiếp nhận, xử lý hồ sơ giao dịch”. Vì sao lại như vậy?

Những bài học kinh nghiệm quý báu của Bắc Giang trong phòng, chống dịch Covid-19

Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc trao tặng Huân chương Lao động hạng Ba cho Đảng bộ, chính quyền và nhân dân tỉnh Bắc Giang về thành tích chống dịch.
(PLVN) - Trong buổi làm việc với Tỉnh uỷ, UBND tỉnh Bắc Giang và trao Huân chương Lao động hạng Ba cho tỉnh Bắc Giang vì thành tích chống dịch cho lãnh đạo tỉnh, Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc đã khẳng định các bài học kinh nghiệm tốt của Bắc Giang trong phòng, chống COVID-19, đó là giãn cách kịp thời; thứ hai là bảo đảm an sinh xã hội cho người dân bằng nhiều nguồn lực; thứ ba là chữa trị tích cực cho người mắc COVID-19 nên hạn chế được số ca tử vong; và thứ tư tích cực vận động tiêm vaccine cho những đối tượng theo thứ tự ưu tiên.

Doanh nghiệp hàng không nỗ lực vượt qua “mùa Covid”

Hãng hàng không quốc gia Vietnam Airlines được hỗ trợ gói 12.000 tỷ đồng
(PLVN) - Hàng không là lĩnh vực chịu ảnh hưởng nặng nề bởi dịch bệnh Covid-19. Tuy nhiên, chưa có một doanh nghiệp hàng không nào ở Việt Nam phải phá sản, ngược lại đang trụ vững và sẵn sàng bay khi được phép cất cánh. Bí quyết nào đã giúp các doanh nghiệp hàng không giữ được sức khoẻ như vậy?