Văn hóa và pháp luật: Từ ý thức tuân thủ đến nếp sống văn minh
“Khi con người chấp hành pháp luật không đơn thuần vì sợ bị xử lý, mà trước hết vì lòng tự trọng, vì trách nhiệm công dân và vì ý thức gìn giữ những giá trị chung. Đó chính là chiều sâu văn hóa của một xã hội có kỷ cương”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương chia sẻ với Báo Pháp luật Việt Nam.
Theo ông, văn hóa có vai trò như thế nào trong việc hình thành ý thức và hành vi tuân thủ pháp luật của mỗi cá nhân trong xã hội?
- Theo tôi, điều đáng quý nhất của văn hóa là khả năng biến những điều đúng đắn thành niềm tin, thói quen và cách ứng xử tự nhiên của con người. Pháp luật có thể quy định điều gì được làm, điều gì không được làm, nhưng văn hóa góp phần hình thành câu trả lời sâu xa hơn: Vì sao chúng ta cần sống có trách nhiệm với bản thân, với người khác và với cộng đồng? Khi một người dừng xe trước đèn đỏ dù đường vắng, không xả rác dù không có ai nhắc nhở, tôn trọng quyền lợi của người khác dù không có sự giám sát, đó không chỉ là biểu hiện của ý thức pháp luật mà còn là kết quả của một nền tảng văn hóa tốt đẹp.
Văn hóa tác động đến ý thức tuân thủ pháp luật qua gia đình, nhà trường, môi trường làm việc, dư luận xã hội và nhất là sự nêu gương. Một đứa trẻ lớn lên trong gia đình mà người lớn sống trung thực, biết giữ lời hứa, tôn trọng quy tắc chung sẽ dễ hình thành ý thức tôn trọng pháp luật hơn. Ngược lại, nếu thường xuyên chứng kiến thói quen tùy tiện, ứng xử theo quan hệ thân quen, tìm cách lách quy định để được lợi cho mình, những bài học pháp luật trên lớp khó có thể phát huy đầy đủ tác dụng.
Vì thế, xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật không thể chỉ bắt đầu từ việc phổ biến các điều khoản hay tăng mức xử phạt. Cần nuôi dưỡng một môi trường văn hóa trong đó sự tử tế được khuyến khích, hành vi đúng được trân trọng và sự vi phạm bị cộng đồng lên án một cách công bằng. Khi ấy, con người chấp hành pháp luật không đơn thuần vì sợ bị xử lý, mà trước hết vì lòng tự trọng, vì trách nhiệm công dân và vì ý thức gìn giữ những giá trị chung. Đó chính là chiều sâu văn hóa của một xã hội có kỷ cương.
Trong bối cảnh xã hội hiện nay, mối quan hệ giữa văn hóa và pháp luật được thể hiện như thế nào? Hai yếu tố này có thể bổ trợ cho nhau ra sao trong việc xây dựng một xã hội văn minh?
- Văn hóa và pháp luật không phải hai lĩnh vực đứng riêng, mà là hai phương thức quan trọng cùng định hình trật tự và chất lượng phát triển xã hội. Văn hóa cung cấp nền tảng giá trị, chuẩn mực đạo đức và sự đồng thuận; pháp luật thể chế hóa những giá trị cần được bảo vệ thành quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm rõ ràng, có cơ chế bảo đảm thực hiện. Có thể nói, văn hóa làm cho pháp luật gần gũi với đời sống hơn, còn pháp luật giúp các giá trị văn hóa tiến bộ có điều kiện được bảo vệ và lan tỏa bền vững hơn.
Mối quan hệ ấy càng nổi bật khi xã hội thay đổi rất nhanh bởi kinh tế thị trường, đô thị hóa, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số. Những vấn đề như ứng xử trên mạng xã hội, bảo vệ dữ liệu cá nhân, tôn trọng bản quyền, bảo vệ môi trường hay phòng, chống bạo lực gia đình đều cần khung pháp lý đủ rõ, đủ nghiêm. Nhưng quy định pháp luật sẽ khó đi vào cuộc sống nếu con người thiếu sự đồng cảm, thiếu tinh thần trách nhiệm và chưa coi trọng phẩm giá của người khác. Ngược lại, thiện chí hay lời khuyên đạo đức, dù rất cần thiết, cũng không thể thay thế những thiết chế pháp lý bảo vệ người yếu thế và bảo đảm công bằng.
Đó cũng là điểm gặp nhau rất đáng chú ý giữa Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật với Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam: cùng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng văn hóa thượng tôn, tuân thủ pháp luật. Điều chúng ta cần hướng tới không chỉ là một xã hội có nhiều quy định đúng, mà là một xã hội trong đó pháp luật được xây dựng hợp lý, thực thi công bằng và được người dân tự giác tôn trọng. Xã hội văn minh phải vừa có kỷ cương, vừa có tình người; vừa bảo đảm quyền, vừa đề cao trách nhiệm.
Có thể nói: Pháp luật đặt ra những quy chuẩn, quy định bắt buộc, còn văn hóa định hướng hành vi từ bên trong. Ông đánh giá như thế nào về nhận định này?
- Tôi cho rằng nhận định đó rất gợi mở, bởi nó chỉ ra sự khác biệt về cách thức tác động của pháp luật và văn hóa. Pháp luật xác lập những giới hạn bắt buộc, những chuẩn mực chung mà mọi người phải tôn trọng; văn hóa bồi đắp hệ giá trị, lòng tự trọng và khả năng tự điều chỉnh hành vi. Pháp luật có thể khiến con người không dám làm điều sai, nhưng văn hóa giúp con người không muốn làm điều sai. Khi hai yếu tố gặp nhau, sự tuân thủ sẽ bền vững hơn nhiều so với việc chỉ dựa vào kiểm tra, giám sát và xử phạt.
Tuy nhiên, cũng không nên hiểu sự phân biệt này một cách tuyệt đối. Một hệ thống pháp luật công bằng, minh bạch, được thực thi nhất quán sẽ dần tạo nên thói quen, niềm tin và văn hóa pháp luật từ bên trong mỗi người. Đồng thời, văn hóa không chỉ nằm ở suy nghĩ cá nhân; nó còn được thể hiện qua quy tắc ứng xử, sự đánh giá của cộng đồng và những chuẩn mực được thực hành hằng ngày. Nói cách khác, pháp luật cũng có chức năng giáo dục, còn văn hóa cũng có sức mạnh điều chỉnh hành vi xã hội.
Điều đáng suy nghĩ là chúng ta không thể kêu gọi người dân tự giác tuân thủ nếu bản thân việc thực thi pháp luật thiếu công bằng, nếu người làm đúng chịu thiệt, còn người vi phạm lại tìm được cách né tránh trách nhiệm. Văn hóa thượng tôn pháp luật cần được bồi đắp bằng cả giáo dục và niềm tin vào công lý. Theo nghĩa đó, thước đo cao nhất của một xã hội văn minh không phải là có bao nhiêu người bị xử phạt, mà là có bao nhiêu người tự giác hành động đúng ngay cả khi không ai giám sát.

Theo ông, những giá trị văn hóa truyền thống của Việt Nam có thể đóng góp như thế nào vào quá trình xây dựng, hoàn thiện và thực thi pháp luật?
- Dân tộc Việt Nam có một nguồn vốn văn hóa rất quý, được hình thành và bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử. Đó là lòng yêu nước, tinh thần cộng đồng, sự trọng nghĩa tình, tính nhân ái, đức khoan dung, truyền thống hiếu học và ý thức trách nhiệm đối với gia đình, quê hương, đất nước. Những giá trị ấy có thể trở thành nguồn lực đạo đức quan trọng trong xây dựng và thực thi pháp luật, bởi suy cho cùng, pháp luật phải hướng tới con người, bảo vệ phẩm giá con người, củng cố sự công bằng và tạo điều kiện cho mỗi người phát triển.
Chẳng hạn, tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái giúp củng cố ý thức về nghĩa vụ với cộng đồng; truyền thống trọng chữ tín có ý nghĩa lớn trong xây dựng văn hóa kinh doanh và tôn trọng cam kết; sự coi trọng hòa hiếu, đối thoại có thể góp phần nâng cao hiệu quả hòa giải và giải quyết mâu thuẫn ở cơ sở. Những hương ước, quy ước tiến bộ, được cộng đồng cùng thảo luận và thực hiện trên cơ sở phù hợp pháp luật, cũng có thể hỗ trợ xây dựng nếp sống văn minh, giữ gìn môi trường và bảo vệ di sản văn hóa.
Nhưng phát huy truyền thống không có nghĩa là giữ nguyên mọi tập quán cũ. Chúng ta cần kế thừa có chọn lọc, đặt các giá trị truyền thống trong ánh sáng của Hiến pháp, quyền con người, quyền công dân và yêu cầu bình đẳng của xã hội hiện đại. Không thể vì “tình làng nghĩa xóm” mà bao che vi phạm; không thể vì “dĩ hòa vi quý” mà bỏ qua bạo lực, bất công; càng không thể để “lệ làng” đứng trên “phép nước”. Giá trị của truyền thống chỉ thực sự được phát huy khi nó giúp pháp luật nhân văn hơn, gần dân hơn, chứ không làm suy giảm tính nghiêm minh và công bằng. Tôi nghĩ một hệ thống pháp luật tiến bộ phải vừa tiếp thu tinh hoa pháp lý của nhân loại, vừa bén rễ sâu trong đời sống văn hóa Việt Nam.
Theo ông, cần có những giải pháp gì để xây dựng văn hóa pháp luật trong cộng đồng, đặc biệt là nâng cao ý thức tự giác chấp hành pháp luật của thế hệ trẻ?
- Theo tôi, muốn xây dựng văn hóa pháp luật, trước hết phải thay đổi cách tiếp cận: từ chỗ chủ yếu truyền đạt quy định sang hình thành năng lực sống và hành động theo pháp luật. Đối với thế hệ trẻ, giáo dục pháp luật không nên dừng ở việc học thuộc điều khoản, mà cần giúp các em hiểu quyền của mình, tôn trọng quyền của người khác, biết nhận diện rủi ro và có bản lĩnh lựa chọn điều đúng. Có thể đưa những tình huống gần gũi như bạo lực học đường, an toàn giao thông, ứng xử trên mạng, lừa đảo trực tuyến, quyền riêng tư, bản quyền, bảo vệ môi trường vào hoạt động giáo dục trải nghiệm, tranh biện, phiên tòa giả định và các dự án phục vụ cộng đồng.
Thứ hai, cần xây dựng sự thống nhất giữa gia đình, nhà trường và xã hội. Không thể dạy trẻ nói thật khi người lớn thường xuyên tìm cách đối phó; không thể yêu cầu học sinh chấp hành nội quy khi chính người có trách nhiệm lại thiếu gương mẫu. Cán bộ, đảng viên, công chức, thầy, cô giáo và cha mẹ phải là những người thực hành trước các chuẩn mực mà mình mong muốn thế hệ trẻ noi theo. Đồng thời, pháp luật phải dễ tìm, dễ hiểu, dễ thực hiện; việc áp dụng phải nghiêm minh, công bằng và có trách nhiệm giải trình. Niềm tin của người trẻ được xây dựng không chỉ bằng lời tuyên truyền, mà bằng những gì họ chứng kiến trong đời sống hằng ngày.
Thứ ba, phải đổi mới mạnh mẽ truyền thông pháp luật trong môi trường số. Thay vì những thông điệp khô cứng, chúng ta cần các video ngắn, đồ họa, câu chuyện, sản phẩm sáng tạo và nền tảng tra cứu đáng tin cậy, phù hợp ngôn ngữ và thói quen tiếp nhận thông tin của giới trẻ. Cần trang bị năng lực kiểm chứng thông tin pháp lý, ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân và trách nhiệm đối với lời nói, hành vi trên không gian mạng. Đặc biệt, nên tạo điều kiện cho thanh niên trực tiếp góp ý chính sách, tham gia các hoạt động giám sát, tình nguyện và sáng kiến vì cộng đồng, để các em thấy pháp luật không phải điều gì xa lạ, mà gắn với quyền lợi và trách nhiệm của chính mình.
Tôi muốn nhấn mạnh một điều: xây dựng văn hóa pháp luật là công việc lâu dài của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, chứ không chỉ của các cơ quan thực thi pháp luật. Khi mỗi gia đình coi trọng sự trung thực, mỗi nhà trường nuôi dưỡng ý thức công dân, mỗi cơ quan công quyền hành xử đúng mực và mỗi người trẻ biết tự trọng, biết tôn trọng người khác, thì tinh thần thượng tôn pháp luật sẽ dần trở thành nếp sống. Và khi chấp hành pháp luật trở thành một biểu hiện của văn hóa, chúng ta không chỉ xây dựng một xã hội trật tự hơn, mà còn kiến tạo một xã hội đáng sống, nhân văn và có niềm tin hơn.