Vấn đề dân số là trách nhiệm của mỗi nhà, mỗi người

Khoảng năm 2030, kết thúc “dân số vàng”

Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh, những người từ 60 tuổi trở lên tăng từ 11,9% tổng dân số (năm 2019) lên 13% (năm 2022) và dự báo hơn 25% (năm 2050). Khoảng năm 2038, Việt Nam kết thúc thời kỳ “dân số vàng” và chính thức chuyển sang giai đoạn dân số già.

Ngày 10/12/2025, tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, Quốc hội đã bấm nút thông qua Luật Dân số, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2026. Luật có nhiều điểm nổi bật để duy trì chính sách dân số phù hợp trong tình hình mới.

Đơn cử, nhằm đưa ra giải pháp cấp thiết vực dậy mức sinh đang chạm đáy lịch sử (1,91 con/phụ nữ) và khắc phục chênh lệch mức sinh giữa các vùng miền, theo Luật Dân số, vợ chồng được quyết định thời gian sinh con, số con. Thay vì khuyến khích mỗi cặp đôi chỉ có từ 1 đến 2 con như quy định cũ, luật mới trao quyền tự quyết về thời điểm, số lượng và khoảng cách sinh. Quyết định này dựa trên điều kiện sức khỏe, thu nhập và hoàn cảnh cụ thể của mỗi gia đình.

Phụ nữ sinh con thứ hai được nghỉ thai sản 7 tháng (tăng một tháng so với hiện hành), trong khi người chồng được nghỉ 10 ngày để cùng chăm sóc gia đình. Cục Dân số, Bộ Y tế cho biết mức tăng này tương đương mức trung bình của khu vực, đã được tính toán kỹ lưỡng dựa trên nguồn lực quốc gia nhằm bảo đảm sức khỏe tốt nhất cho cả mẹ và bé.

Đặc biệt, chính sách sát sườn “các gia đình sinh đủ hai con sẽ được ưu tiên mua hoặc thuê nhà ở xã hội” của Luật Dân số sẽ giúp các cặp vợ chồng sớm an cư, giảm gánh nặng kinh tế để tập trung nuôi dạy con cái. Luật quy định, Nhà nước sẽ hỗ trợ tài chính cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi, người tại vùng có mức sinh thấp hoặc thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số rất ít người. Đặc biệt, các gia đình sinh đủ hai con sẽ được ưu tiên mua hoặc thuê nhà ở xã hội.

Để giảm thiểu tình trạng mất cân bằng giới tính, Luật nghiêm cấm tuyệt đối việc lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức. Người có hành vi thông báo, tiết lộ giới tính thai nhi nhằm mục đích phá thai sẽ bị đình chỉ hành nghề khám, chữa bệnh. Định kỳ hàng năm, cơ quan thống kê sẽ công bố số liệu liên quan để chính quyền các cấp xây dựng biện pháp can thiệp phù hợp.

Luật chú trọng phát triển nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi thông qua các chính sách miễn giảm học phí, cấp học bổng cho sinh viên chuyên ngành lão khoa, nhất là tại vùng khó khăn. Đồng thời, Nhà nước sẽ có cơ chế đãi ngộ đặc biệt để thu hút nhân viên y tế làm việc trong lĩnh vực này…

Việc ban hành Luật Dân số được kỳ vọng sẽ góp phần nâng hiệu lực của Pháp lệnh Dân số năm 2003 lên một tầm cao mới, tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho chính sách dân số quốc gia trong giai đoạn phát triển mới, khi Việt Nam đồng thời đối diện mức sinh thấp, già hóa dân số nhanh và yêu cầu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Ngày 23/12/2025, chủ trì cuộc họp góp ý dự thảo hồ sơ “Đề án sửa đổi, bổ sung Chương trình Điều chỉnh mức sinh phù hợp các vùng, đối tượng đến năm 2030 đảm bảo vững chắc mức sinh thay thế quốc gia” tại Bộ Y tế, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên khẳng định, “Đề án đã thể hiện rõ quan điểm chuyển trọng tâm chính sách dân số từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước giàu mạnh và thịnh vượng trong kỷ nguyên mới”.

Đưa nội dung về điều chỉnh mức sinh vào hương ước, quy ước

Trong kỷ nguyên mới, dân số là yếu tố quan trọng hàng đầu. Hướng tới mục tiêu triển khai thi hành Luật Dân số kịp thời, đồng bộ, thống nhất và hiệu quả trên phạm vi cả nước, ngày 20/1/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Thành Long đã ký Quyết định số 153/QĐ-TTg ban hành Kế hoạch triển khai thi hành Luật Dân số 2025.

Kế hoạch xác định cụ thể nội dung công việc, tiến độ, thời hạn hoàn thành, phân công và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức có liên quan trong việc tổ chức thi hành Luật Dân số bảo đảm kịp thời, toàn diện, thống nhất, đồng bộ, hiệu lực, hiệu quả; thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương trong việc thực hiện các hoạt động triển khai thi hành Luật Dân số trên phạm vi cả nước; nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các cấp, các ngành và Nhân dân trong việc triển khai, thi hành Luật Dân số và các văn bản quy định chi tiết một số điều của Luật...

Kế hoạch cũng đưa ra nhiều nội dung nhiệm vụ cụ thể để Bộ Y tế và các Bộ, ngành, địa phương, cơ quan, tổ chức có liên quan triển khai thực hiện, trong đó có yêu cầu UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có trách nhiệm xây dựng và trình HĐND cùng cấp ban hành văn bản quy phạm pháp luật quy định chi tiết các nội dung được giao trong Luật Dân số.

Tại Hà Nội, Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội Vũ Thu Hà ký ban hành Kế hoạch triển khai thực hiện công tác dân số và phát triển Thành phố Hà Nội năm 2026. Theo đó, Thành phố rà soát, nghiên cứu, xây dựng, ban hành chính sách hỗ trợ, can thiệp thích hợp khuyến khích nam, nữ thanh niên kết hôn sớm, các cặp vợ chồng sinh con sớm và sinh đủ 2 con trước 35 tuổi; chính sách hỗ trợ phụ nữ khi mang thai, sinh con; chính sách khuyến khích khen thưởng, động viên kịp thời những trường hợp thực hiện tốt chính sách dân số...

Hà Nội cũng đẩy mạnh các hoạt động tuyên truyền, vận động với hình thức đa dạng, phong phú, sinh động, hấp dẫn và thuyết phục, phù hợp với từng địa phương, từng nhóm đối tượng. Đặc biệt, Hà Nội tổ chức các sự kiện truyền thông thu hút giới trẻ tham gia, triển khai các mô hình, câu lạc bộ hỗ trợ làm quen với các bạn chưa kết hôn; mô hình thanh niên sinh đủ 2 con trước tuổi 35…; tăng cường phổ biến, tuyên truyền, cung cấp thông tin pháp luật của Nhà nước về duy trì mức sinh thay thế, đặc biệt là quyền và nghĩa vụ của mỗi cá nhân, mỗi cặp vợ chồng trong việc sinh con theo Điều 13 Luật Dân số (mỗi cặp vợ chồng, cá nhân có quyền quyết định về thời gian sinh con, số con và khoảng cách giữa các lần sinh phù hợp với lứa tuổi, tình trạng sức khỏe, điều kiện học tập, lao động, công tác, thu nhập và nuôi dạy con của các cặp vợ chồng, cá nhân trên cơ sở bình đẳng).

Theo Kế hoạch triển khai thực hiện công tác dân số và phát triển Thành phố Hà Nội năm 2026, Thành phố tập trung lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện các biện pháp duy trì mức sinh thay thế thành một nội dung trọng tâm trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo của chính quyền các cấp; đưa nội dung về điều chỉnh mức sinh vào hương ước, quy ước của thôn, tổ dân phố.

Theo UBND Thành phố Hà Nội, mục tiêu của kế hoạch nhằm duy trì vững chắc mức sinh thay thế, khuyến khích các cặp vợ chồng và cá nhân sinh con, sinh đủ hai con; giảm thiểu tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh; nâng cao chất lượng dân số góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; đẩy mạnh chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, thích ứng với già hóa dân số…

Có thể nói, khi mỗi cá nhân ý thức rằng quyết định của mình hôm nay sẽ ảnh hưởng đến cộng đồng ngày mai, dân số sẽ không còn là “bài toán” của riêng Nhà nước mà trở thành trách nhiệm chung của toàn xã hội. Chỉ khi từng người dân hành động có trách nhiệm, dân số mới thực sự trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững đất nước.