Tuyên Quang: Giữ gìn bản sắc văn hóa các dân tộc, nền tảng của khối đại đoàn kết toàn dân

Kho tàng văn hóa đa dạng và những kết quả nổi bật

Với 46 thành phần dân tộc, hơn 1,3 triệu đồng bào dân tộc thiểu số, chiếm 73,5% dân số toàn tỉnh, Tuyên Quang sở hữu một kho tàng văn hóa đặc biệt phong phú. Thời gian qua, công tác bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống luôn được Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo; Sở Dân tộc và Tôn giáo chủ động tham mưu triển khai đồng bộ các chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước, trọng tâm là việc phối hợp với Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch trong thực hiện Dự án 6 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030, giai đoạn I: từ năm 2021 đến năm 2025.

Nhờ đó, nhiều giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp tiếp tục được bảo tồn và phát huy hiệu quả. Các lễ hội, làn điệu dân ca, dân vũ, nghề thủ công, trang phục, tiếng nói, chữ viết và tri thức dân gian của đồng bào Tày, Dao, Mông, Nùng, Sán Chay, Pà Thẻn, Lô Lô... được gìn giữ, phục dựng và truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Công tác bảo tồn cũng ngày càng gắn chặt với phát triển kinh tế và du lịch cộng đồng. Sở Dân tộc và Tôn giáo tham mưu triển khai Dự án 6 theo hướng lấy cộng đồng làm chủ thể, hỗ trợ xây dựng mô hình du lịch cộng đồng, gắn văn hóa truyền thống với sản phẩm OCOP, làng nghề, ẩm thực đặc trưng, giúp nhiều giá trị văn hóa trở thành nguồn lực phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập người dân.

Ý thức bảo tồn trong cộng đồng cũng ngày càng được nâng cao khi đồng bào tích cực tham gia hoạt động văn hóa, lễ hội; đội ngũ nghệ nhân, người có uy tín, già làng, trưởng bản phát huy vai trò truyền dạy văn hóa, vận động Nhân dân xóa bỏ hủ tục, xây dựng đời sống văn hóa mới. Việc huy động sức mạnh cả hệ thống chính trị cũng ngày càng hiệu quả khi cùng các địa phương lồng ghép nguồn lực từ nhiều chương trình, dự án góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tạo nền tảng phát triển du lịch văn hóa, biến giá trị văn hóa thành nguồn lực nội sinh cho phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

Không dừng ở chủ trương, công tác bảo tồn và phát huy văn hóa được cụ thể hóa thông qua các nội dung của Dự án 6, tập trung khôi phục, bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, nâng cao năng lực đội ngũ làm công tác văn hóa, hỗ trợ cơ sở vật chất và ưu tiên các dân tộc rất ít người. Đồng thời, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng, góp phần phát huy giá trị di sản và nâng cao đời sống đồng bào.

Kết quả triển khai cho thấy sự đầu tư có chiều sâu khôi phục bản sắc văn hóa truyền thống tiêu biểu của dân tộc Pà Thẻn; khảo sát, kiểm kê, tư liệu hóa di sản văn hóa; bảo tồn lễ hội truyền thống; mở lớp tập huấn truyền dạy văn hóa phi vật thể; phục hồi loại hình văn hóa phi vật thể có nguy cơ mai một; xây dựng mô hình văn hóa truyền thống gắn với hành trình du lịch, hỗ trợ các câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian, duy trì đội văn nghệ truyền thống tại các thôn, xây dựng điểm đến du lịch tiêu biểu vùng dân tộc thiểu số và miền núi.

Bên cạnh đó là nội dung xuất bản sách, đĩa phim tư liệu; các hoạt động giao lưu văn hóa nghệ thuật và thể thao truyền thống; chương trình tuyên truyền quảng bá giá trị văn hóa gắn với xúc tiến du lịch. Tỉnh đã đầu tư bảo tồn 2 làng, bản truyền thống tiêu biểu, hỗ trợ tủ sách cộng đồng, tu bổ, tôn tạo 3 di tích quốc gia đặc biệt và di tích quốc gia có giá trị tiêu biểu.

Đặc biệt, hạ tầng văn hóa cơ sở được đầu tư mạnh, cùng một mô hình bảo tàng sinh thái nhằm bảo tàng hóa di sản trong cộng đồng. Những con số này cho thấy cách tiếp cận bài bản, lấy cộng đồng làm chủ thể, biến di sản thành nguồn lực phát triển bền vững.

Các dân tộc rất ít người được quan tâm, hỗ trợ thông qua các chính sách phát triển kinh tế - xã hội và bảo tồn bản sắc văn hóa. Tỉnh triển khai các chương trình, chính sách phù hợp, tập trung hỗ trợ phát triển sản xuất, cải thiện điều kiện sống, đầu tư hạ tầng thiết yếu, đồng thời bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, góp phần nâng cao đời sống và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Từ năm 2020, tỉnh đã đầu tư xây dựng Nhà văn hóa dân tộc Lô Lô tại huyện Đồng Văn cũ, tạo không gian sinh hoạt cộng đồng, lưu giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Đồng thời, triển khai dự án khôi phục Lễ nhảy lửa của dân tộc Pà Thẻn tại xã Linh Phú, góp phần phục dựng một nghi lễ truyền thống đặc sắc và tạo tiền đề phát triển du lịch văn hóa. Nhiều hoạt động truyền dạy tiếng nói, văn hóa, nghi lễ và hỗ trợ trang phục truyền thống cũng được triển khai, góp phần nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc trong cộng đồng.

Lô Lô Chải, được Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc (UN Tourism) vinh danh "Làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2025", có ý nghĩa quan trọng đối với định hướng bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch bền vững của tỉnh sau hợp nhất. Thành công của Lô Lô Chải cho thấy việc phát huy giá trị văn hóa bản địa, gắn với bảo vệ cảnh quan, môi trường và phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng có thể tạo ra những sản phẩm du lịch hấp dẫn, góp phần đưa văn hóa trở thành nguồn lực phát triển và nâng cao đời sống đồng bào.

Từ đó, xác định tiếp tục phát huy vai trò chủ thể của đồng bào, người có uy tín, nghệ nhân trong gìn giữ di sản; kết hợp chuyển đổi số để quảng bá văn hóa, xây dựng các mô hình du lịch cộng đồng đặc trưng, đồng thời ưu tiên nguồn lực cho các dân tộc rất ít người.

Việc hợp nhất địa giới hành chính với quy mô địa bàn rộng hơn, thành phần dân tộc đa dạng hơn, vừa tạo ra những cơ hội mới, vừa đặt ra không ít thách thức.

Về thuận lợi, 46 thành phần dân tộc cùng sinh sống, với hơn 1,3 triệu người dân tộc thiểu số, chiếm khoảng 73,5% dân số, tạo điều kiện để tỉnh phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc, khai thác các giá trị đa dạng về bản sắc văn hóa và tri thức bản địa, thúc đẩy phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và các sản phẩm OCOP gắn với bản sắc dân tộc. Tỉnh có hệ thống cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo, lễ hội và di tích phong phú, tạo tiềm năng phát triển du lịch tâm linh. Đội ngũ người có uy tín, cùng già làng, trưởng bản, chức sắc tôn giáo tiếp tục phát huy vai trò trong tuyên truyền, vận động, hòa giải ở cơ sở và gìn giữ bản sắc văn hóa.

Tuy nhiên, công tác quản lý cũng đứng trước nhiều thách thức. Địa bàn rộng, với 123/124 xã, phường thuộc vùng dân tộc thiểu số và miền núi, trong đó có 87 xã đặc biệt khó khăn, đòi hỏi công tác quản lý phải tiếp tục đổi mới, sâu sát cơ sở.

Bảo tồn văn hóa gắn với phát triển bền vững

Trước tác động của đô thị hóa, hội nhập và công nghệ số, việc khuyến khích thế hệ trẻ người dân tộc thiểu số gìn giữ tiếng nói, trang phục và phong tục truyền thống được Sở Dân tộc và Tôn giáo xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm để triển khai thực hiện Kế hoạch số 248/KH-UBND ngày 30/6/2026 của UBND tỉnh triển khai Nghị quyết số 89-NQ/TU ngày 12/5/2026 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy về xây dựng nếp sống văn minh trong Nhân dân các dân tộc tỉnh Tuyên Quang. Công tác tuyên truyền được chú trọng nhằm khơi dậy niềm tự hào, ý thức trách nhiệm của thế hệ trẻ đối với bản sắc văn hóa dân tộc.

Trong quá trình này, người có uy tín, già làng, trưởng bản, nghệ nhân dân gian giữ vai trò nòng cốt trong truyền dạy tiếng nói, chữ viết, phong tục, dân ca, dân vũ và nghề thủ công truyền thống. Sở thực hiện chính sách đối với người có uy tín, tổ chức tập huấn, tạo điều kiện để lực lượng này phát huy vai trò hạt nhân bảo tồn văn hóa tại cơ sở, đồng thời là cầu nối giữa cấp ủy, chính quyền với Nhân dân, tham gia hòa giải, vận động Nhân dân, góp phần giữ gìn khối đại đoàn kết toàn dân tộc, an ninh, trật tự ở cơ sở.

Cùng với đó, công tác bảo tồn văn hóa được lồng ghép với xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững; khuyến khích đưa giáo dục văn hóa truyền thống vào trường học và các hoạt động cộng đồng. Ứng dụng công nghệ số, mạng xã hội trong quảng bá văn hóa cũng được tăng cường, tạo những phương thức tiếp cận phù hợp, giúp thế hệ trẻ hiểu, trân trọng và lan tỏa các giá trị truyền thống.

Dù đạt nhiều kết quả tích cực, công tác bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Mỗi dân tộc có những giá trị văn hóa đặc trưng, trong khi nguồn lực đầu tư còn hạn chế; đội ngũ nghệ nhân ngày càng cao tuổi, việc truyền dạy cho thế hệ trẻ chưa đồng đều. Quá trình đô thị hóa, hội nhập và sự phát triển của công nghệ số, mạng xã hội cũng đang tác động mạnh đến lối sống, thị hiếu của giới trẻ, tiềm ẩn nguy cơ mai một tiếng nói, chữ viết, trang phục và nghề truyền thống.

Trước thực tế đó, Sở Dân tộc và Tôn giáo xác định bảo tồn văn hóa phải gắn với phát triển, lấy cộng đồng làm chủ thể; tiếp tục lồng ghép, huy động các nguồn lực, phát huy vai trò của người có uy tín, già làng, trưởng bản, nghệ nhân, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số và quảng bá các giá trị văn hóa trên môi trường số. Quan điểm xuyên suốt là bảo tồn không chỉ nhằm gìn giữ di sản, mà còn phải phát huy giá trị di sản, từng bước biến văn hóa thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống đồng bào.

Thời gian tới, Sở xác định bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa phải gắn với phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống Nhân dân và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Đồng thời, tiếp tục triển khai hiệu quả các chủ trương, kế hoạch về công tác dân tộc; xác định vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi là không gian phát triển có ý nghĩa chiến lược, trong đó đồng bào vừa là chủ thể sáng tạo, gìn giữ văn hóa, vừa là chủ thể thụ hưởng thành quả phát triển.

Trọng tâm là bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp; rà soát, phân loại phong tục, tập quán để gìn giữ những giá trị phù hợp, từng bước loại bỏ hủ tục lạc hậu; phát huy vai trò của người có uy tín, già làng, trưởng bản, nghệ nhân trong truyền dạy văn hóa; lồng ghép, huy động các nguồn lực, đẩy mạnh chuyển đổi số, số hóa di sản gắn với phát triển du lịch cộng đồng và sinh kế bền vững.

Với sự đa dạng về thành phần dân tộc và kho tàng di sản phong phú, Tuyên Quang đang từng bước hình thành hướng đi gắn bảo tồn bản sắc văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng, nâng cao đời sống Nhân dân và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Khi cộng đồng thực sự là chủ thể gìn giữ và phát huy di sản, khi thế hệ trẻ tiếp nối những giá trị truyền thống bằng những phương thức phù hợp với đời sống hiện đại, văn hóa sẽ không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực nội sinh, góp phần xây dựng Tuyên Quang phát triển nhanh, bền vững, giàu bản sắc.