Tuyên Quang: Gìn giữ mạch nguồn hát Then - đàn Tính giữa đời sống hiện đại

Không gian nuôi dưỡng hát Then - đàn Tính

Trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào Tày, hát Then và đàn Tính không chỉ là một loại hình nghệ thuật dân gian mà còn gắn bó mật thiết với tín ngưỡng, lễ nghi và sinh hoạt cộng đồng. Trải qua nhiều biến động của thời gian, đặc biệt là sự tác động mạnh mẽ của đời sống hiện đại, những giá trị văn hóa truyền thống ấy từng đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương của tỉnh Tuyên Quang, tiếng Then, đàn Tính vẫn được gìn giữ như một mạch nguồn bền bỉ chảy trong đời sống cộng đồng.

Tại xã Kim Bình, nơi đồng bào Tày sinh sống lâu đời, Câu lạc bộ Hát Then, đàn Tính đã trở thành điểm hẹn quen thuộc của những người yêu văn hóa dân tộc. Không gian sinh hoạt của câu lạc bộ thường diễn ra trong những ngôi nhà sàn truyền thống, nơi tiếng đàn, tiếng hát hòa quyện cùng nếp sống bản làng, tạo nên bức tranh văn hóa vừa mộc mạc, vừa đậm đà bản sắc.

Các thành viên câu lạc bộ đến từ nhiều độ tuổi khác nhau, phần lớn là phụ nữ trung niên và người cao tuổi. Không giáo trình bài bản, không khuôn mẫu cứng nhắc, họ học hát Then bằng những trang giấy chép tay, bằng việc lắng nghe người đi trước truyền dạy và kiên trì luyện tập qua từng buổi sinh hoạt. Chính cách trao truyền tự nhiên ấy đã giúp những làn điệu Then cổ được bảo tồn tương đối nguyên vẹn cả về giai điệu lẫn tinh thần.

Với các thành viên, mỗi buổi sinh hoạt không chỉ là thời gian tập luyện văn nghệ mà còn là dịp để gặp gỡ, sẻ chia, nhắc nhớ nhau về cội nguồn văn hóa. Tiếng đàn Tính vì thế không chỉ vang lên như một âm thanh nghệ thuật, mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, bồi đắp đời sống tinh thần của người dân nơi đây.

Sự tiếp nối tự nhiên của di sản văn hóa.

Không chỉ ở khu vực nông thôn, tại các khu dân cư đô thị của thành phố Tuyên Quang, hát Then - đàn Tính cũng đang tìm được chỗ đứng vững chắc trong đời sống cộng đồng. Tiêu biểu là Câu lạc bộ Hát Then, đàn Tính tổ dân phố 23 Kim Phú, phường Minh Xuân.

Được thành lập từ năm 2024, câu lạc bộ hiện thu hút gần 40 thành viên, đa phần là người dân tộc Tày đang sinh sống trên địa bàn phường Minh Xuân. Điều đáng ghi nhận là sự tham gia của nhiều thế hệ, từ người cao tuổi đến thanh thiếu niên, tạo nên sự tiếp nối tự nhiên trong việc trao truyền di sản văn hóa.

Theo bà Hoàng Thị Nguyệt, Chủ nhiệm Câu lạc bộ, mục tiêu xuyên suốt của các buổi sinh hoạt không chỉ là học hát, tập đàn mà còn là tạo dựng một không gian văn hóa lành mạnh, gắn kết cộng đồng. Mỗi tuần, các thành viên lại quây quần bên nhau, cùng luyện tập những làn điệu Then quen thuộc, chỉnh sửa từng nhịp đàn, câu hát để giữ đúng tinh thần truyền thống.

Trong không khí ấm cúng ấy, vai trò của các nghệ nhân dân gian được thể hiện rõ nét. Những người am hiểu sâu sắc về Then và đàn Tính không chỉ truyền dạy kỹ thuật mà còn kể lại nguồn gốc, ý nghĩa của từng bài Then gắn với tín ngưỡng, đạo lý và đời sống tinh thần của đồng bào Tày. Qua đó, thế hệ trẻ không chỉ học biểu diễn mà còn dần thấm nhuần giá trị văn hóa cốt lõi của dân tộc mình.

Góp phần quan trọng trong hành trình gìn giữ ấy là nghệ nhân Thàm Ngọc Kiến, hiện sinh sống tại tổ dân phố 15, phường Minh Xuân. Sinh ra và lớn lên trong môi trường văn hóa Tày truyền thống, từ thuở ấu thơ, ông đã được nghe tiếng đàn, câu hát Then vang lên trong các nghi lễ tâm linh của bản làng. Chính những lần theo cha mẹ đi xem các thầy Then hành lễ đã gieo vào tâm hồn ông niềm say mê sâu sắc với loại hình nghệ thuật này.

Không dừng lại ở việc hát Then, đánh đàn Tính, ông Thàm Ngọc Kiến còn dành nhiều năm gắn bó với nghề làm đàn truyền thống. Không trường lớp, không sách vở, ông học nghề từ kinh nghiệm truyền đời của các nghệ nhân đi trước và từ quá trình tự mày mò, tích lũy qua từng cây đàn. Với ông, mỗi cây đàn Tính hoàn thiện không chỉ là một nhạc cụ mà còn là kết tinh của tri thức dân gian, cảm nhận âm thanh và tình yêu văn hóa dân tộc.

Theo nghệ nhân Thàm Ngọc Kiến, để làm nên một cây đàn Tính đạt chuẩn, người thợ phải cẩn trọng từ khâu chọn gỗ làm cần đàn đến việc lựa chọn quả bầu khô làm bầu cộng hưởng. Độ dày, mỏng, kích thước của quả bầu và sự tương xứng giữa thân bầu với mặt đàn đều ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng âm thanh. Sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và cái tâm với nghề chính là yếu tố quyết định để tạo nên tiếng đàn vang, tròn và ấm.

Gìn giữ di sản để lan tỏa giá trị bền vững

Thực tế cho thấy, việc bảo tồn và phát huy giá trị của Then - đàn Tính ở Tuyên Quang không chỉ dựa vào nỗ lực của một cá nhân hay một mô hình đơn lẻ, mà là kết quả của sự chung tay từ cộng đồng. Từ những buổi sinh hoạt giản dị trong nhà sàn ở xã Kim Bình, đến không gian câu lạc bộ nơi phố núi Kim Phú, hay từ đôi bàn tay khéo léo của nghệ nhân làm đàn, tất cả đang cùng nhau nuôi dưỡng sức sống cho di sản văn hóa phi vật thể quý giá này.

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, việc gìn giữ Then - đàn Tính không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn một loại hình nghệ thuật dân gian, mà còn góp phần khẳng định bản sắc văn hóa, bồi đắp đời sống tinh thần và tăng cường sự gắn kết cộng đồng. Những mô hình câu lạc bộ văn hóa cùng tâm huyết của các nghệ nhân dân gian đang cho thấy một hướng đi bền vững trong việc trao truyền di sản cho thế hệ trẻ.

Tiếng đàn Tính, điệu Then vì thế vẫn lặng lẽ ngân vang giữa núi rừng và phố núi Tuyên Quang, như lời nhắc nhở về cội nguồn và những giá trị văn hóa bền vững cần được trân trọng, giữ gìn và tiếp nối trong đời sống hôm nay và mai sau.