Từ thay đổi tư duy đến chủ động vươn lên thoát nghèo bền vững
Để giảm nghèo bền vững ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nguồn lực hỗ trợ của Nhà nước giữ vai trò quan trọng, nhưng không phải yếu tố quyết định duy nhất. Thực tế tại Lạng Sơn cho thấy, khi người dân thay đổi tư duy, chủ động lựa chọn mô hình sản xuất phù hợp, tích cực học hỏi kỹ thuật và có ý thức duy trì sinh kế, các chính sách hỗ trợ mới thực sự phát huy hiệu quả lâu dài.
Từ hỗ trợ sinh kế đến thay đổi cách nghĩ, cách làm
Trong công tác giảm nghèo, một trong những yêu cầu đặt ra là khắc phục tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào chính sách hỗ trợ. Thay vì chỉ tiếp nhận cây, con giống hoặc kinh phí, người dân cần được khuyến khích chủ động tìm hiểu điều kiện sản xuất của gia đình, lựa chọn hướng phát triển phù hợp, tính toán khả năng đầu tư và đầu ra cho sản phẩm.

Đây cũng là hướng tiếp cận được Lạng Sơn chú trọng thông qua các dự án đa dạng hóa sinh kế, phát triển sản xuất thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia. Theo thông tin từ cơ quan chuyên môn của tỉnh, giai đoạn 2021–2024, địa phương đã bố trí gần 106 tỷ đồng triển khai 249 mô hình giảm nghèo, thu hút 4.073 hộ tham gia, trong đó có 1.313 hộ nghèo, 1.845 hộ cận nghèo và 915 hộ mới thoát nghèo. Các mô hình tạo việc làm cho hơn 3.500 lao động; thu nhập của các hộ tham gia mô hình chăn nuôi tăng tối thiểu 30%, lợi nhuận ước đạt 30–50 triệu đồng/hộ/năm.
Đáng chú ý, việc hỗ trợ không chỉ hướng đến những hộ đang nghèo mà còn quan tâm đến nhóm hộ mới thoát nghèo – những gia đình vẫn có nguy cơ tái nghèo nếu thiếu sinh kế ổn định. Cách làm này cho thấy giảm nghèo không nên dừng lại ở thời điểm một hộ được đưa ra khỏi danh sách hộ nghèo, mà cần tiếp tục tạo điều kiện để họ củng cố năng lực sản xuất, nâng cao thu nhập và có khả năng ứng phó với những biến động trong cuộc sống.
Những mô hình cụ thể cho thấy giá trị của sự chủ động
Thực tế triển khai tại các địa phương trong tỉnh cho thấy, hiệu quả của chính sách phụ thuộc nhiều vào sự chủ động của người dân trong quá trình tham gia mô hình.
Tại xã Tân Văn, gia đình chị Lành Thị Thường ở thôn Nà Dài từng thoát nghèo từ năm 2020 nhưng thu nhập vẫn bấp bênh, tiềm ẩn nguy cơ tái nghèo. Năm 2023, gia đình chị được hỗ trợ 17 con lợn giống từ dự án đa dạng hóa sinh kế. Sau hơn một năm, gia đình xuất bán hai lứa lợn, thu gần 60 triệu đồng; từ nguồn thu này, chị tiếp tục mua lợn giống tái đàn và đầu tư hai con lợn nái để chủ động nguồn con giống. Cùng tham gia dự án, 9 hộ chăn nuôi lợn thịt tại thôn Nà Dài đều đạt mức thu nhập 30–50 triệu đồng/năm và tiếp tục mở rộng quy mô.
Câu chuyện trên cho thấy, hỗ trợ ban đầu chỉ là điều kiện để người dân bắt đầu phát triển sản xuất. Việc sử dụng nguồn lực đúng mục đích, chủ động tái đầu tư và duy trì hoạt động chăn nuôi mới là yếu tố giúp sinh kế có khả năng tiếp tục phát triển sau khi dự án kết thúc.
Ở xã Nhân Lý, năm 2026, từ nguồn vốn Dự án 3 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, địa phương triển khai các mô hình liên kết chăn nuôi dê và ngựa bạch sinh sản theo chuỗi giá trị. Riêng mô hình nuôi ngựa bạch sinh sản có tổng kinh phí gần 4 tỷ đồng, trong đó ngân sách nhà nước hỗ trợ hơn 1,95 tỷ đồng, triển khai tại 17 hộ với 34 con ngựa. Mô hình nuôi dê tại các thôn Hợp Nhất, Bắc Phù, Lâm Sơn và Tồng Cút có tổng kinh phí hơn 4,6 tỷ đồng, ngân sách hỗ trợ hơn 1,9 tỷ đồng, phần còn lại do người dân đối ứng.

Việc người dân cùng tham gia đối ứng nguồn lực, đồng thời tham gia mô hình liên kết sản xuất cho thấy vai trò chủ động của các hộ trong phát triển kinh tế. Đây cũng là cách để nâng cao trách nhiệm của người tham gia, hạn chế tâm lý chỉ trông chờ vào hỗ trợ và tạo sự gắn kết giữa nguồn vốn Nhà nước với nguồn lực của cộng đồng.
Truyền thông để người dân biết lựa chọn và duy trì sinh kế
Từ những mô hình thực tế, công tác thông tin, tuyên truyền về giảm nghèo cần hướng đến những thay đổi cụ thể trong nhận thức và hành động của người dân. Nội dung tuyên truyền không chỉ dừng ở việc phổ biến chính sách, thông báo mức hỗ trợ hay giới thiệu các mô hình đã thành công, mà cần giúp người dân hiểu rõ điều kiện tham gia, trách nhiệm đối ứng, cách sử dụng nguồn lực và những yêu cầu đặt ra trong quá trình sản xuất.

Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, việc lựa chọn hình thức tuyên truyền cũng cần phù hợp với điều kiện từng địa bàn, trình độ tiếp cận thông tin và tập quán sản xuất của người dân. Cán bộ cơ sở, các tổ chức đoàn thể và những người trực tiếp tham gia mô hình có thể trở thành lực lượng quan trọng trong việc chia sẻ kinh nghiệm, hướng dẫn cách làm và vận động các hộ khác cùng học hỏi.
Một vấn đề cần được nhấn mạnh là phòng ngừa tái nghèo. Khi đã thoát nghèo, các hộ gia đình vẫn cần tiếp tục duy trì sản xuất, tích lũy một phần thu nhập, chủ động phòng tránh rủi ro và không ngừng nâng cao kiến thức, kỹ năng. Việc lựa chọn mô hình theo phong trào, đầu tư vượt quá khả năng hoặc thiếu tính toán đầu ra có thể khiến thành quả giảm nghèo không được duy trì.
Bước sang giai đoạn 2026–2030, Lạng Sơn đã ban hành Nghị quyết số 15/2026/NQ-HĐND ngày 9/7/2026, quy định mức hỗ trợ từ ngân sách nhà nước cho các dự án phát triển sản xuất thuộc các Chương trình mục tiêu quốc gia trên địa bàn tỉnh. Đây là cơ sở để tiếp tục huy động nguồn lực hỗ trợ người dân phát triển sản xuất, đồng thời đặt ra yêu cầu lựa chọn dự án phù hợp, gắn hỗ trợ với trách nhiệm và khả năng tham gia của các hộ dân.
Giảm nghèo bền vững vì thế không chỉ là câu chuyện về nguồn vốn hay số hộ được hỗ trợ, mà còn là quá trình thay đổi tư duy và năng lực tự vươn lên của mỗi gia đình. Khi người dân thực sự trở thành chủ thể trong phát triển sinh kế, biết sử dụng hiệu quả nguồn lực được trao và có kế hoạch duy trì thành quả, công tác giảm nghèo mới tạo được nền tảng vững chắc, hạn chế nguy cơ tái nghèo và góp phần nâng cao chất lượng đời sống tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi của Lạng Sơn.