Từ ngày 1/10/2026, thí điểm chế định luật sư công: Triển khai một thiết chế pháp lý mới trong khu vực nhà nước - Bài 1: Định hình chế định luật sư công trong khu vực nhà nước

Từ ngày 1/10/2026, chế định luật sư công chính thức được thí điểm trong thời gian 2 năm tại 8 Bộ và 10 địa phương. Đây là một chế định mới, với đội ngũ luật sư vừa mang đầy đủ quyền, nghĩa vụ của người hành nghề luật, vừa thực hiện các nhiệm vụ của cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan hoặc người làm việc trong doanh nghiệp nhà nước.

Nhanh chóng thể chế hóa chủ trương của Đảng

Ngày 7/4/2026, Bộ Chính trị ban hành Kết luận số 23-KL/TW về Đề án “Nghiên cứu xây dựng chế định luật sư công trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Trên cơ sở thể chế hóa Kết luận này, ngay trong tháng 4/2026, tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI ban hành Nghị quyết số 24/2026/QH16 về việc thí điểm thực hiện chế định luật sư công. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1/10/2026. Và ngày 21/9/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 364/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Nghị quyết số 24/2026/QH16.

Theo quy định, việc thí điểm được thực hiện trong 2 năm, từ ngày 1/10/2026 đến hết ngày 30/9/2028, tại 18 Bộ, địa phương được lựa chọn. Trong đó, có 8 Bộ gồm Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Ngoại giao, Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính, Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Xây dựng. 10 địa phương thực hiện thí điểm gồm Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Cần Thơ, Đồng Nai, Bắc Ninh, Quảng Ninh, Khánh Hòa và Lâm Đồng.

Phạm vi thí điểm được lựa chọn tại những cơ quan, địa phương có khối lượng công việc pháp lý lớn, thường xuyên phát sinh tranh chấp, khiếu kiện hoặc những vấn đề pháp lý phức tạp cần xử lý. Đây cũng là cơ sở để việc thí điểm có điều kiện kiểm nghiệm tương đối đầy đủ vai trò của luật sư công trong thực tiễn.

Điểm đáng chú ý là luật sư công không phải là một đội ngũ luật sư hoạt động độc lập bên ngoài khu vực nhà nước. Theo quy định, người trở thành luật sư công trước hết phải thuộc một trong các nhóm: cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan Quân đội nhân dân, sĩ quan Công an nhân dân hoặc người làm việc trong doanh nghiệp nhà nước.

Bên cạnh yêu cầu về vị trí công tác, người được lựa chọn phải có tư tưởng chính trị vững vàng, đạo đức nghề nghiệp trong sáng, liêm chính; có đủ tiêu chuẩn luật sư để được cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư theo quy định của Luật Luật sư; đồng thời có ít nhất 5 năm kinh nghiệm làm việc trong lĩnh vực pháp luật hoặc kinh nghiệm tranh tụng, tư vấn pháp luật, giải quyết vụ, việc pháp lý.

Như vậy, về cơ bản, tiêu chuẩn của luật sư công được đặt tương đương với tiêu chuẩn của luật sư hành nghề theo quy định của Luật Luật sư. Nghị định số 364/2026/NĐ-CP đồng thời quy định về đào tạo nghề luật sư, tập sự hành nghề luật sư, kiểm tra kết quả tập sự, cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư cũng như các trường hợp được miễn đào tạo, miễn tập sự.

Cách thiết kế này tạo ra một yêu cầu kép đối với người thực hiện công việc luật sư công: vừa phải đáp ứng yêu cầu chuyên môn, nghiệp vụ của nghề luật, vừa phải thực hiện trách nhiệm của người đang làm việc trong khu vực nhà nước.

Xác định rõ phạm vi công việc được thực hiện của luật sư công

Một trong những nội dung cốt lõi của chế định luật sư công là xác định tương đối rõ phạm vi công việc mà đội ngũ này được thực hiện.

Theo Kết luận số 23-KL/TW và Nghị quyết số 24/2026/QH16, luật sư công thực hiện việc tư vấn, đại diện, tham gia tố tụng, giải quyết các vụ kiện, tranh chấp trong nước và quốc tế về đầu tư, thương mại, công pháp quốc tế, tư pháp quốc tế, hành chính, dân sự; tham gia quá trình thi hành án dân sự, hành chính theo quy định của pháp luật.

Bên cạnh đó, luật sư công thực hiện tư vấn pháp lý trong quá trình xây dựng, triển khai các dự án kinh tế - xã hội; tư vấn và tham gia giải quyết các vụ, việc khiếu nại, tố cáo phức tạp, kéo dài; cùng các công việc có tính chất pháp lý khác được quy định tại Nghị định số 364/2026/NĐ-CP.

Đáng lưu ý, phạm vi hoạt động của luật sư công không bao gồm hoạt động trợ giúp pháp lý và không trùng lặp với hoạt động pháp chế của cơ quan, đơn vị. Đây là một trong những điểm cần được phân định rõ trong quá trình tổ chức thực hiện, nhằm xác định đúng vai trò của luật sư công trong cơ cấu hoạt động pháp lý của khu vực nhà nước.

Luật sư công cũng không chỉ thực hiện các công việc pháp lý. Ngoài việc giải quyết các vụ, việc có tính chất pháp lý, họ vẫn phải thực hiện nhiệm vụ của cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan Quân đội nhân dân, sĩ quan Công an nhân dân theo quy định của pháp luật. Quy định này nhằm bảo đảm luật sư công vừa thực hiện tốt vai trò chuyên môn pháp lý, vừa không ảnh hưởng đến chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, tổ chức, đơn vị quản lý.

Về quyền và nghĩa vụ, luật sư công có đầy đủ quyền, nghĩa vụ của cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan Quân đội nhân dân, sĩ quan Công an nhân dân, người làm việc trong doanh nghiệp nhà nước, đồng thời có quyền, nghĩa vụ của luật sư theo Nghị quyết số 24/2026/QH16, Luật Luật sư, Điều lệ Liên đoàn Luật sư Việt Nam và pháp luật có liên quan.

Tuy nhiên, do đặc thù hoạt động trong khu vực nhà nước, luật sư công có những quyền và nghĩa vụ riêng. Luật sư công được miễn trừ trách nhiệm trong trường hợp đã thực hiện đầy đủ các quy trình, quy định của pháp luật có liên quan, không tư lợi trong quá trình thực hiện nhiệm vụ nhưng vẫn xảy ra thiệt hại.

Mặt khác, luật sư công chỉ được thực hiện các công việc có tính chất pháp lý tại khu vực nhà nước, không được cung cấp dịch vụ pháp lý cho cá nhân, cơ quan, tổ chức ngoài khu vực nhà nước. Trong quá trình xử lý vụ, việc được giao, luật sư công phải kịp thời báo cáo với cơ quan sử dụng về diễn biến và tình hình giải quyết vụ, việc do mình trực tiếp thực hiện.

Cơ chế sử dụng luật sư công cũng được thiết kế theo hướng tạo khả năng phối hợp giữa các cơ quan thực hiện thí điểm. Khi có nhu cầu, cơ quan, tổ chức có thể cử luật sư công làm việc tại cơ quan, tổ chức mình để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước. Trường hợp cần sử dụng luật sư công của cơ quan, tổ chức khác, cơ quan có nhu cầu có thể đề nghị cơ quan, tổ chức có luật sư công cử người hoặc đề nghị cơ quan quản lý nhà nước về luật sư công giới thiệu. Như vậy, 18 cơ quan thực hiện thí điểm có thể sử dụng luật sư công của nhau.

Trong trường hợp vụ, việc có tính chất pháp lý vượt quá khả năng đáp ứng của đội ngũ luật sư công, cơ quan thực hiện thí điểm có quyền lựa chọn và ký hợp đồng dịch vụ pháp lý với tổ chức hành nghề luật sư theo quy định của pháp luật về đấu thầu đối với trường hợp đặc biệt. Quy định này nhằm tạo cơ sở pháp lý để các cơ quan nhà nước có thể huy động nguồn lực pháp lý bên ngoài khi cần thiết.

Với thời gian thí điểm 2 năm, chế định luật sư công được đặt trong một khuôn khổ tương đối đầy đủ từ tiêu chuẩn, phạm vi công việc, quyền và nghĩa vụ đến cơ chế sử dụng và chính sách. Tuy nhiên, đây là chế định mới, chưa từng có tiền lệ, nên hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc đáng kể vào cách các cơ quan được lựa chọn tổ chức đội ngũ, xác định đúng nhu cầu và phân công công việc.

Đặc biệt, Nghị quyết yêu cầu việc hình thành đội ngũ phải căn cứ vào tình hình thực tế và nhu cầu sử dụng, chú trọng chất lượng, tránh chạy theo số lượng gây lãng phí hoặc lợi dụng quy định pháp luật để hưởng chế độ, chính sách. Người đứng đầu cơ quan thực hiện thí điểm phải chịu trách nhiệm xác định số lượng luật sư công tại cơ quan mình.

Đây cũng là vấn đề sẽ được đặt ra trực tiếp khi 18 Bộ, địa phương bắt đầu tổ chức triển khai trên thực tế từ ngày 1/10/2026.

(Còn tiếp)