Từ mã HS đến C/O: Hướng dẫn doanh nghiệp sử dụng ưu đãi thuế quan CEPA
Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Việt Nam – UAE (CEPA) mở ra cơ hội để nhiều mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam được hưởng thuế suất ưu đãi khi vào thị trường Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE). Tuy nhiên, để biến ưu đãi trên giấy thành lợi ích thực tế, doanh nghiệp phải thực hiện đúng một quy trình gồm xác định mã HS, tra cứu biểu thuế, kiểm tra quy tắc xuất xứ và hoàn thiện chứng từ chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O). Chỉ một sai sót ở bất kỳ khâu nào cũng có thể khiến lô hàng không được hưởng mức thuế ưu đãi như kỳ vọng.
Xác định đúng mã HS – bước đầu tiên để tra cứu ưu đãi
Khi xuất khẩu hàng hóa sang UAE, một trong những việc đầu tiên doanh nghiệp cần thực hiện là xác định chính xác mã số hàng hóa (HS code). Đây là căn cứ để cơ quan hải quan phân loại hàng hóa, xác định chính sách quản lý chuyên ngành và áp dụng mức thuế tương ứng. Trong khuôn khổ CEPA, mã HS còn là cơ sở để đối chiếu biểu cam kết thuế quan và quy tắc xuất xứ cụ thể đối với từng mặt hàng.
Về nguyên tắc, hệ thống HS được xây dựng theo cấu trúc quốc tế, trong đó sáu chữ số đầu tiên được sử dụng thống nhất giữa các nước thành viên của Công ước HS. Trên cơ sở đó, mỗi quốc gia có thể tiếp tục phân chia thành các cấp mã chi tiết hơn để phục vụ quản lý thuế và thương mại. Vì vậy, doanh nghiệp cần phân biệt mã HS sáu số với mã số thuế quan chi tiết được UAE sử dụng khi nhập khẩu.
Việc xác định mã HS không thể chỉ dựa vào tên thương mại hoặc cách gọi thông thường của sản phẩm. Doanh nghiệp cần căn cứ vào bản chất hàng hóa, thành phần cấu tạo, nguyên liệu, công dụng, mức độ chế biến, quy cách và các đặc tính kỹ thuật. Chẳng hạn, cà phê chưa rang, cà phê rang, cà phê hòa tan; hạt điều còn vỏ, nhân điều đã bóc vỏ, hạt điều rang tẩm gia vị có thể thuộc các nhóm phân loại khác nhau. Tương tự, thủy sản tươi, đông lạnh, phi lê hoặc đã chế biến cũng không mặc nhiên sử dụng chung một mã hàng.
Sau khi xác định mã HS, doanh nghiệp cần đối chiếu với biểu thuế ưu đãi của UAE trong khuôn khổ CEPA. Bộ Kinh tế và Du lịch UAE đã công bố công cụ CEPA Market Access Dashboard, cho phép tra cứu phân loại hàng hóa và mức thuế ưu đãi theo từng dòng thuế. Doanh nghiệp có thể tìm kiếm theo mã HS hoặc mô tả hàng hóa, sau đó đối chiếu mức thuế áp dụng tại thời điểm nhập khẩu.
Một điểm cần đặc biệt lưu ý là không phải tất cả các mặt hàng đều được xóa bỏ thuế ngay khi Hiệp định có hiệu lực. Có những dòng thuế được đưa về 0% ngay từ đầu, nhưng cũng có những mặt hàng được giảm dần theo lộ trình. Do đó, doanh nghiệp phải kiểm tra đúng dòng thuế, thời điểm áp dụng và mức thuế tương ứng với năm nhập khẩu, thay vì mặc định mọi hàng hóa có xuất xứ Việt Nam đều được hưởng thuế suất 0%.
Đối với hàng hóa Việt Nam xuất khẩu sang UAE, doanh nghiệp nên sử dụng biểu cam kết và công cụ tra cứu chính thức của phía UAE. Không nên lấy biểu thuế nhập khẩu ưu đãi đặc biệt của Việt Nam để xác định thuế suất mà nhà nhập khẩu UAE phải nộp. Hai biểu thuế phục vụ hai chiều thương mại khác nhau.
Việc tra cứu cũng cần được thực hiện đồng thời với nhà nhập khẩu hoặc đại lý hải quan tại UAE. Điều này giúp đối chiếu mã HS, mô tả hàng hóa và dòng thuế mà cơ quan hải quan nước nhập khẩu sẽ sử dụng, hạn chế tình trạng doanh nghiệp Việt Nam xác định một mã nhưng đối tác khai báo một mã khác.
Đáp ứng quy tắc xuất xứ – điều kiện quyết định để được hưởng ưu đãi
Xác định đúng mã HS và tìm được dòng thuế ưu đãi mới chỉ là bước đầu. Điều kiện quan trọng tiếp theo là hàng hóa phải đáp ứng quy tắc xuất xứ theo CEPA. Đây là căn cứ để xác định sản phẩm có thực sự được coi là có xuất xứ Việt Nam theo quy định của Hiệp định hay không.
Để triển khai cam kết, Bộ Công Thương đã ban hành Thông tư số 24/2026/TT-BCT ngày 5/5/2026, quy định quy tắc xuất xứ hàng hóa trong CEPA. Thông tư gồm 4 chương, 36 điều và 4 phụ lục, trong đó có quy tắc cụ thể mặt hàng, mẫu C/O UAE-VN và các mẫu khai báo xuất xứ.
Theo quy định, hàng hóa được coi là có xuất xứ tại một nước thành viên nếu đáp ứng một trong các điều kiện: có xuất xứ thuần túy; có xuất xứ không thuần túy nhưng trải qua công đoạn gia công, chế biến đầy đủ theo quy định; hoặc được sản xuất tại nước thành viên chỉ từ nguyên liệu có xuất xứ.
Với hàng hóa có xuất xứ thuần túy, việc xác định tương đối thuận lợi. Chẳng hạn, nông sản được trồng và thu hoạch tại Việt Nam, động vật được sinh ra và nuôi dưỡng tại Việt Nam hoặc khoáng sản được khai thác tại Việt Nam có thể được xem xét theo tiêu chí xuất xứ thuần túy nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện của Hiệp định.
Tuy nhiên, với nhiều sản phẩm công nghiệp, dệt may, giày dép, thực phẩm chế biến và hàng hóa sử dụng nguyên liệu nhập khẩu, doanh nghiệp cần xác định hàng hóa có trải qua công đoạn gia công, chế biến đáp ứng quy tắc xuất xứ hay không.
Thông tư 24/2026/TT-BCT quy định hai tiêu chí cơ bản đối với hàng hóa không có xuất xứ thuần túy: chuyển đổi mã số hàng hóa ở cấp độ Nhóm (CTH), tức thay đổi mã số hàng hóa ở cấp độ bốn số; hoặc hàm lượng giá trị gia tăng (QVC) không thấp hơn 35% giá xuất xưởng. Tuy nhiên, đây không phải hai lựa chọn có thể áp dụng tùy ý cho mọi mặt hàng. Doanh nghiệp phải kiểm tra quy tắc cụ thể mặt hàng tại Phụ lục I của Thông tư để xác định tiêu chí áp dụng cho sản phẩm của mình.
Đáng chú ý, quy tắc QVC trong CEPA được tính trên cơ sở giá xuất xưởng (EXW), không phải mặc nhiên sử dụng giá FOB như một số hiệp định thương mại khác.
Trong đó, V.N.M là trị giá hải quan của nguyên liệu không có xuất xứ được sử dụng để sản xuất hàng hóa, được xác định theo quy định của Thông tư. Vì vậy, doanh nghiệp cần có hệ thống sổ sách, hóa đơn nguyên liệu, định mức sản xuất và bảng tính chi phí đủ căn cứ để chứng minh tỷ lệ giá trị gia tăng.
Một điểm đáng chú ý khác là cơ chế hạn mức linh hoạt. Theo Điều 10 Thông tư 24/2026/TT-BCT, hàng hóa không đáp ứng quy tắc chuyển đổi mã số vẫn có thể được coi là có xuất xứ nếu trị giá của tất cả nguyên liệu không có xuất xứ không trải qua chuyển đổi mã số không vượt quá 20% giá xuất xưởng. Quy định này tạo thêm dư địa cho một số doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu nhập khẩu, nhưng không đồng nghĩa với việc được miễn các điều kiện xuất xứ khác.
Đối với doanh nghiệp sản xuất hàng xuất khẩu, việc chứng minh xuất xứ cần bắt đầu từ khâu quản lý nguyên liệu. Doanh nghiệp nên xây dựng hồ sơ theo từng sản phẩm, trong đó thể hiện nguồn gốc nguyên liệu, nhà cung cấp, mã HS nguyên liệu, định mức sử dụng, quy trình sản xuất, công đoạn gia công và giá thành. Khi cơ quan cấp C/O hoặc hải quan yêu cầu xác minh, doanh nghiệp phải có khả năng giải trình được vì sao sản phẩm đáp ứng tiêu chí xuất xứ tương ứng.
C/O UAE-VN và quy trình chuẩn bị hồ sơ
Sau khi xác định hàng hóa đáp ứng quy tắc xuất xứ, doanh nghiệp cần thực hiện thủ tục chứng nhận xuất xứ để nhà nhập khẩu có căn cứ đề nghị áp dụng thuế suất ưu đãi tại UAE.
Theo Điều 22 Thông tư 24/2026/TT-BCT, hàng hóa có xuất xứ Việt Nam nhập khẩu vào UAE được xem xét hưởng ưu đãi thuế quan khi có một trong hai loại chứng từ: C/O mẫu UAE-VN do cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam cấp hoặc chứng từ tự chứng nhận xuất xứ do nhà xuất khẩu phát hành đối với lô hàng có trị giá không vượt quá 500 USD, theo mẫu quy định tại Phụ lục IV. Lô hàng này không được là một phần của chuỗi các lô hàng liên tiếp bị nghi ngờ có sắp đặt nhằm né tránh quy định pháp luật.
Cần lưu ý, cơ chế tự chứng nhận dành cho lô hàng trị giá không quá 500 USD nêu trên không đồng nghĩa mọi doanh nghiệp Việt Nam đều được tự chứng nhận xuất xứ đối với các lô hàng xuất khẩu có giá trị lớn. Doanh nghiệp cần đối chiếu đúng đối tượng và điều kiện quy định tại Thông tư.
Đối với phương thức C/O, cơ quan, tổ chức có thẩm quyền của Việt Nam cấp C/O mẫu UAE-VN gồm Cục Xuất nhập khẩu thuộc Bộ Công Thương và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh theo quy định hiện hành. Danh sách cơ quan, tổ chức cấp được cập nhật trên Hệ thống quản lý và cấp chứng nhận xuất xứ điện tử của Bộ Công Thương tại địa chỉ www.ecosys.gov.vn.
Về trình tự thực hiện, doanh nghiệp có thể triển khai theo các bước cơ bản:
Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ chứng minh xuất xứ. Doanh nghiệp rà soát mã HS, quy tắc xuất xứ cụ thể mặt hàng, hồ sơ nguyên liệu, quy trình sản xuất và các chứng từ chứng minh hàng hóa đáp ứng tiêu chí xuất xứ. Tùy từng mặt hàng và phương pháp xác định xuất xứ, hồ sơ có thể bao gồm hóa đơn mua nguyên liệu, tờ khai nhập khẩu nguyên liệu, bảng định mức, quy trình sản xuất, bảng tính QVC, chứng từ của nhà cung cấp và tài liệu liên quan.
Bước 2: Khai báo và nộp hồ sơ đề nghị cấp C/O. Nhà xuất khẩu hoặc người đại diện nộp đơn đề nghị cấp C/O bằng văn bản hoặc hình thức điện tử cho cơ quan, tổ chức có thẩm quyền. Việc khai báo, nộp hồ sơ và xử lý thủ tục được thực hiện theo quy định về xuất xứ hàng hóa và hướng dẫn trên hệ thống eCoSys.
Bước 3: Cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xác minh. Cơ quan cấp C/O xem xét tính đầy đủ của hồ sơ, kiểm tra xuất xứ hàng hóa và đối chiếu các thông tin về mã HS, mô tả hàng hóa, trọng lượng, đơn vị đo lường, trị giá. Trường hợp cần thiết, cơ quan cấp có thể yêu cầu doanh nghiệp bổ sung chứng từ hoặc giải trình về quy trình sản xuất, nguồn gốc nguyên liệu.
Bước 4: Nhận và kiểm tra C/O trước khi gửi cho nhà nhập khẩu. Sau khi được cấp, doanh nghiệp cần kiểm tra kỹ thông tin trên C/O, bảo đảm thống nhất với hóa đơn thương mại, chứng từ vận tải và các tài liệu của lô hàng. C/O mẫu UAE-VN có số tham chiếu riêng, mang con dấu chính thức của cơ quan cấp; trường hợp sử dụng con dấu điện tử, việc xác thực phải thể hiện thông qua mã QR hoặc trang điện tử bảo mật theo quy định.
Bước 5: Gửi chứng từ để nhà nhập khẩu làm thủ tục hưởng ưu đãi. Nhà xuất khẩu chuyển C/O và các chứng từ liên quan cho nhà nhập khẩu hoặc đại lý hải quan tại UAE. Theo hướng dẫn của Hải quan Abu Dhabi, chủ hàng, người được ủy quyền hoặc đại lý hải quan phải gửi C/O và tài liệu liên quan bằng phương thức điện tử; bản gốc phải được lưu giữ để xuất trình khi cơ quan hải quan yêu cầu. Nhà nhập khẩu cũng phải thực hiện việc khai báo đề nghị hưởng ưu đãi theo hướng dẫn trên tờ khai hải quan của UAE.
Một lưu ý quan trọng là chứng từ chứng nhận xuất xứ phải được thể hiện bằng tiếng Anh và có giá trị trong vòng một năm kể từ ngày cấp hoặc phát hành. Doanh nghiệp cần chủ động phối hợp với nhà nhập khẩu để bảo đảm chứng từ được xuất trình trong thời hạn quy định.
Những lỗi có thể khiến doanh nghiệp mất quyền hưởng ưu đãi
Trên thực tế, không ít rủi ro phát sinh không phải vì hàng hóa không có xuất xứ Việt Nam, mà do doanh nghiệp xác định sai mã HS, thiếu chứng từ hoặc không thống nhất thông tin giữa các tài liệu xuất khẩu.
Trước hết là lỗi phân loại mã HS. Nếu doanh nghiệp xác định sai mã hàng, việc tra cứu biểu thuế có thể không chính xác, đồng thời dẫn đến áp dụng sai quy tắc xuất xứ cụ thể mặt hàng. Đây là lỗi có thể kéo theo nhiều hệ quả, từ khai báo sai trên C/O đến việc nhà nhập khẩu không được chấp nhận ưu đãi.
Thứ hai là không chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu hoặc quá trình sản xuất. Một sản phẩm được sản xuất, đóng gói tại Việt Nam không mặc nhiên có xuất xứ Việt Nam. Nếu doanh nghiệp chỉ thực hiện các công đoạn đơn giản như bảo quản, đóng gói, dán nhãn, phân loại hoặc lắp ráp giản đơn đối với hàng hóa nhập khẩu, sản phẩm có thể không đáp ứng yêu cầu về gia công, chế biến đầy đủ. Doanh nghiệp cần kiểm tra kỹ quy tắc cụ thể mặt hàng và chuẩn bị hồ sơ chứng minh ngay từ đầu.
Thứ ba là sai lệch thông tin giữa C/O và các chứng từ thương mại. Những nội dung như tên hàng, mô tả sản phẩm, số lượng, trọng lượng, trị giá, mã HS, tên nhà xuất khẩu, nhà nhập khẩu hoặc thông tin vận tải cần được rà soát trước khi phát hành. Thông tư 24 có quy định về khác biệt nhỏ và lỗi hình thức, nhưng điều này không có nghĩa mọi sai sót đều được bỏ qua. Nếu sai lệch làm phát sinh nghi ngờ về tính xác thực hoặc không thể xác định hàng hóa trên chứng từ có đúng với lô hàng nhập khẩu hay không, ưu đãi vẫn có thể bị từ chối.
Thứ tư là không đáp ứng điều kiện vận chuyển trực tiếp. Hàng hóa được vận chuyển từ Việt Nam sang UAE có thể quá cảnh hoặc lưu kho tạm thời tại nước thứ ba, nhưng phải đáp ứng điều kiện về giám sát hải quan, không đưa vào tiêu dùng hoặc sử dụng tại nước quá cảnh và không thực hiện các công đoạn vượt quá phạm vi được cho phép. Nhà nhập khẩu có thể phải xuất trình vận đơn chở suốt, chứng từ vận tải hoặc tài liệu của cơ quan hải quan tại nước quá cảnh để chứng minh. Vì vậy, doanh nghiệp cần thống nhất với đơn vị logistics về tuyến vận chuyển và lưu giữ đầy đủ chứng từ.
Thứ năm là bỏ lỡ thời hạn hoặc sử dụng chứng từ không hợp lệ. C/O mẫu UAE-VN có thể được cấp trước hoặc tại thời điểm giao hàng. Trong trường hợp ngoại lệ do sai sót, bỏ quên hoặc lý do chính đáng khác, C/O có thể được cấp sau nhưng phải thực hiện trong thời hạn và theo điều kiện quy định tại Điều 26 Thông tư 24, đồng thời đánh dấu “ISSUED RETROSPECTIVELY”. Doanh nghiệp không nên xem cơ chế cấp sau là phương án thay thế cho việc chuẩn bị hồ sơ đúng thời điểm.
Đặc biệt, khi C/O bị phát hiện có lỗi, doanh nghiệp không được tự ý tẩy xóa hoặc ghi đè thông tin. Theo Điều 29 Thông tư 24, cơ quan cấp sẽ phát hành C/O mới thay thế, đồng thời thể hiện số tham chiếu của C/O ban đầu. Cách xử lý đúng sẽ giúp hạn chế nguy cơ chứng từ bị nghi ngờ về tính xác thực.
Một vấn đề nữa là việc lưu trữ hồ sơ. Theo Điều 34 Thông tư 24/2026/TT-BCT, nhà sản xuất, nhà xuất khẩu phải lưu giữ chứng từ chứng minh xuất xứ ít nhất 5 năm kể từ ngày phát hành chứng từ chứng nhận xuất xứ; nhà nhập khẩu cũng phải lưu giữ hồ sơ tương ứng ít nhất 5 năm kể từ ngày nhập khẩu. Đây là yêu cầu quan trọng để phục vụ hoạt động kiểm tra, xác minh xuất xứ sau thông quan.
CEPA tạo ra cơ hội giảm chi phí thuế quan, nhưng lợi ích đó chỉ được hiện thực hóa khi doanh nghiệp thực hiện đúng các điều kiện của Hiệp định. Từ việc phân loại mã HS, tra cứu biểu thuế, xác định quy tắc xuất xứ đến chuẩn bị hồ sơ và sử dụng C/O, mỗi công đoạn đều có vai trò quyết định.
Vì vậy, doanh nghiệp cần xây dựng quy trình quản lý xuất xứ ngay trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, thay vì chỉ bắt đầu hoàn thiện hồ sơ khi có đơn hàng xuất khẩu. Khi mã hàng được xác định chính xác, nguồn gốc nguyên liệu được kiểm soát, quy tắc xuất xứ được áp dụng đúng và chứng từ được chuẩn bị đầy đủ, ưu đãi thuế quan từ CEPA mới thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh. Muốn hưởng ưu đãi phải xác định đúng mặt hàng, đáp ứng đúng xuất xứ và hoàn thiện đúng hồ sơ.