Từ làng khoa bảng đến di tích lịch sử cấp tỉnh ở Quảng Trị
Hơn 500 năm hình thành và phát triển, làng La Hà bên sông Gianh nổi tiếng với truyền thống hiếu học, khoa bảng. Những giá trị ấy cùng dấu tích của dòng họ Phạm được lưu giữ tại Nhà thờ họ Phạm - công trình vừa được xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh.
Dấu ấn làng khoa bảng
Ngày 19/9, UBND xã Nam Gianh, tỉnh Quảng Trị tổ chức lễ công bố quyết định và đón nhận Bằng xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh “Nhà thờ họ Phạm, làng La Hà”. Dự lễ có ông Hoàng Xuân Tân, Phó Chủ tịch UBND tỉnh; đại diện lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bảo tàng tỉnh Quảng Trị cùng lãnh đạo địa phương, đông đảo con cháu dòng họ Phạm và người dân địa phương.
Theo hồ sơ di tích, La Hà là vùng đất hình thành từ quá trình di cư, khai khẩn, lập làng của nhiều dòng họ từ Nghệ An, Hà Tĩnh vào khoảng cuối thế kỷ XV. Trong đó, dòng họ Phạm có Thủy tổ Phạm Trọng Mưu, theo gia phả đã cùng các dòng họ khác vượt Đèo Ngang vào khai khẩn vùng đất ven sông Gianh.
Từ vùng đất nhiều khó khăn, La Hà dần nổi tiếng bởi truyền thống hiếu học. Theo thống kê các kỳ thi dưới triều Nguyễn, từ năm 1813 đến 1918, huyện Quảng Trạch (cũ) có 113 vị đỗ Cử nhân, trong đó riêng làng La Hà có 32 vị. Trong 15 vị đỗ đại khoa của huyện, La Hà có 6 vị. Những thành tích ấy góp phần đưa La Hà trở thành một trong “Bát danh hương” của Quảng Bình xưa.
Phát biểu tại buổi lễ, ông Cao Xuân Đức, Bí thư Đảng ủy xã Nam Gianh cho rằng, truyền thống khoa bảng là một phần quan trọng trong chiều sâu văn hóa của La Hà. Phía sau những thành tích khoa bảng không chỉ là danh vị mà còn là truyền thống trọng chữ, trọng người tài và ý chí vươn lên được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Trong dòng chảy ấy, họ Phạm là một trong những dòng họ có dấu ấn nổi bật, với nhiều người đỗ đạt và đảm nhận trọng trách dưới thời Nguyễn. Tiêu biểu có Phạm Đình Học, người khai khoa của dòng họ, đỗ Cử nhân năm 1819 và Tiến sĩ Phạm Nhật Tân, đỗ đại khoa năm 1851…
Lưu giữ ký ức một dòng họ
Nhà thờ họ Phạm làng La Hà được dựng khoảng đầu thế kỷ XIX. Qua chiến tranh, công trình từng bị phá hủy; đến năm 2011, con cháu dòng họ chung tay phục dựng trên nền đất cũ.
Công trình hiện mang kiến trúc truyền thống ba gian, nằm trong khuôn viên hơn 106m². Đặc biệt, nhà thờ còn lưu giữ hai đạo sắc phong của vua Thành Thái năm 1889 và vua Khải Định năm 1924.
Hai sắc phong là những tư liệu có giá trị, ghi nhận công lao của Phạm Quý Công - vị Tiền Khai khẩn được dòng họ tôn thờ - đối với vùng đất và cộng đồng dân cư La Hà. Đây cũng là nguồn tư liệu giúp hậu thế tìm hiểu quá trình hình thành cộng đồng và đời sống tín ngưỡng của vùng đất này.
Theo ông Phạm Quang Vinh, Chánh Hội đồng gia tộc Họ Phạm làng La Hà, việc nhà thờ được công nhận là Di tích lịch sử cấp tỉnh không chỉ ghi nhận một công trình thờ tự, mà còn là sự ghi nhận đối với lịch sử, ký ức và những giá trị văn hóa được các thế hệ gìn giữ.
Sau khi di tích được xếp hạng, xã Nam Gianh đã thành lập Ban quản lý, xây dựng phương án bảo tồn, phát huy giá trị; đồng thời tăng cường tuyên truyền, giáo dục lịch sử, văn hóa cho học sinh và cộng đồng.
Theo hồ sơ, Nhà thờ họ Phạm có giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoa học và thẩm mỹ; là nơi lưu giữ truyền thống hiếu học, khoa bảng và đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Di tích cũng nằm trong hệ thống 11 di tích của xã Nam Gianh, gồm 4 di tích cấp quốc gia và 7 di tích cấp tỉnh.
