Tu bổ Tháp Chăm Dương Long: Chất lượng bảo tồn và tuân thủ pháp luật là hàng đầu

Thận trọng từ thực tiễn khảo sát di tích

Dự án Tu bổ, tôn tạo di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt Tháp Chăm Dương Long, tại xã Bình An (tỉnh Gia Lai), đang được triển khai với yêu cầu cao về kỹ thuật và bảo tồn. Đây là công trình có giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, đòi hỏi các giải pháp can thiệp phải được nghiên cứu kỹ lưỡng, phù hợp với hiện trạng và bảo đảm không làm tổn hại những yếu tố gốc cấu thành giá trị di tích.

Trong quá trình thực hiện, từ kết quả khảo sát, nghiên cứu thực tế sau hạ giải, một số vấn đề kỹ thuật tại Tháp Giữa và Tháp Nam đã bộc lộ rõ hơn so với những dữ liệu có được ở giai đoạn lập thiết kế ban đầu. Điều này đặt ra yêu cầu phải tiếp tục rà soát, bổ sung giải pháp thiết kế để bảo đảm tính khả thi, an toàn kết cấu và hiệu quả bảo tồn lâu dài.

Trên tinh thần đó, sau khi Hội đồng khoa học họp đưa ra kết luận  Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai đã trình Cục Di sản văn hóa xem xét thỏa thuận, thẩm định điều chỉnh, bổ sung thiết kế bản vẽ thi công đối với hai hạng mục tu bổ Tháp Giữa và Tháp Nam. Hồ sơ điều chỉnh do Viện Bảo tồn di tích, đơn vị trực thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nghiên cứu, lập.

Đáng chú ý, các nội dung điều chỉnh không chỉ tập trung vào việc hoàn thiện giải pháp kỹ thuật mà còn hướng đến xử lý những vấn đề phát sinh từ thực tế di tích, bảo đảm sự hài hòa giữa yêu cầu gia cố, gia cường mang tính ổn định lâu dài cho công trình theo nguyên tắc bảo tồn yếu tố gốc.

Đơn cử, tại khu vực cửa hướng Đông Tháp Giữa, phương án thiết kế bổ sung nghiên cứu phục dựng một phần không gian tiền sảnh nhằm định hình lại cấu trúc gốc theo tư liệu lịch sử và dấu vết còn lại. Giải pháp được xây dựng trên cơ sở bản vẽ mặt cắt, mặt đứng tháp do H. Parmentier thực hiện, cùng các hình ảnh tư liệu đã được công bố. Không gian tiền sảnh dự kiến được hình thành từ hai khối tường gạch phục chế, đỡ tấm trần tiền sảnh nguyên gốc bằng đá sa thạch; các thành phần được nghiên cứu nhằm phục hồi dấu tích kiến trúc, đồng thời bảo đảm yêu cầu kết cấu.

Ở khu vực nền và móng tường trong lòng Tháp Giữa, Tháp Nam, hồ sơ điều chỉnh bổ sung giải pháp xử lý lớp đất xốp mục, phân dơi, gạch vụn xáo trộn; phục hồi mặt tường và nền tháp bằng các kỹ thuật bảo tồn. Đặc biệt, phương án gia cường chân tường bằng hệ thống đai thép chữ I tạo thành khung liên kết quanh bốn mặt, kết hợp các dầm phụ nhằm tăng cường độ ổn định kết cấu.

Một nội dung khác cũng được rà soát là dấu tích gờ tường nguyên gốc tại Tháp Giữa. Thay vì thi công theo tuyến tường thẳng như thiết kế đã duyệt ban đầu, phương án điều chỉnh yêu cầu xử lý trực tiếp tại hiện trường theo đúng hiện trạng, giữ nguyên hình dáng dấu tích gờ tường gốc. Đây là chi tiết cho thấy yêu cầu bảo tồn không chỉ nằm ở quy mô tổng thể mà còn phải được thực hiện đến từng cấu kiện, dấu vết kiến trúc.

Đối với bậc lên cửa Tháp Nam, phương án sử dụng thang sắt trước đây được điều chỉnh sang hình thức các bậc xây bằng gạch phục chế, phù hợp hơn với cảnh quan kiến trúc đền tháp Champa. Phần xây mới được hoàn thiện với yêu cầu sao cho có thể phân biệt với cấu kiện gốc, không phỏng đoán, phục dựng  những chi tiết chưa đủ căn cứ khoa học.

Những điều chỉnh này cho thấy việc tu bổ di tích không thể áp dụng máy móc một phương án thiết kế trong mọi điều kiện. Khi hiện trạng thực tế có những khác biệt hoặc phát lộ. phát sinh vấn đề kỹ thuật, việc nghiên cứu, điều chỉnh phải được thực hiện trên cơ sở khoa học, tư liệu lịch sử và nguyên tắc bảo tồn, thay vì lựa chọn giải pháp thuận tiện cho thi công.

Hoàn thiện giải pháp kỹ thuật, bảo đảm chất lượng lâu dài

Cùng với các nội dung về kết cấu và kiến trúc, hồ sơ điều chỉnh, bổ sung còn tập trung vào những giải pháp bảo quản chuyên sâu nhằm nâng cao độ bền và khả năng bảo vệ các thành phần gạch, đá của di tích.

Đối với bề mặt gạch tường tháp, phương án thiết kế ban đầu định hướng sử dụng một số chế phẩm chuyên ngành là kết quả nghiên cứu ứng dụng của Viện Bảo tồn di tích. Tuy nhiên, các sản phẩm này chưa đủ điều kiện pháp lý để sử dụng thương mại. Vì vậy, hồ sơ điều chỉnh đã điều chỉnh, thay thế chất bảo quản bằng hệ sản phẩm khác có các tính năng đáp ứng yêu cầu kỹ thuật cũng như hồ sơ pháp lý đặt ra.

Theo thuyết minh thiết kế, các sản phẩm được đề xuất gồm Keim Algicid-Plus để xử lý rêu mốc, địa y; Keim Silex-OH 100 để gia cường bề mặt gạch bị mủn mục; Keim Lotexan-N nhằm giảm khả năng hấp thụ nước cục bộ, góp phần hạn chế nguồn gây ẩm. Việc lựa chọn chế phẩm bảo quản được đặt ra trên cơ sở yêu cầu không làm thay đổi màu sắc, biến dạng bề mặt gốc và phải đáp ứng mục tiêu bảo vệ di tích lâu dài.

Bên cạnh đó, kích thước gạch phục chế cũng được điều chỉnh theo hướng linh hoạt hơn. Ngoài kích thước 330x180x60mm đã được phê duyệt, hồ sơ bổ sung loại gạch có chiều dài 360mm, đồng thời cho phép dung sai phù hợp với từng vị trí đặc thù. Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm khả năng gia công, mài, chèn khít vào mạch tường cổ, hạn chế những tác động không cần thiết đến khối xây nguyên gốc.

Đối với cấu kiện đá Sa thạch, hồ sơ bổ sung các bản vẽ chi tiết liên kết, làm rõ giải pháp liên kết giữa những khối đá có kích thước và khối lượng lớn. Chất liệu chốt khóa liên kết được điều chỉnh sang bê tông cốt thép đúc sẵn, bảo đảm chức năng chịu lực, liên kết các khối đá, đồng thời toàn bộ cấu kiện liên kết được bố trí khuất bên trong kết cấu, không để lộ ra ngoài.

Có thể thấy, mỗi nội dung bổ sung đều gắn với một yêu cầu cụ thể: bảo tồn dấu tích gốc, tăng cường ổn định kết cấu, lựa chọn vật liệu phù hợp và kiểm soát tác động của quá trình thi công. Đây cũng là những yếu tố quyết định chất lượng của một dự án tu bổ di tích, bởi hiệu quả không chỉ được đánh giá ở diện mạo công trình sau khi hoàn thành mà còn ở khả năng bảo tồn các giá trị lịch sử, kiến trúc qua thời gian.

Tuân thủ quy trình, không đánh đổi chất lượng lấy tiến độ

Đối với các dự án tu bổ di tích, đặc biệt là di tích quốc gia đặc biệt, tiến độ thi công luôn phải đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với yêu cầu chuyên môn, chất lượng bảo tồn và trình tự, thủ tục pháp lý. Một công trình có giá trị lịch sử, kiến trúc đặc biệt không thể được triển khai theo tư duy chạy đua thời gian, càng không thể tùy tiện thay đổi giải pháp kỹ thuật khi chưa được cơ quan có thẩm quyền xem xét.

Việc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai trình Cục Di sản văn hóa thỏa thuận, thẩm định điều chỉnh, bổ sung thiết kế bản vẽ thi công là bước cần thiết để bảo đảm các thay đổi có cơ sở chuyên môn và được xem xét theo đúng quy định. Đây cũng là yêu cầu quan trọng nhằm phân định rõ trách nhiệm của chủ đầu tư, đơn vị tư vấn và các cơ quan quản lý chuyên ngành trong quá trình triển khai dự án.

Theo hồ sơ trình thẩm định, toàn bộ kinh phí thực hiện các nội dung điều chỉnh, bổ sung được cân đối trong tổng mức đầu tư dự án đã được UBND tỉnh phê duyệt tại Quyết định số 4215/QĐ-UBND và Quyết định số 2958/QĐ-UBND, không làm vượt tổng mức đầu tư được duyệt.

Đáng chú ý, hồ sơ trình thẩm định được chuẩn bị với các tài liệu giải trình, thuyết minh thiết kế điều chỉnh, chỉ dẫn kỹ thuật thi công bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích, bản vẽ thi công và dự toán điều chỉnh, bổ sung. Việc hoàn thiện các thành phần hồ sơ này không chỉ phục vụ công tác thẩm định mà còn là cơ sở để kiểm soát chất lượng, tổ chức thi công và giám sát việc thực hiện sau khi được cấp có thẩm quyền chấp thuận.

Quá trình triển khai một công trình bảo tồn có tính chất đặc thù như Tháp Chăm Dương Long đòi hỏi thời gian, sự tỉ mỉ và phối hợp chặt chẽ giữa nhiều đơn vị. Từ khảo sát hiện trạng, nghiên cứu tư liệu, lựa chọn vật liệu, hoàn thiện giải pháp kỹ thuật đến thẩm tra, thẩm định và phê duyệt đều là những công đoạn có vai trò quan trọng, không thể nóng vội hoặc giản lược.

Với trách nhiệm của chủ đầu tư, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai đang nỗ lực phối hợp với đơn vị tư vấn và các cơ quan chuyên môn để hoàn thiện hồ sơ, xử lý những vấn đề phát sinh, bảo đảm dự án được triển khai đúng trình tự, quy định pháp luật. Mục tiêu đặt ra không chỉ là hoàn thành công trình mà quan trọng hơn là bảo đảm chất lượng tu bổ, giữ gìn tối đa giá trị nguyên gốc và phát huy giá trị di tích trong đời sống văn hóa, du lịch của địa phương.

Đối với Tháp Chăm Dương Long, sự thận trọng trong từng giải pháp kỹ thuật, nghiêm túc trong từng thủ tục pháp lý chính là điều kiện để bảo đảm công trình sau tu bổ thực sự có chất lượng, bền vững. Bởi bảo tồn di sản không đơn thuần là làm cho công trình đứng vững hay khang trang hơn, mà là gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đây cũng là thước đo trách nhiệm của chủ đầu tư và các đơn vị tham gia đối với một di sản có giá trị đặc biệt của đất nước.