Tu bổ, khôi phục di sản Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm

Theo sự phân tích của các nhà nghiên cứu về văn hoá, các di sản gắn liền với thân thế và sự nghiệp Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm hiện được lưu giữ rất phong phú. Ngoài những công trình còn giữ được tương đối nguyên vẹn kiến trúc cổ trong quần thể khu di tích tại thôn Trung Am, xã Lý Học như đền thờ chính, chùa Song Mai, các di sản vật thể tồn tại một phần tại các địa danh, trong bảo tàng hoặc chỉ còn ghi trong sử sách. Có thể kể ra nhiều công trình tiêu biểu vẫn còn lưu giữ ở huyện Vĩnh Bảo và một số địa phương lân cận. Quán Trung Tân, gần bờ sông Tuyết Gian (tức sông Hàn ngày nay), do Nguyễn Bỉnh Khiêm cùng nhân dân và một số học trò chọn đất, bỏ tiền lập nên. Quán được xây dựng vào năm 1542. Tại đó, ông cho dựng một tấm bia đá có ghi bài ký nổi tiếng, được gọi là bia quán Trung Tân. Công trình thứ hai là Tràng Xuân Kiều (cầu Trường Xuân) hiện còn lưu dấu tích chính là cây cầu bằng đá bắc qua con mương nhỏ dẫn vào chùa Mét ( đoạn đường tiếp giáp giữa Cổ Am và Tam Cường). Đây chính là kỷ vật thời niên thiếu của Trạng Trình. Chùa Thái Bình, ngôi chùa do chính Trạng Trình chọn nơi cắm đất xây dựng. Tháp Kình Thiên vẫn có thể dễ dàng nhận ra trên con đường dẫn vào đền Trạng. Một công trình độc đáo được nhắc đến nhiều là Bạch Vân am, nay được dựng ở mảnh đất phía sau tượng đài. Bạch Vân am (am mây trắng) được dựng lên từ một nơi bùn lầy nước đọng, được dựng đơn sơ bằng gỗ, cỏ trong vườn. Tuy là một am nhỏ, nhưng đã trở thành trung tâm đào tạo nhân tài cho đất nước, học trò gần xa có đến hàng nghìn, trong số đó nhiều người đỗ đạt cao. Đây cũng là nơi tiếp kiến sứ giả của các thế lực phong kiến thời đó, nơi ông đưa ra những chiến lược, tư tưởng liên quan đến cục diện thế sự,...Mỗi công trình đều chứa đựng trong đó những sự kiện lịch sử, những giai thoại liên quan đến thân thế và sự nghiệp Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, ghi dấu ấn lịch sử văn hóa của quê hương Vĩnh Bảo. Trong quần thể di tích TrạngTrình ở huyện Vĩnh Bảo, hiện có 3 công trình được công nhận di tích văn hóa lịch sử cấp quốc gia là đền thờ Trạng Trình (xã Lý Học), chùa Mét (Cổ Am), chùa Thái Bình (xã Trấn Dương).

Những năm gần đây, thành phố đầu tư kinh phí để hoàn thiện, khôi phục, tu bổ các di sản văn hóa Trạng Trình. Tuy nhiên, vấn đề được nhiều người quan tâm, đó là làm thế nào thể hiện trung thực các công trình đó, việc tu bổ không làm biến dạng hoặc theo hướng tân trang lại các công trình văn hoá, không đề cao những tiêu chí nghệ thuật mang tính lịch sử-cụ thể. Việc xây dựng các công trình liên quan đến khu di tích đền Trạng, đến nay vẫn có ít nhiều hạng mục gây ra ý kiến trái ngược nhau. Điển hình là một số chi tiết thể hiện tượng đài Trạng Trình tại quảng trường khu di tích ở xã Lý Học. Có ý kiến cho rằng, tượng đài Trạng Trình vẫn có thể xây dựng với phong cách mềm mại hơn, có hồn và sát với chân dung, tâm thế Trạng Trình. Gần đây nhất, có một số người tâm huyết ở địa phương góp ý về một số chữ chép lại tư tưởng Trạng Trình được chạm khắc tại một số công trình mới được tu bổ. Họ cho rằng một số dòng chữ đã bị chép sai với nguyên tác. Trong chuyến kiểm tra công tác chuẩn bị cho lễ hội kỷ niệm sắp tới, Phó Chủ tịch UBND thành phố Trần Văn Hiếu cũng bày tỏ ý kiến về việc một nghệ sĩ đã mang một nhóm tượng đến đặt tại khu vực phía sau tượng đài và Bạch Vân am. Tấm lòng góp phần xây dựng di tích đền Trạng của nhân dân đáng được chi nhận. Nhưng đây là vấn đề văn hoá, mỗi công trình xây dựng, mỗi kiến trúc được đặt tại khu vực này đều phải thông qua Hội đồng thẩm định, có ý kiến của các nhà chuyên môn để bảo đảm các giá trị văn hoá, không thể làm ẩu, bởi làm sai lệch các yếu tố văn hoá ở đây, hậu quả sẽ khó lường và khó sửa lại.

Về vấn đề khôi phục và tu bổ các di sản Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Du lịch Việt Nam Phạm Từ cho rằng, quy hoạch, xây dựng khu di tích đền Trạng phải thể hiện cao nhất tính lịch sử, giá trị văn hoá xứng với văn hoá Trạng Trình. Mỗi hạng mục khi được tu bổ, khôi phục hay xây dựng cần được thể hiện ở mức trung thực, bảo đảm các yếu tố văn hoá truyền thống để chúng ta có thể khai thác tốt nhất giá trị văn hoá Trạng Trình vào sự nghiệp phát triển đất nước hiện nay.

Trong thực tế, được sự quan tâm đầu tư của thành phố, các di sản văn hoá Trạng Trình ngày càng được khôi phục, tu bổ, hoàn thiện, nhưng tốt nhất không nên để xảy những ý kiến không đồng nhất, hoặc trái ngược nhau về chất lượng giá trị công trình. Đây là các công trình văn hoá, có giá trị cho muôn đời sau, tầm vóc và sức lan toả của văn hoá Trạng Trình vượt qua địa giới một huyện, một thành phố, mang tầm quốc gia, dân tộc. Vì vậy, mỗi công trình tôn tạo, tu bổ phải góp phần nâng tầm các di sản văn hóa Trạng Trình, cần được coi như công trình khoa học nghiêm túc, nhất là khi thành phố có chủ trương quy hoạch, tái hiện cả một không gian văn hóa lịch sử thế kỷ thứ 16 trong quần thể khu di tích. Vai trò của các nhà chuyên môn, am hiểu về văn hóa truyền thống cần được đề cao hơn nữa để di tích được tu bổ, tôn tạo thực sự là những công trình văn hoá lớn, tiêu biểu, mang bản sắc văn hoá của một thời kỳ lịch sử nhiều biến động, tầm vóc của một danh nhân văn hoá lớn trong lịch sử nước ta.

Việt Anh