Từ án dân sự đến bảo vệ lợi ích công: Khi kiểm sát phát hiện vi phạm từ đời sống
Từ những hồ sơ tranh chấp dân sự, VKSND TP Đồng Nai đã phát hiện nhiều vấn đề không chỉ dừng lại ở quyền lợi giữa các bên đương sự, mà còn liên quan trực tiếp đến lợi ích công, môi trường sống và nguồn thu ngân sách Nhà nước. Những kiến nghị được ban hành từ thực tiễn cho thấy vai trò kiểm sát đang ngày càng gắn chặt hơn với đời sống, góp phần phòng ngừa vi phạm từ sớm và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân.
Phòng kiểm sát án dân sự, còn gọi là Phòng 9, thuộc VKSND TP Đồng Nai, được hợp nhất trên cơ sở sáp nhập Phòng 9 VKSND tỉnh Đồng Nai cũ và Phòng 9 VKSND tỉnh Bình Phước từ ngày 1/7/2025. Đây là phòng nghiệp vụ có chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp trong quá trình giải quyết các vụ, việc dân sự, hôn nhân và gia đình, qua đó góp phần bảo vệ lợi ích Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Với đội ngũ kiểm sát viên, kiểm tra viên, chuyên viên được đào tạo chuyên ngành luật, Phòng 9 là lực lượng trực tiếp tham mưu, phát hiện và kiến nghị xử lý nhiều vấn đề phát sinh từ thực tiễn đời sống dân sự.
Chính từ nền tảng nghiệp vụ đó, sau khi Nghị quyết số 205/2025/QH15 được triển khai, Phòng 9 đã chủ động tham mưu kế hoạch thực hiện, tổ chức tuyên truyền, nắm bắt thông tin từ cơ sở và ban hành nhiều kiến nghị liên quan đến môi trường, đất đai, nghĩa vụ thuế, giấy tờ tùy thân, bảo hiểm y tế và quyền lợi của nhóm dễ bị tổn thương. Cách làm này cho thấy hoạt động kiểm sát án dân sự không chỉ giới hạn trong hồ sơ vụ án hay phiên tòa, mà còn mở rộng sang việc nhận diện sớm những vấn đề tác động đến lợi ích công. Đây cũng là điểm mới đáng chú ý trong quá trình triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15 tại VKSND TP Đồng Nai.
Từ phản ánh dân sinh đến kiến nghị bảo vệ lợi ích công
Sau khi Nghị quyết số 205/2025/QH15 được triển khai, Phòng kiểm sát án dân sự, VKSND TP Đồng Nai đã chủ động tham mưu kế hoạch thực hiện, đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền để người dân dễ tiếp cận các quy định mới. Nội dung tuyên truyền không chỉ được đăng tải trên trang thông tin điện tử của ngành, mà còn được giới thiệu thông qua các tin, bài, chuyên mục phối hợp với cơ quan truyền thông địa phương. Việc gắn bảng tuyên truyền tại trụ sở Viện kiểm sát và Trung tâm hành chính công, tích hợp mã QR để tra cứu văn bản pháp luật, cho thấy cách làm gần dân, dễ hiểu và thuận tiện hơn.
Điểm đáng chú ý là nguồn thông tin phục vụ công tác kiểm sát không chỉ đến từ hồ sơ vụ án, mà còn được nắm bắt qua phản ánh của người dân, báo chí, mạng xã hội, đường dây nóng và các kênh thông tin khác. Từ những phản ánh này, lãnh đạo Phòng kiểm sát án dân sự đã trực tiếp đến hiện trường, làm việc với người dân để ghi nhận thực trạng, tâm tư và nguyện vọng. Cách tiếp cận đó giúp cơ quan kiểm sát nhận diện sớm những vấn đề dân sinh có nguy cơ ảnh hưởng đến lợi ích công và quyền lợi chính đáng của cộng đồng.
Một trong những vụ việc được nêu là dự án làm đường vào khu công nghiệp tại khu vực Phú Riềng kéo dài nhiều năm, gây khó khăn cho việc đi lại của người dân. Tình trạng bụi bặm, sình lầy, giao thông bất tiện không chỉ ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, mà còn tạo ra bức xúc kéo dài trong cộng đồng dân cư. Sau kiến nghị của Viện kiểm sát, đơn vị liên quan đã có biện pháp khắc phục, đẩy nhanh tiến độ dự án và giảm bớt tác động ô nhiễm từ công trình.
Ở một vụ việc khác, Viện kiểm sát kiến nghị UBND xã Long Hà xử lý tình trạng tập kết rác thải sinh hoạt lộ thiên, rác không được phân loại, xử lý đúng quy trình. Đây là vấn đề tưởng như chỉ thuộc phạm vi quản lý hành chính cơ sở, nhưng thực tế lại liên quan trực tiếp đến quyền được sống trong môi trường trong lành của người dân. Khi cơ quan kiểm sát chủ động kiến nghị, yêu cầu khắc phục, pháp luật đã được vận dụng như một công cụ bảo vệ đời sống cộng đồng từ những việc rất cụ thể.
Những kiến nghị này cho thấy hoạt động kiểm sát trong lĩnh vực dân sự không chỉ dừng lại ở việc tham gia phiên tòa hay kiểm sát trình tự tố tụng. Từ các vấn đề phát sinh trong đời sống, cơ quan kiểm sát có thể phát hiện nguy cơ vi phạm, yêu cầu cơ quan có thẩm quyền khắc phục, phòng ngừa hậu quả lan rộng. Đây cũng là cách để pháp luật hiện diện gần hơn với người dân, không chờ đến khi bức xúc trở thành điểm nóng mới vào cuộc xử lý.
Từ tranh chấp đất đai đến cảnh báo nguy cơ thất thu ngân sách
Không chỉ ở lĩnh vực môi trường và hạ tầng dân sinh, quá trình kiểm sát các vụ án dân sự còn giúp phát hiện những dấu hiệu vi phạm trong giao dịch đất đai. Một số vụ tranh chấp cho thấy các bên chuyển nhượng quyền sử dụng đất ghi giá trong hợp đồng công chứng thấp hơn nhiều so với số tiền giao dịch thực tế. Đây là chi tiết quan trọng, bởi giá ghi trong hợp đồng là một trong những căn cứ để xác định nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân, lệ phí trước bạ và các khoản phải nộp ngân sách.
Theo nội dung báo cáo, có vụ việc tại huyện Long Thành cũ, hợp đồng công chứng ghi giá chuyển nhượng chỉ 300 triệu đồng, nhưng thực tế các bên đã giao nhận đủ 2,1 tỷ đồng tại thời điểm ký kết. Một trường hợp khác tại huyện Trảng Bom cũ, hợp đồng công chứng ghi giá 3,5 tỷ đồng, nhưng tại tòa, các bên thừa nhận giá thực tế là 4,5 tỷ đồng. Những con số chênh lệch này cho thấy nguy cơ kê khai không trung thực, làm sai lệch căn cứ tính thuế và ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu ngân sách Nhà nước.
Từ các vụ việc cụ thể, Phòng kiểm sát án dân sự đã tham mưu lãnh đạo Viện ban hành kiến nghị đối với cơ quan thuế cơ sở để kiểm tra, xác minh hồ sơ kê khai thuế và lệ phí trước bạ. Nội dung kiến nghị không chỉ yêu cầu làm rõ giá trị chuyển nhượng thực tế, mà còn đặt vấn đề truy thu thuế, tiền chậm nộp và xử phạt vi phạm hành chính nếu phát hiện hành vi kê khai không trung thực. Cách làm này cho thấy hoạt động kiểm sát án dân sự có thể góp phần nhận diện, phòng ngừa vi phạm trong quản lý thuế và bảo vệ lợi ích kinh tế của Nhà nước.
Từ một tranh chấp dân sự tưởng như chỉ liên quan đến quyền lợi giữa các bên, cơ quan kiểm sát đã phát hiện vấn đề rộng hơn về tính minh bạch trong giao dịch bất động sản. Trong bối cảnh việc ghi giá chuyển nhượng thấp hơn thực tế vẫn có thể xảy ra nhằm giảm nghĩa vụ tài chính, những kiến nghị từ hoạt động kiểm sát có ý nghĩa cảnh báo và răn đe rõ rệt. Khi các “khoảng tối” trong giao dịch được nhận diện từ hồ sơ vụ án, pháp luật không chỉ giải quyết tranh chấp, mà còn góp phần lập lại kỷ cương trong thực hiện nghĩa vụ với ngân sách.
Đáng chú ý, từ vai trò hướng dẫn nghiệp vụ, Phòng kiểm sát án dân sự còn hỗ trợ các Viện kiểm sát khu vực trong công tác tuyên truyền và thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15. Nhiều kiến nghị liên quan đến bảo vệ môi trường, cấp giấy khai sinh, giấy tờ tùy thân, bảo hiểm y tế… đã được ban hành, nhận được sự đồng thuận của người dân. Điều này cho thấy hoạt động kiểm sát đang mở rộng từ xử lý từng vụ việc cụ thể sang phòng ngừa vi phạm, bảo vệ lợi ích chung và nhóm dễ bị tổn thương.
Từ án dân sự đến bảo vệ lợi ích công là một chuyển động đáng chú ý trong thực tiễn hoạt động kiểm sát hiện nay. Khi kiểm sát viên không chỉ nhìn thấy tranh chấp trong hồ sơ, mà còn nhìn thấy những vấn đề xã hội phía sau tranh chấp, pháp luật sẽ có thêm cơ hội đi trước một bước để phòng ngừa rủi ro. Đó cũng là cách củng cố niềm tin của người dân vào cơ quan bảo vệ pháp luật, từ những việc gần gũi nhất với đời sống.