ĐỔI MỚI CÔNG TÁC XÂY DỰNG VÀ THI HÀNH PHÁP LUẬT

TS. Phan Chí Hiếu: Khắc phục tình trạng mâu thuẫn, chồng chéo trong xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật

TS. Phan Chí Hiếu, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.
TS. Phan Chí Hiếu, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.
(PLVN) - Thời gian gần đây, vấn đề mâu thuẫn, chồng chéo , thiếu tình đồng bộ trong một số quy định của hệ thống pháp luật đã trở thành mối quan tâm lớn, được đề cập tại nhiều hội thảo, diễn đàn, và trong các báo cáo chính thức. Điều này không chỉ gây khó khăn , vướng mắc trong việc áp dụng pháp luật mà còn trở thành rào cản lớn đối với quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Để nhận diện đầy đủ, chính xác hơn vấn đề này, Báo Pháp luật Việt Nam đã phỏng vấn TS. Phan Chí Hiếu, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.

Có những quy định mâu thuẫn ngay trong cùng một VBQPPL

PV: Thưa TS. Phan Chí Hiếu,Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 của Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII đã xác định nhiệm vụ hoàn thiện hệ thống pháp luật là một trong những yêu cầu cấp thiết để xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Tuy nhiên, trên thực tế, tình trạng mâu thuẫn, chồng chéo giữa các quy định pháp luật vẫn còn, gây khó khăn trongquá trình thực thi. Ông có thể phân tích cụ thể hơn về những biểu hiện của tình trạng này trong hệ thống pháp luật hiện nay?

TS. Phan Chí Hiếu: Nhận thức rõ tầm quan trọng của công tác xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật, thời gian qua, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách để lãnh đạo, tổ chức thực hiện công tác xây dựng và thi hành pháp luật. Nhờ đó, công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Quốc hội đã ban hành số lượng lớn các đạo luật, đến nay, cơ bản các lĩnh vực đều đã có luật điều chỉnh. Chất lượng của hệ thống pháp luật có nhiều chuyển biến tích cực, cơ bản đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ, khả thi, công khai, minh bạch, dễ tiếp cận. Quy trình xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) có nhiều đổi mới. Công tác tổ chức thi hành pháp luật được chú trọng hơn, đạt một số kết quả bước đầu, quan trọng; ý thức tuân thủ pháp luật của xã hội, người dân có nhiều chuyển biến tích cực.

Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác xây dựng và thi hành pháp luật thời gian qua còn bộc lộ một số tồn tại, hạn chế, trong đó nổi lên tình trạng một số quy định còn chồng chéo, mâu thuẫn; nhiều quy định còn chung chung, khó hiểu hoặc tạo ra nhiều cách hiểu, cách áp dụng khác nhau.

Trước hết, có những quy định mâu thuẫn ngay trong cùng một VBQPPL. Một số quy định trong các văn bản có cùng hiệu lực pháp lý lại không thống nhất với nhau, gây ra sự khó khăn trong quá trình áp dụng và thực thi. Thường gặp hơn cả là một số quy định trong văn bản có thứ bậc pháp lý thấp với văn bản có thứ bậc pháp lý cao hơn, dẫn đến những cách hiểu và áp dụng khác nhau giữa các cơ quan, địa phương. Điều này làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước, gây khó khăn cho các doanh nghiệp và công dân khi thực hiện quyền và nghĩa vụ theo quy định của pháp luật.

Tình trạng mâu thuẫn, chồng chéo này không chỉ xuất hiện ở các văn bản pháp luật riêng lẻ mà còn tồn tại giữa các lĩnh vực quản lý khác nhau. Nhiều luật được ban hành nhằm giải quyết các vấn đề cụ thể nhưng lại thiếu sự liên kết với các luật khác có liên quan. Điều này dẫn đến tình trạng một vấn đề có thể bị điều chỉnh bởi nhiều quy định khác nhau, gây khó khăn trong việc xác định quy định nào cần được ưu tiên áp dụng. Một số trường hợp còn dẫn đến tình trạng cơ quan thực thi phải lựa chọn áp dụng quy định theo quan điểm, cách hiểu, tạo ra sự thiếu thống nhất trong thực thi pháp luật.

- Luật Ban hành VBQPPL 2025 có nhiều điểm mới nhằm giải quyết ngay những yêu cầu cấp bách của thực tiễn đang đặt ra, nhưng nếu thực hiện không tốt cũng có thể tiềm ẩn nguy cơ mâu thuẫn, chồng chéo. Theo ông đâu là những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng mâu thuẫn, chồng chéo trong các quy định của pháp luật?

TS. Phan Chí Hiếu: Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, trong đó phải kể đến hệ thống pháp luật còn cồng kềnh, nhiều tầng nấc, với nhiều loại văn bản khác nhau, do nhiều cơ quan khác nhau ban hành. Do nhận thức VBQPPL là nguồn duy nhất điều chỉnh các quan hệ xã hội nên số lượng VBQPPL được ban hành khá nhiều, nhất là các văn bản dưới luật. Vì có quá nhiều văn bản, lại thường phải sửa đổi, bổ sung nên sự giao thoa, chồng chéo, mâu thuẫn giữa các quy định là khó tránh khỏi.

Bên cạnh đó, do có nhiều cơ quan được giao chuẩn bị dự thảo văn bản; mỗi cơ quan lại được phân công thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước trong các lĩnh vực khác nhau, nên trong các văn bản khó tránh khỏi “tư duy quản lý ngành”. Mỗi luật có chức năng, nhiệm vụ, phạm vi, tác động điều chỉnh riêng, nhưng trong quá trình xây dựng, ban hành VBQPPL, nhiều cơ quan chủ trì chưa xác định rõ chức năng, phạm vi điều chỉnh của văn bản, hoặc đã xác định phạm vi điều chỉnh, nhưng khi quy phạm hóa lại không bám sát phạm vi điều chỉnh của văn bản đó dẫn đến tình trạng quy định cả những nội dung không thuộc phạm vi điều chỉnh của văn bản, dẫn đến sự trùng lặp, chồng chéo về nội dung; mâu thuẫn giữa các quy định trong các VBQPPL.

Một nguyên nhân nữa dẫn đến tình trạng mâu thuẫn, chồng chéo giữa các quy định pháp luật là công tác thẩm định, thẩm tra dự thảo văn bản chưa được quan tâm đúng mức, còn có tư tưởng cho rằng việc thẩm định, thẩm tra là trách nhiệm riêng của cơ quan chủ trì thẩm định, thẩm tra. Năng lực, trình độ một bộ phận cán bộ tham gia xây dựng pháp luật còn chưa đồng đều, ảnh hưởng đến chất lượng công tác xây dựng pháp luật. Một số cơ quan chủ trì soạn thảo không tiếp thu đầy đủ ý kiến thẩm định, thẩm tra.

Bên cạnh đó, trong thi hành pháp luật, việc không nắm bắt đầy đủ các nguyên tắc áp dụng pháp luật dẫn tới tình trạng giữa hai văn bản pháp luật có quy định khác nhau thì cho rằng có mâu thuẫn và không biết cần phải áp dụng quy định nào. Hiện tượng đánh đồng giữa quy định không giống nhau giữa các văn bản với mâu thuẫn giữa các quy định khá phổ biến.

TS. Phan Chí Hiếu phát biểu tại Hội thảo khoa học của Bộ Tư pháp.

TS. Phan Chí Hiếu phát biểu tại Hội thảo khoa học của Bộ Tư pháp.

Đổi mới tư duy và cách tiếp cận trong công tác lập pháp

PV: Luật Ban hành VBQPPL năm 2025 đặt ra những yêu cầu mới trong việc bảo đảm tính đồng bộ, minh bạch và khả thi của hệ thống pháp luật cũng như khắc phục tình trạng mâu thuẫn, chồng chéo trong hệ thống pháp luật. Theo ông, cần tập trung những giải pháp trọng tâm nào để triển khai trong thời gian tới?

TS. Phan Chí Hiếu: Để khắc phục tình trạng mâu thuẫn, chồng chéo trong xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật, cần áp dụng đồng bộ các giải pháp sau: Thứ nhất, cần tăng cường công tác kiểm tra, rà soát, hệ thống hoá VBQPPL theo chuyên đề và theo các lĩnh vực pháp luật để tiếp tục phát hiện các quy định mâu thuẫn, chồng chéo trong hệ thống pháp luật hiện hành và có biện pháp quyết liệt để kịp thời xử lý các mâu thuẫn, chồng chéo được phát hiện, góp phần tháo gỡ các vướng mắc trong thi hành pháp luật. Đã đến lúc cần xem xét báo cáo Uỷ ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tổng rà soát hệ thống VBQPPL.

Thứ hai, nâng cao chất lượng xây dựng VBQPPL, hạn chế và đi đến chấm dứt việc ban hành các quy định chồng chéo, mâu thuẫn; quán triệt, thực hiện nghiêm nguyên tắc đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật. Các cơ quan được trao thẩm quyền ban hành VBQPPL cần nhận thức đầy đủ về vai trò, tầm quan trọng, yêu cầu của công tác xây dựng pháp luật; xác định rõ VBQPPL là bộ phận cốt lõi của thể chế, tạo nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội, từ đó nâng cao trách nhiệm, kỷ luật, kỷ cương trong công tác xây dựng pháp luật, đồng thời dành nguồn lực thoả đáng để thực hiện thật tốt công tác này.

Thứ ba, đề cao vai trò và tạo chuyển biến mạnh trong công tác thẩm định, thẩm tra dự thảo văn bản, coi đây là kênh quan trọng nhằm phát hiện sớm để phòng tránh việc ban hành VBQPPL có nội dung chồng chéo, mâu thuẫn. Các cơ quan tham gia thẩm định cần nâng cao trách nhiệm trong công tác thẩm định, xác định rõ đây không phải là nhiệm vụ riêng của cơ quan chủ trì thẩm định (Bộ Tư pháp, các cơ quan được phân công chủ trì thẩm định). Các cơ quan tham gia thẩm định cần cử người có trình độ, năng lực, chuyên môn phù hợp tham gia Hội đồng thẩm định, đồng thời có văn bản thẩm định chính thức về những nội dung thuộc phạm vi quản lý của mình gửi cơ quan chủ trì thẩm định nghiên cứu, tổng hợp trong báo cáo thẩm định.

Thứ tư, đổi mới mạnh mẽ tư duy và cách tiếp cận trong công tác lập pháp, góp phần xây dựng được các đạo luật vừa có giá trị sử dụng lâu dài, vừa có khả năng dự báo, thích ứng nhanh với những yêu cầu, biến động không ngừng của thực tiễn, những vấn đề mới phát sinh trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội; vừa đảm bảo nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa, vừa tạo không gian mở, tạo nền tàng phát huy sự đổi mới, sáng tạo trong điều hành của một Chính phủ liêm chính, hành động, kiến tạo phát triển, cũng như không gian áp dụng pháp luật linh hoạt của hệ thống Tòa án phụng sự công lý, lẽ phải và sự công bằng.

Bên cạnh đó, cần xác định rõ chức năng, phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng của từng văn bản và trong quá trình cụ thể hóa thành các điều luật cần bám sát phạm vi điều chỉnh đã xác định để tránh hiện tượng "giao thoa" về phạm vi dẫn đến các quy định chồng chéo, mâu thuẫn giữa các văn bản. Tập trung xây dựng, ban hành các văn bản có phạm vi điều chỉnh gọn, ít điều khoản, quy định rõ, cụ thể về nội dung.

Thứ năm, chú trọng công tác tổ chức thi hành pháp luật. Trong mối quan hệ giữa xây dựng pháp luật và thi hành pháp luật, cần đặt trọng tâm vào nhiệm vụ tổ chức thi hành pháp luật, đảm bảo sự gắn kết giữa xây dựng, hoàn thiện pháp luật với nâng cao hiệu lực, hiệu quả thi hành pháp luật. Đội ngũ cán bộ, công chức cần hiểu sâu sắc, nắm vững nội dung cốt lõi trong từng quy định của pháp luật, nắm vững nguyên tắc áp dụng pháp luật, tránh trường hợp suy đoán quy định pháp luật có mâu thuẫn, vướng mắc, nhưng thực chất là do cách hiểu quy định chưa đầy đủ, chưa chính xác, không đúng tinh thần, nội hàmcủa quy định; chưa hiểu đúng nguyên tắc áp dụng pháp luật.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!

Phương Mai (thực hiện)

Bình luận

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Đọc thêm

Luật Thủ đô 2024 - Kỳ 3: Để triển khai hiệu quả, cần sự đồng lòng của chính quyền, người dân và doanh nghiệp

TS. Mạc Quốc Anh.
(PLVN) - Ngày 1/1/2025 Luật Thủ đô 2024 có hiệu lực. Văn bản pháp luật này được kỳ vọng tạo ra một khung pháp lý vững chắc nhằm giúp Hà Nội phát triển bứt phá, xứng tầm là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa, khoa học - công nghệ của cả nước. Để hiểu rõ hơn về tầm quan trọng và những nội dung mới của luật, PLVN đã có buổi trao đổi với TS. Mạc Quốc Anh - Viện trưởng Viện Kinh tế và Phát triển doanh nghiệp (DN); Phó Chủ tịch Hiệp hội DN nhỏ và vừa TP Hà Nội.

Quy định hạn chế về quyền quyết định số con không còn phù hợp

Quy định hạn chế về quyền quyết định số con không còn phù hợp
(PLVN) -  Chiều 25/3, tại trụ sở Bộ Tư pháp, chủ trì hội đồng thẩm định Hồ sơ xây dựng Pháp lệnh sửa đổi điều 10 của pháp lệnh dân số , Phó chủ tịch Hội đồng thẩm định Nguyễn Thị Hạnh , Vụ trưởng Vụ Pháp luật hình sự - hành chính y êu cầu cơ quan soạn thảo cần tính đến các cơ chế dài hạn, có tầm nhìn xa, dự báo xu hướng sinh sản, đồng thời xây dựng chính sách gắn kết mức sinh với chất lượng dân số .

Sở Tư pháp tỉnh Hủa Phăn thăm và làm việc tại tỉnh Sơn La

Hai đoàn công tác ký kết biên bản làm việc.
(PLVN) - Ngày 25/3, bà Phu Hương Phổm Mạ Văn, Giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Hủa Phăn, nước CHDCND Lào làm Trưởng đoàn đã thăm, trao đổi và học tập kinh nghiệm công tác tư pháp, công tác thi hành án dân sự tại tỉnh Sơn La. Tiếp và làm việc với Đoàn có lãnh đạo Sở Tư pháp, Cục Thi hành án dân sự tỉnh.

Thi hành án dân sự TP.HCM: Chủ động đổi mới, bứt phá chuyển đổi số

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại Hội nghị.
(PLVN) -Sáng 25/3, Cục Thi hành án dân sự (THADS) TP. Hồ Chí Minh tổ chức Hội nghị triển khai ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong công tác thi hành án dân sự, với sự tham dự của lãnh đạo Cục, đại diện các phòng chuyên môn, chi cục quận, huyện, thành phố Thủ Đức, cùng toàn thể công chức, chấp hành viên và đại diện đơn vị FPT – đơn vị đồng hành tư vấn giải pháp công nghệ.

Phát huy sứ mệnh của báo chí trong xây dựng người Hà Nội văn minh

Phát huy sứ mệnh của báo chí trong xây dựng người Hà Nội văn minh
(PLVN) - Nhằm tạo diễn đàn trao đổi, chia sẻ những kinh nghiệm thực tiễn và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả công tác truyền thông trong xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh, chiều 24/3, tại Hà Nội, Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành uỷ Hà Nội, Hội Nhà báo TP Hà Nội và Báo Tuổi trẻ Thủ đô phối hợp tổ chức Hội nghị tọa đàm “Báo chí, truyền thông tham gia xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh”.

Luật Thủ đô 2024: Kết quả từ nỗ lực không ngừng của các nhà làm luật

Với rất nhiều chính sách, quy định mới, Luật Thủ đô 2024 hứa hẹn sẽ mở ra “kỷ nguyên mới” để Hà Nội có những bước phát triển mạnh mẽ và bứt phá. (Ảnh minh họa)
(PLVN) - Lời Tòa soạn: Luật Thủ đô được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 28/6/2024 tại Kỳ họp thứ 7. Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2025. Với rất nhiều chính sách, quy định mới, Luật Thủ đô 2024 hứa hẹn sẽ mở ra “kỷ nguyên mới” để Hà Nội có những bước phát triển mạnh mẽ và bứt phá.

GS.TS Nguyễn Ngọc Hà: Cần nghiên cứu miễn trách nhiệm hình sự cho nhà khoa học

GS.TS Nguyễn Ngọc Hà, Viện trưởng Viện Nghiên cứu sáng tạo, giảng viên Khoa Luật (Trường Đại học Ngoại thương).
(PLVN) - Nhấn mạnh Nghị quyết 193/2025/QH15 của Quốc hội đã tháo gỡ “điểm nghẽn” về thể chế để phát triển khoa học công nghệ (KHCN) và đổi mới sáng tạo (ĐMST) của Việt Nam, GS.TS Nguyễn Ngọc Hà, Viện trưởng Viện Nghiên cứu sáng tạo, giảng viên Khoa Luật (Trường Đại học Ngoại thương) cho rằng, truy cứu trách nhiệm hình sự cũng là một rủi ro có thể làm ảnh hưởng đến tâm lý, khả năng dấn thân của tổ chức, cá nhân hoạt động khoa học. Do đó, nếu tháo gỡ được rủi ro này có thể sẽ tạo ra sự yên tâm lớn hơn cho nhà nghiên cứu.

Kiên Giang: Tuyên truyền phổ biến giáo dục pháp luật cho hơn 600 cán bộ, nhân dân Kiên Lương

Kiên Giang: Tuyên truyền phổ biến giáo dục pháp luật cho hơn 600 cán bộ, nhân dân Kiên Lương
(PLVN) - Chiều 21/3, tại trụ sở UBND xã Bình An, huyện Kiên Lương, Bộ chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Kiên Giang phối hợp VKSND tỉnh, UBND huyện Kiên Lương, tỉnh Kiên Giang tổ chức tuyên truyền phòng, chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU); phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại, xuất, nhập cảnh trái phép, mua bán người và chấm dứt tình trạng bao chiếm, bảo kê bờ biển, bãi biển trái phép.

Tuổi trẻ Báo Pháp luật Việt Nam chủ động sáng tạo, dấn thân trong kỷ nguyên số

Tọa đàm “Tuổi trẻ Báo Pháp luật Việt Nam chủ động sáng tạo, dấn thân trong kỷ nguyên số”
(PLVN) - Chiều ngày 21/3, Báo Pháp luật Việt Nam đã tổ chức thành công tọa đàm với chủ đề “Tuổi trẻ Báo Pháp luật Việt Nam chủ động sáng tạo, dấn thân trong kỷ nguyên số”. Sự kiện hướng tới kỷ niệm 94 năm Ngày Thành lập Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, 100 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam; 40 năm thành lập Báo Pháp luật Việt Nam.