Trong nhà nước pháp quyền phải có tòa án bảo hiến

Một vấn đề đang được đặt ra với nhiều mối quan tâm đặc biệt vào giai đoạn hiện nay là việc sửa đổi, bổ sung Hiến pháp. Là một chuyên gia về luật Hiến pháp, PGS.TS.Nguyễn Đăng Dung (Giám đốc Trung tâm Nhân quyền – Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định, lần sửa đổi này nên “quan tâm” đến bảo hiến – một trong nhiều tiêu chí quan trọng của Nhà nước pháp quyền (NNPQ) dưới góc độ thực hiện Hiến pháp.

Tòa án bảo hiến đã được nhắc đến từ Đại hội Đảng IX nghĩa là có quyết tâm chính trị, nhưng vấn đề là phải làm thế nào cho phù hợp với điều kiện của Việt Nam. Bảo hiến là một trong  những tiêu chí của NNPQ dưới góc độ thực hiện Hiến pháp bởi NNPQ là ở đấy, mọi thành viên của Nhà nước không ai đứng trên pháp luật, đều phải tuân thủ pháp luật, mà trước hết là Hiến pháp, kể cả các thiết chế Nhà nước và Đảng.

Bên cạnh sự tuân thủ còn có sự vi phạm nên cần có nơi để tìm ra cái đúng sai và Tòa án là nơi cuối cùng phán quyết những hành vi vi phạm Hiến pháp. Càng các thiết chế cao, càng nhiều cơ sở để “động chạm” đến Hiến pháp vì Hiến pháp ban hành là để qui định về những lực lượng Nhà nước như Chính phủ, Quốc hội, các cơ quan quyền lực Nhà nước tối cao, các thành viên nội các, chính quyền địa phương, nhất là Quốc hội.

Khái niệm bảo hiến rất rộng gồm tuân thủ, bảo vệ Hiến pháp, chống những hành vi vi phạm Hiến pháp. Bảo hiến ở nước ta những năm trước đây chỉ bao gồm giám sát sự tuân thủ, nhưng cuối cùng chính Quốc hội lại là cơ quan tối cao giám sát nên khái niệm bảo vệ Hiến pháp hay bảo hiến ở khái niệm rộng lại không tập trung vào vấn đề xét xử.

Bảo hiến ở nước ta cũng được đặt ra từ khi có Hiến pháp. Theo đó, giám sát các hành vi vi hiến của các cơ quan Nhà nước được giao cho chính các cơ quan Nhà nước, chủ yếu cuối cùng tựu chung lại là Quốc hội. Như vậy, Quốc hội vừa làm Hiến pháp, làm luật lại vừa giám sát việc thực hiện Hiến pháp thì không được chặt chẽ lắm mà giống như “vừa đá bóng vừa thổi còi”.

Về nguyên tắc xét xử hay giám sát thì phải đứng riêng ra, cái hạt nhân cuối cùng của bảo hiến là xét xử của Tòa án. Tòa án là cơ quan cuối cùng đưa ra phán quyết đúng sai, vi hiến hay không vì Tòa án được tổ chức, hoạt động vị công lý, căn cứ pháp luật và những chứng cứ các bên đưa ra. Do vậy, cũng như hoạt động giám sát, Tòa án phải đứng riêng ra, độc lập thì mới xét xử được.

Nước ta đã có Hiến pháp thành văn – 1 tiêu chí đánh giá trình độ văn minh của một quốc gia - nhưng lại chưa có tài phán ở mức hẹp nhất, cụ thể nhất là Tòa án. Từ trước đến nay chưa có vụ xét xử hành vi vi hiến nào cả. NNPQ đòi hỏi cần phải có bảo hiến ở nghĩa xét xử độc lập, từ ngoài vào vì không ai tự xét xử mình được. Đó là lý do đến cần Tòa án bảo hiến ở nước ta.

Trên thế giới, tài phán Hiến pháp được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như ở Mỹ có Tòa án tối cao xét xử các hành vi vi hiến. Mô hình bảo hiến phi tập trung nghĩa là Hiến phápTòa án nào cũng có quyền xét xử, nhưng vì hành vi vi hiến chủ yếu diễn ra ở các cơ quan Nhà nước cấp cao nên về nguyên tắc chỉ Tòa án tối cao mới có thể xét xử.

Còn những Tòa án bảo hiến tập trung có ở các nứơc châu Âu thì thông qua một thể chế riêng như Tòa án bảo hiến, Tòa án Hiến pháp, hay Hội đồng Bảo hiến (Pháp), nằm riêng ngoài hệ thống Tòa án để xét xử các hành vi vi phạm pháp luật, tòa án thường.

Việt Nam nên theo mô hình này với cơ quan, nhân sự riêng. Thành viên không nên chỉ toàn những người chuyên môn mà cần cả những người từng hoạt động chính trị. Do vậy, cơ quan bảo hiến nên bao gồm những người hiểu biết Hiến pháp và pháp luật, những người đã từng là nguyên thủ quốc gia, Tổng Bí thư để có thể cố vấn pháp lý về chính trị cho nguyên thủ quốc gia ngoài các chức xét xử các hành vi vi hiến, như mô hình của Hội đồng Hiến pháp của Pháp quốc.

Như vậy trong NNPQ phải có Tòa án bảo hiến. Đây cũng là một tiêu chí của nhà nước pháp quyền.

(Còn tiếp)