Trợ giúp pháp lý trong tranh chấp đất đai: Điểm tựa bảo vệ sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số ở Cao Bằng
Đối với đồng bào dân tộc thiểu số và người dân miền núi, đất đai không chỉ là tài sản mà còn là nơi ở, tư liệu sản xuất và nguồn sinh kế gắn bó qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, những vướng mắc về nguồn gốc, ranh giới, quyền sử dụng đất, chuyển nhượng và thừa kế đang đặt ra không ít khó khăn trong quá trình bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân tại Cao Bằng. Trong bối cảnh đó, hoạt động TGPL có vai trò quan trọng, không chỉ hỗ trợ người dân giải quyết tranh chấp mà còn góp phần phòng ngừa mâu thuẫn, bảo vệ quyền sử dụng đất và tạo cơ sở ổn định đời sống lâu dài.
Những năm gần đây, tại Cao Bằng cùng với quá trình phát triển hạ tầng giao thông, mở rộng không gian đô thị, đẩy mạnh cơ giới hóa trong sản xuất nông nghiệp và phát triển kinh tế lâm nghiệp, nhu cầu sử dụng, chuyển nhượng và tích tụ đất đai trên địa bàn tỉnh có xu hướng gia tăng. Giá trị đất đai tại một số khu vực cũng có những thay đổi, kéo theo nguy cơ phát sinh tranh chấp. Đáng chú ý, không ít mâu thuẫn bắt nguồn từ việc ranh giới, nguồn gốc, quá trình quản lý và sử dụng đất chưa được xác định rõ ràng; giấy tờ pháp lý chưa đầy đủ; nhận thức pháp luật của một bộ phận người dân còn hạn chế. Khi quyền lợi kinh tế phát sinh, những bất đồng trong gia đình, dòng họ, cộng đồng dân cư có thể trở nên gay gắt, thậm chí dẫn đến khiếu kiện kéo dài, làm rạn nứt các mối quan hệ vốn được xây dựng qua nhiều thế hệ.

Thực tế cho thấy, hệ quả của tranh chấp đất đai không chỉ nằm ở giá trị tài sản hay quyền sử dụng đất đang được các bên tranh chấp. Đối với cộng đồng dân cư miền núi, nơi các mối quan hệ gia đình, dòng họ và làng bản có sự gắn bó mật thiết, việc tranh chấp kéo dài còn có thể làm tổn thương tình cảm, suy giảm sự đoàn kết, ảnh hưởng đến đời sống tinh thần và trật tự tại cơ sở. Có những vụ việc, giá trị kinh tế của thửa đất không lớn, thậm chí chi phí đi lại, theo đuổi vụ kiện còn cao hơn giá trị tài sản tranh chấp. Tuy nhiên, người dân vẫn kiên trì bảo vệ quyền lợi bởi phía sau yêu cầu về tài sản còn là mong muốn được tôn trọng quyền hợp pháp, bảo vệ danh dự, uy tín và tìm kiếm sự công bằng. Vì vậy, giải quyết tranh chấp đất đai không đơn thuần là phân định quyền sử dụng đất mà còn cần chú trọng bảo vệ các giá trị văn hóa, đạo đức và sự ổn định trong cộng đồng dân cư.
TGPL góp phần bảo vệ quyền sử dụng đất và sinh kế của người dân
Qua thực tiễn công tác TGPL trên địa bàn tỉnh Cao Bằng, các tranh chấp đất đai ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi liên quan nhiều đến quyền sử dụng đất, đòi lại đất, ranh giới, lấn chiếm đất; tranh chấp trong chuyển nhượng, tặng cho, thừa kế, đổi đất giữa các hộ gia đình, cá nhân; cũng như những vụ việc liên quan đến đất đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nhưng có yêu cầu hủy giấy chứng nhận.
Nguyên nhân của tình trạng này có thể xuất phát từ lịch sử sử dụng đất và tập quán canh tác. Trước đây, nhiều hộ gia đình khai phá đất nương rẫy, đất rừng để sản xuất, ranh giới thường được xác định bằng các dấu mốc tự nhiên như khe suối, cây cổ thụ, mỏm đá hoặc đường phân thủy. Việc sử dụng đất qua nhiều thế hệ nhưng không có giấy tờ, bản đồ đo đạc chính xác khiến các hộ gia đình khó thống nhất về nguồn gốc và ranh giới khi phát sinh tranh chấp.
Bên cạnh đó, việc chuyển nhượng, tặng cho, thừa kế, đổi đất trước đây ở nhiều nơi chủ yếu được thực hiện bằng lời nói hoặc giấy viết tay, không đăng ký biến động theo quy định. Một số trường hợp đất đã được cấp giấy chứng nhận nhưng diện tích, ranh giới trên giấy không thống nhất với thực tế sử dụng hoặc có sự chồng lấn giữa các thửa đất. Những bất cập trong quá trình xác lập quyền sử dụng đất cũng có thể trở thành nguyên nhân dẫn đến tranh chấp.
Khó khăn lớn trong quá trình giải quyết là việc xác định nguồn gốc, thời điểm, quá trình sử dụng đất và ranh giới thực tế. Nhiều người nắm rõ lịch sử sử dụng đất đã qua đời, các thế hệ sau không biết đầy đủ thông tin; hồ sơ địa chính qua các thời kỳ không đầy đủ hoặc không thống nhất với hiện trạng. Đối với những thửa đất rừng, đất nương rẫy có diện tích lớn, chi phí đo đạc, lập hồ sơ trích đo và xem xét, thẩm định tại chỗ chi phí đo đạc, thẩm định tại chỗ tương đối lớn, trở thành gánh nặng đối với các hộ gia đình có hoàn cảnh kinh tế khó khăn.
Những vướng mắc trên cho thấy, tranh chấp đất đai ở vùng cao không đơn thuần là mâu thuẫn về tài sản. Khi quyền sử dụng đất chưa được xác định rõ ràng, người dân khó yên tâm sản xuất, đầu tư phát triển kinh tế. Nếu tranh chấp kéo dài, người dân có thể gặp khó khăn trong việc khai thác, sử dụng và thực hiện các quyền đối với tài sản; đồng thời, mâu thuẫn còn có nguy cơ ảnh hưởng đến tình cảm gia đình, dòng họ và quan hệ cộng đồng.
Không chỉ gặp khó khăn khi giải quyết tranh chấp, người dân vùng sâu, vùng xa còn lúng túng ngay từ khâu đăng ký đất đai, cấp giấy chứng nhận lần đầu và đăng ký biến động. Nhiều người biết rõ vị trí, ranh giới đất đang sử dụng nhưng không xác định được thửa đất thuộc số nào, tờ bản đồ nào, diện tích được ghi nhận trong hồ sơ địa chính ra sao. Những diện tích do cha ông khai phá, sử dụng qua nhiều thế hệ nhưng thiếu giấy tờ cũng khiến việc xác minh nguồn gốc, thời điểm sử dụng và điều kiện cấp giấy chứng nhận gặp nhiều trở ngại.
Một vấn đề đáng chú ý là việc xác định quyền sử dụng đất chung của các thành viên hộ gia đình. Với những giấy chứng nhận ghi tên “Hộ ông/bà...”, khi thực hiện chuyển nhượng, tặng cho, phân chia hoặc đăng ký biến động, cần xác định đầy đủ những người có chung quyền sử dụng đất tại thời điểm Nhà nước giao đất hoặc công nhận quyền sử dụng đất. Không phải tất cả những người có tên trong sổ hộ khẩu đều đương nhiên có chung quyền sử dụng đất. Sau nhiều năm, những người có quyền lợi liên quan có thể đã chuyển đến địa phương khác, lập gia đình hoặc sinh sống ở các tỉnh, thành phố. Việc liên hệ với những người có chung quyền sử dụng đất, thống nhất phương án giải quyết và hoàn thiện hồ sơ pháp lý vì thế có thể kéo dài, phát sinh thêm chi phí.
Vướng mắc trong thủ tục thừa kế cũng là vấn đề đáng lưu tâm. Nhiều gia đình chưa có thói quen lập di chúc và thực hiện thủ tục phân chia di sản kịp thời. Có trường hợp đến khi phát sinh nhu cầu sang tên, một số người thừa kế đã qua đời, làm phát sinh thêm người thừa kế ở các thế hệ tiếp theo.
Một trường hợp điển hình là vụ việc thừa kế quyền sử dụng đất của vợ chồng bà M. T. C và ông H.A Cả hai mất mà không để lại di chúc. Đến khi gia đình tiến hành thủ tục phân chia di sản vào năm 2025 thì hai người con trai cũng đã qua đời, làm phát sinh thêm những người thừa kế. Việc có người thừa kế đang chấp hành án tại tỉnh khác, người khác không có khả năng nhận thức và điều khiển hành vi khiến gia đình phải thực hiện thêm các thủ tục pháp lý liên quan đến đại diện và thừa kế.
Trường hợp này cho thấy, việc chậm thực hiện thủ tục thừa kế không chỉ làm tăng số lượng người có quyền lợi liên quan mà còn khiến quá trình xác định đầy đủ người thừa kế, quyền lợi của từng người và hoàn thiện hồ sơ trở nên phức tạp. Khi quyền đối với di sản chưa được xác định đầy đủ, người dân cũng gặp trở ngại trong việc thực hiện các quyền hợp pháp đối với tài sản. Vì vậy, tư vấn và hướng dẫn pháp luật kịp thời có ý nghĩa quan trọng trong việc hạn chế những vướng mắc có thể kéo dài qua nhiều thế hệ.
Trong điều kiện người dân vùng sâu, vùng xa còn hạn chế về hiểu biết pháp luật, kỹ năng thu thập chứng cứ và khả năng tự bảo vệ quyền lợi trước Tòa án, TGPL có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Thông qua hoạt động tư vấn, hướng dẫn, tham gia hòa giải và tham gia tố tụng, người thực hiện TGPL giúp người dân hiểu rõ quyền, nghĩa vụ, xác định đúng yêu cầu và có cơ sở pháp lý để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Với người dân tộc thiểu số, những hạn chế về ngôn ngữ, kiến thức pháp luật và kỹ năng trình bày trước cơ quan tiến hành tố tụng có thể khiến việc bảo vệ quyền lợi gặp nhiều trở ngại. Sự tham gia của người thực hiện TGPL giúp họ có thêm điều kiện tiếp cận công lý, làm rõ căn cứ pháp lý và bảo vệ quyền sử dụng đất, tài sản gắn trực tiếp với nơi ở, tư liệu sản xuất và sinh kế của gia đình.
Một vụ việc điển hình là tranh chấp quyền sử dụng đất giữa ông C.V.C. và bà N.T.T., người dân tộc thiểu số sinh sống tại địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn trên địa bàn tỉnh Cao Bằng. Tranh chấp phát sinh từ việc phân chia đất trong gia đình. Trong quá trình giải quyết, trợ giúp viên pháp lý đã xác minh nguồn gốc, quá trình sử dụng đất, thu thập chứng cứ và đưa ra lập luận bảo vệ quyền lợi cho người dân. Kết quả, Tòa án chấp nhận toàn bộ yêu cầu khởi kiện, công nhận quyền quản lý, sử dụng đất của ông C. và bà T., đồng thời ghi nhận thỏa thuận của các bên về việc giải quyết quyền sử dụng thửa đất liên quan.
Một trường hợp khác là bà C.T.L. liên quan đến giao dịch chuyển nhượng nhà, đất nhưng chưa hoàn tất các thủ tục pháp lý. Khi phát sinh tranh chấp, bà gặp nhiều khó khăn trong việc chứng minh quyền lợi do những người liên quan không có điều kiện trực tiếp tham gia giải quyết vụ việc. Người thực hiện TGPL thu thập, cung cấp tài liệu, chứng cứ và trình bày ý kiến bảo vệ quyền lợi theo quy định. Trên cơ sở đó, Tòa án công nhận giao dịch chuyển nhượng có hiệu lực, bảo đảm quyền lợi hợp pháp của bà L. trong việc thực hiện các thủ tục đăng ký quyền sử dụng đất và quyền sở hữu nhà ở.
Qua các vụ việc cho thấy, TGPL không chỉ hỗ trợ người dân tại phiên tòa mà còn phát huy vai trò ngay từ quá trình xác minh, thu thập chứng cứ, làm rõ các quan hệ pháp lý. Qua đó, giúp người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số có hoàn cảnh khó khăn, có thêm điểm tựa để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.
Đáng chú ý, phía sau mỗi tranh chấp đất đai không chỉ là giá trị của một thửa đất hay một giao dịch, mà còn là nơi ở, tài sản tích lũy và điều kiện sản xuất của gia đình. Khi quyền sử dụng đất được bảo vệ trên cơ sở pháp luật, người dân có thêm cơ sở để quản lý, sử dụng và thực hiện các quyền hợp pháp đối với tài sản. Đó cũng là tiền đề để họ yên tâm hơn trong cuộc sống, duy trì sản xuất và tính toán kế hoạch phát triển kinh tế gia đình. Với những hộ có hoàn cảnh khó khăn, việc được TGPL kịp thời còn góp phần hạn chế những chi phí, tổn thất có thể phát sinh từ quá trình tranh chấp kéo dài.
Phòng ngừa tranh chấp từ sớm, phát huy vai trò hòa giải ở cơ sở
Từ thực tiễn các vụ việc, Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh Cao Bằng nhận thấy, giải quyết tranh chấp đất đai không chỉ là phân định quyền lợi tại Tòa án mà cần bắt đầu từ việc phòng ngừa, tư vấn và hướng dẫn người dân thực hiện đúng quy định pháp luật.
TGPL không chỉ được thực hiện khi tranh chấp đã được đưa ra Tòa án. Ngay khi phát sinh mâu thuẫn về ranh giới, nguồn gốc hoặc quyền sử dụng đất, thậm chí khi người dân mới gặp vướng mắc trong giao dịch, thừa kế và thủ tục đăng ký đất đai, họ đã có thể liên hệ Trung tâm hoặc các Chi nhánh để được tư vấn, hướng dẫn. Việc tiếp cận TGPL từ sớm giúp người dân hiểu rõ quyền, nghĩa vụ, kịp thời thu thập, bảo quản chứng cứ và lựa chọn phương án giải quyết phù hợp.
Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, Trung tâm đã phối hợp với Phòng Phổ biến, giáo dục pháp luật thuộc Sở Tư pháp tổ chức các hội nghị tuyên truyền pháp luật tại cơ sở, trong đó có chuyên đề về những nội dung cơ bản của Luật Đất đai. Người dân được phổ biến, hướng dẫn về đăng ký đất đai, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, chuyển mục đích sử dụng đất, chuyển nhượng, tặng cho, thừa kế và quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất.

Thông qua những vụ việc cụ thể, Trợ giúp viên pháp lý còn trực tiếp hướng dẫn người dân thực hiện thủ tục thừa kế, tặng cho, chuyển nhượng quyền sử dụng đất; giải thích giá trị pháp lý của giấy tờ, hợp đồng và hậu quả của việc không thực hiện đầy đủ thủ tục. Qua đó, người dân từng bước nâng cao ý thức chủ động tìm hiểu, chấp hành pháp luật, không chỉ để giải quyết vướng mắc trước mắt mà còn phòng ngừa những tranh chấp tương tự trong tương lai.
Bên cạnh tuyên truyền, hòa giải cũng là phương thức cần được chú trọng, nhất là đối với những tranh chấp giữa người thân trong gia đình, dòng họ và hàng xóm cùng sinh sống lâu đời trong cộng đồng. Người thực hiện TGPL có thể giúp các bên nhận diện căn cứ pháp lý, đánh giá chứng cứ và cân nhắc phương án thương lượng phù hợp. Đối với những vụ việc có thể giải quyết bằng thỏa thuận, hòa giải thành sẽ giúp các bên tiết kiệm thời gian, chi phí, hạn chế mâu thuẫn kéo dài. Tuy nhiên, hòa giải phải dựa trên sự tự nguyện, tôn trọng chứng cứ và quyền, lợi ích hợp pháp của các bên, không đồng nghĩa với việc người có quyền sử dụng đất hợp pháp phải từ bỏ quyền lợi chính đáng của mình.
Phòng ngừa tranh chấp từ sớm vì thế không chỉ giúp giảm gánh nặng cho cơ quan giải quyết mà còn bảo vệ tài sản, hạn chế những xáo trộn trong đời sống gia đình và cộng đồng. Đối với người dân miền núi, nơi đất đai gắn chặt với sinh kế, đây là ý nghĩa thiết thực của việc đưa TGPL đến gần hơn với cơ sở.
Từ thực tiễn các vụ việc, Trung tâm khuyến cáo người dân trước khi thực hiện giao dịch đất đai cần kiểm tra kỹ giấy chứng nhận, nguồn gốc, diện tích, ranh giới, tình trạng tranh chấp và xác định đầy đủ những người có quyền sử dụng đất. Khi chuyển nhượng, tặng cho hoặc thực hiện các giao dịch liên quan, cần lập hợp đồng, văn bản và thực hiện công chứng hoặc chứng thực theo quy định của pháp luật; đồng thời thực hiện đăng ký biến động khi thuộc trường hợp phải đăng ký. Không nên chỉ giao dịch bằng lời nói, giấy viết tay hoặc giao tiền, bàn giao đất mà bỏ qua các thủ tục pháp lý cần thiết.
Đối với đất đai là di sản thừa kế, người dân nên chủ động lập di chúc hợp pháp và thực hiện thủ tục phân chia di sản kịp thời, tránh để kéo dài qua nhiều thế hệ làm phát sinh thêm người thừa kế và những thủ tục phức tạp. Khi có vướng mắc, người thuộc diện được TGPL có thể liên hệ Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh Cao Bằng hoặc các Chi nhánh để được tư vấn, hướng dẫn và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp miễn phí theo quy định.
Đất đai là nơi ở, tư liệu sản xuất và nguồn sinh kế lâu dài của mỗi gia đình. Vì vậy, bảo vệ quyền sử dụng đất hợp pháp cũng chính là góp phần bảo vệ nền tảng kinh tế và đời sống của người dân. Thông qua hoạt động tham gia tố tụng, tư vấn pháp luật, đại diện ngoài tố tụng, TGPL giúp người dân trong diện được TGPL tháo gỡ vướng mắc pháp lý, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng, đồng thời nâng cao ý thức phòng ngừa tranh chấp. Đối với đồng bào dân tộc thiểu số và người dân miền núi tại Cao Bằng, ý nghĩa của TGPL không chỉ thể hiện ở việc hỗ trợ giải quyết một vụ tranh chấp cụ thể mà còn ở việc giúp họ bảo vệ tài sản gắn với cuộc sống, có thêm cơ sở duy trì sản xuất và ổn định đời sống lâu dài. Đây cũng là trách nhiệm và mục tiêu mà Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh Cao Bằng hướng tới trong quá trình đồng hành cùng người dân trên địa bàn.