Trợ giúp pháp lý tại Cao Bằng: Từ vụ án hủy hoại rừng đến bài học tuân thủ pháp luật
Mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, công tác trợ giúp pháp lý (TGPL) góp phần đưa pháp luật đến gần hơn với đời sống đồng bào dân tộc thiểu số, nhất là những người có hoàn cảnh khó khăn, hạn chế về khả năng tiếp cận thông tin pháp luật.
Vụ án một thanh niên người dân tộc Nùng bị xét xử về tội “Hủy hoại rừng” tại Cao Bằng cho thấy, bên cạnh việc làm rõ hành vi vi phạm và trách nhiệm pháp lý, hoạt động bào chữa còn góp phần bảo đảm hoàn cảnh, nhân thân và các tình tiết giảm nhẹ của bị cáo được xem xét đầy đủ. Từ vụ việc, nhiều bài học thiết thực được đặt ra về ý thức tuân thủ pháp luật trong quản lý, sử dụng đất đai và bảo vệ rừng tại địa bàn miền núi.
Bị cáo H.V.X. người dân tộc Nùng, tỉnh Cao Bằng bị xét xử về tội “Hủy hoại rừng”. Bị cáo làm lao động tự do, thuộc hộ nghèo, sinh sống tại địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn. Bị cáo có con nhỏ sinh năm 2024 và là lao động chính trong gia đình.
Vụ án phát sinh từ việc H.V.X. sử dụng dao quắm và máy cưa để chặt cây, phát dọn thực bì tại khu vực rừng sản xuất thuộc xóm Đồng Tâm, xã Nguyên Bình, nhằm tạo điều kiện cho cây trúc sào phát triển. Bị cáo khai khu vực này là đất do ông nội, bố và gia đình đã canh tác từ lâu. Tuy nhiên, bị cáo không có giấy tờ chứng minh quyền sử dụng đất, không biết rõ khu vực thuộc loại rừng nào và do đơn vị nào quản lý.
Bài học từ một bản án
Với tư cách người bào chữa, người thực hiện TGPL xác định vấn đề pháp lý đáng chú ý của vụ án là sự khác biệt giữa nhận thức của bị cáo về nguồn gốc khu đất với tình trạng pháp lý và quy định quản lý, bảo vệ rừng. Bị cáo khai gia đình đã sử dụng khu vực này từ lâu, trong khi kết quả xác minh, bản đồ hiện trạng rừng và các tài liệu trong hồ sơ xác định đây là rừng sản xuất thuộc địa bàn xã Nguyên Bình.
Bản án xác định bị cáo có đủ năng lực trách nhiệm hình sự; hành vi chặt phá cây trong khu rừng đã xâm phạm chính sách quản lý, bảo vệ và phát triển rừng của Nhà nước. Việc gia đình có quá trình sử dụng khu đất từ trước theo lời khai của bị cáo không làm mất đi trách nhiệm tuân thủ các quy định pháp luật về quản lý, bảo vệ rừng.

Để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người được TGPL, người bào chữa đã nghiên cứu hồ sơ, trao đổi với bị cáo, đánh giá lời khai, tài liệu về hiện trạng rừng, kết quả định giá, nhân thân và các tình tiết liên quan. Tại phiên tòa sơ thẩm, người bào chữa nhất trí với việc xác định bị cáo có hành vi vi phạm, đồng thời đề nghị Hội đồng xét xử đánh giá toàn diện tính chất, mức độ hành vi, mục đích chặt cây, nhận thức pháp luật, hoàn cảnh kinh tế và các tình tiết giảm nhẹ.
Các tình tiết giảm nhẹ được bản án ghi nhận gồm: bị cáo thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải; tự nguyện nộp 3.500.000 đồng để khắc phục hậu quả; là người dân tộc thiểu số sinh sống tại địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, nhận thức pháp luật còn hạn chế. Bản án cũng ghi nhận bị cáo có nhân thân tốt, chưa có tiền án, tiền sự, nơi cư trú rõ ràng, ổn định. Bên cạnh đó, bị cáo có con nhỏ và là lao động chính trong gia đình.
Trên cơ sở đó, người bào chữa đề nghị Hội đồng xét xử xem xét các tình tiết giảm nhẹ, hoàn cảnh nhân thân và khả năng áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ. Hoạt động bào chữa tập trung bảo đảm những yếu tố liên quan đến trách nhiệm hình sự, nhân thân và khả năng cải tạo của bị cáo được xem xét đầy đủ, khách quan.
Kết quả xét xử thể hiện việc cân nhắc các tình tiết giảm nhẹ và hoàn cảnh cụ thể của người phạm tội. Tòa án nhân dân khu vực 4 tỉnh Cao Bằng tuyên bố H.V.X. phạm tội “Hủy hoại rừng” theo điểm b khoản 1 Điều 243 Bộ luật Hình sự. Hội đồng xét xử áp dụng điểm b, s khoản 1 và khoản 2 Điều 51, Điều 36 Bộ luật Hình sự, xử phạt bị cáo 18 tháng cải tạo không giam giữ. Mức hình phạt này khác với đề nghị của đại diện Viện kiểm sát là từ 12 đến 15 tháng tù nhưng cho hưởng án treo.
Với hình phạt cải tạo không giam giữ, bị cáo không phải chấp hành hình phạt tù, có điều kiện tiếp tục lao động và chăm lo cho gia đình. Do thuộc hộ nghèo, là lao động chính, không có việc làm và thu nhập ổn định, bị cáo được miễn khấu trừ thu nhập và miễn án phí hình sự sơ thẩm.
Đối với khoản tiền 3.500.000 đồng, bản án ghi nhận bị cáo tự nguyện nộp để bồi thường thiệt hại; khoản tiền này được sung vào ngân sách nhà nước. Về vật chứng, Tòa án quyết định tịch thu máy cưa và 477 cây gỗ có khối lượng 30,468 m³; tịch thu tiêu hủy con dao quắm và 420 cây vầu.
Kết quả vụ án cho thấy vai trò của hoạt động bào chữa trong việc bảo đảm các tình tiết liên quan đến nhân thân, hoàn cảnh và trách nhiệm hình sự của người được TGPL được trình bày, xem xét tại phiên tòa. Bị cáo chịu trách nhiệm về hành vi phạm tội, nhưng hình phạt được quyết định trên cơ sở đánh giá các tình tiết cụ thể của vụ án và người phạm tội. Điều này, đảm quyền được bào chữa và quyền tiếp cận công lý cho người thuộc diện được TGPL.
Phòng ngừa vi phạm pháp luật tại địa bàn
Từ vụ án có thể rút ra những bài học thiết thực trong phòng ngừa vi phạm pháp luật tại địa bàn miền núi. Trước hết, người dân không nên chỉ dựa vào ký ức, sự truyền lại trong gia đình hoặc việc sử dụng đất từ lâu để kết luận khu đất được phép phát dọn, chặt cây hay khai thác. Trước khi thực hiện các hoạt động canh tác, cần xác minh rõ ranh giới, loại đất, hiện trạng rừng và chủ thể quản lý tại UBND cấp xã, cơ quan chuyên môn hoặc đơn vị quản lý rừng.
Khi phát sinh vướng mắc, người dân cần chủ động tìm hiểu thông tin từ cơ quan có thẩm quyền, lưu giữ giấy tờ liên quan và thực hiện theo hướng dẫn; không tự ý chặt cây hoặc tác động đến diện tích rừng khi chưa xác định rõ tình trạng pháp lý và quy định áp dụng. Việc phát huy tinh thần đoàn kết, kinh nghiệm của người cao tuổi, người có uy tín trong cộng đồng cũng có ý nghĩa quan trọng đối với công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật. Hòa giải, vận động trong cộng đồng có thể hỗ trợ giải quyết bất đồng, nhưng không thay thế việc xác minh pháp lý và không làm mất đi trách nhiệm tuân thủ pháp luật.
Từ góc độ TGPL, vụ việc cho thấy cần tăng cường hoạt động truyền thông pháp luật bằng những tình huống gần gũi, ngôn ngữ dễ hiểu, phù hợp với đặc điểm từng địa bàn. Chính quyền cơ sở, cơ quan chuyên môn và các tổ chức thực hiện TGPL cần phối hợp hướng dẫn người dân nhận diện những rủi ro pháp lý trong quá trình sử dụng đất, phát dọn và khai thác cây rừng; đồng thời giúp họ biết nơi tìm kiếm thông tin, phản ánh vướng mắc và yêu cầu TGPL khi thuộc diện được hưởng chính sách.
Bên cạnh ý nghĩa giáo dục pháp luật, việc sử dụng vụ án làm tình huống tuyên truyền cũng cần bảo đảm nguyên tắc tôn trọng nhân phẩm, bảo vệ thông tin cá nhân và tránh gây kỳ thị đối với người được TGPL hoặc cộng đồng nơi họ sinh sống. Cần cân nhắc ẩn hoặc viết tắt tên, địa chỉ cụ thể và những thông tin gia đình không cần thiết; phân biệt rõ tình tiết được bản án xác định với nhận định, bài học rút ra. Không bổ sung các yếu tố về phong tục, tâm lý hay phản ứng của cộng đồng nếu hồ sơ không thể hiện, cũng không mô tả hành vi của một cá nhân như đặc trưng của cả một dân tộc.

Việc gìn giữ truyền thống, kinh nghiệm của gia đình và cộng đồng luôn đáng quý, nhưng mọi hoạt động liên quan đến đất đai, rừng và tài nguyên cần được thực hiện trên cơ sở hiểu đúng và tuân thủ pháp luật. Trước khi phát dọn, chặt cây hoặc khai thác trên khu đất chưa rõ tình trạng pháp lý, người dân cần chủ động tìm hiểu, hỏi ý kiến cơ quan có thẩm quyền, tránh để sự thiếu thông tin dẫn đến hậu quả pháp lý cho bản thân và gia đình.
Gia đình, người cao tuổi, người có uy tín, chính quyền cơ sở và các cơ quan TGPL cần cùng phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp để nâng cao nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật trong cộng đồng. Khi có vướng mắc pháp lý, người thuộc diện được TGPL có thể liên hệ Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Cao Bằng để được hỗ trợ. Tuân thủ pháp luật là nền tảng để bảo vệ cộng đồng, tài nguyên và sinh kế lâu dài.