Trạng nguyên Trần Tất Văn- niềm tự hào của nhân dân An Lão

Sự nghiệp nhiều thăng trầm

Từ đời vua Lê Uy Mục, đến Tương Dực trở đi, các vua Lê đều sa vào con đường xa hoa vô độ. Triều đình đổ nát, quan lại tham nhũng, lộng hành, nội bộ triều đình lục đục, lập bè phái chém giết lẫn nhau, tranh giành quyền lực. Đời sống nhân dân cực khổ trăm bề. Theo lệ thường, người đỗ Trạng nguyên sẽ được dựng bia tiến sĩ ở Văn miếu. Nhưng khoa thi năm đó, do tình hình loạn lạc nên Trạng nguyên Trần Tất Văn không được vinh dự đó. Nhiều quan lại chán ghét triều đình đương đại và muốn thay đổi triều chính, Trần Tất Văn cũng ở trong số đó. Ngay sau khi thi đỗ, Trạng nguyên Trần Tất Văn được nhà Lê bổ nhiệm làm quan hàng tứ phẩm. Với hy vọng nhà Mạc có thể xây dựng lại đất nước thống nhất cường thịnh, ông và nhiều quan lại cùng chí hướng ủng hộ Mạc Đăng Dung lật đổ nhà Lê lập nên triều Mạc; trở thành một trong những người có đóng góp lớn trong việc lập nên vương triều mới. Ông được Mạc Đăng Dung kính trọng, bổ nhiệm phụ trách 5 toà đô đốc và sảnh viện. Ông hết lòng phò tá vua Mạc ổn định tình hình đất nước. Khi Mạc Đăng Doanh, con trai của Mạc Đăng Dung lên ngôi, ông vẫn tiếp tục được trọng dụng và được phong đến chức Thượng thư, tước Hàn Xuyên bá, phụ trách việc soạn thảo văn thư giữa nhà Mạc với nhà Minh, ông từng được cử đi sứ nhà Minh.

Dấu ấn nổi bật trong sự nghiệp chính trị, văn chương và được nhắc nhiều trong sử sách về Trạng nguyên Trần Tất Văn là lần đi sứ nhà Minh với bài biểu lui vạn binh. Sử sách ghi rằng: Sau khi nhà Mạc lên ngôi, tàn dư nhà Lê cầu cứu nhà Minh. Viện cớ diệt Mạc để khôi phục Lê, nhà Minh xâm lược nước ta. Trạng nguyên được vua Mạc Đăng Doanh cử đi sứ. Bằng tài ngoại giao và sự lập luận sâu sắc, ông khiến âm mưu, thủ đoạn của nhà Minh bị vạch trần. Với bài biểu, Trang nguyên khiến 2 tướng nhà Minh là Mao Bá Ôn và Cừu Loạn quyết định lui quân, tránh cho nước nhà một cuộc chiến tranh.  39 năm sau, nối nghiệp cha, con trai Trạng nguyên Trần Tất Văn là Trần Tảo đỗ Đồng tiến sĩ khoa Ất Sửu, niên hiệu Thuần Phúc 4, triều Mạc, phụng sự triều Mạc. Trần Tảo được làm quan đến chức Thừa Chánh sứ.

Nhưng mong muốn xây dựng triều đại cường thịnh, nhân dân ấm no của Trạng nguyên không thành hiện thực. Năm 1592, nhà Mạc bị lật đổ, Trần Tảo bị bắt và bị giết ở Thảo Tân, gia đình Trạng nguyên bị hoạ “tru di tam tộc” dòng họ Trần làng Nguyệt Áng bị trả thù thảm khốc, dòng dõi Trần Tất Văn không còn ai. Những dấu tích của Trạng nguyên Trần Tất Văn hầu như không còn. Điều này lý giải tại sao sử sách, tài liệu ghi chép về ông không nhiều; phải mất rất nhiều năm, trải qua nhiều cuộc hội thảo mới xác định phần nào về thân thế và sự nghiệp của ông. Đến nay, năm sinh, năm mất của ông vẫn chưa xác định cụ thể. Cây cầu đá 7 nhịp tương truyền Trạng nguyên dựng cho dân làng nay cũng chỉ còn dấu vết 2 trụ đá đặt trong sân chùa và trong những câu chuyện kể của dân làng Nguyệt Áng. Dẫu vậy, tên tuổi của ông vẫn được các sách Đăng khoa lục ghi lại, như sách Đại Việt đỉnh nguyên Phật lục của Nguyễn Sư Hoàng, Thiên Nam lịch triệu liệt huyện đăng khoa bị khảo do Phan Hào Phủ (Phan Huy Ôn) soạn; Đỉnh khiết Đại Việt lịch triều đăng khoa lịch do Vũ Miên, Phan Trọng Phiên biên soạn và Nguyễn Hoàn hiệu đính…Các sách Đăng khoa lục khẳng định truyền thống khoa bảng, đức hiếu học của Trạng nguyên.

Khẳng định truyền thống hiếu học quê hương

Các sách đều ghi rõ Trần Tất Văn người làng Nguyệt Áng, huyện An Lão; xuất thân trong gia đình Nho học. Qua nhiều năm miệt mài đèn sách, ông lần lượt vượt qua và đỗ đầu trong các kỳ thi hương (đỗ Giải nguyên), thi Hội (đỗ Hội nguyên) và thi Đình (Trạng nguyên). Tại Hội thảo khoa học về Trạng nguyên Trần Tất Văn, Nhà nghiên cứu sử học Ngô Đăng Lợi nói: Với 800 năm Hán học, nước ta đào tạo được gần 3000 tiến sĩ, trong đó chỉ có 47 người giành học vị Trạng nguyên, còn gọi là “Đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ nhất danh”. Số lượng Trạng nguyên ít ỏi càng khẳng định sự tuyển chọn khắt khe, nghiêm cẩn; nếu không có thực tài khó có thể đạt tới. Việc huyện An Lão có một vị Trạng nguyên là niềm tự hào truyền thống hiếu học. Hơn nữa, con trai Trạng nguyên Trần Tất Văn là Trần Tảo cũng thi đỗ quan Nghè. Truyền thống khoa cử nước nhà ghi nhận: mới có 19/47 trạng nguyên có cha, chú, anh em cùng đỗ đại khoa. Một gia đình có cha đỗ Trạng, con đỗ Nghè thì chỉ có 7. Việc một gia đình có cha đỗ Trạng, con đỗ Nghè chứng tỏ truyền thống hiếu học, con nối nghiệp cha, giữ được nếp nhà. Tài văn chương, chính trị của Trạng nguyên được tác giả cuốn Công dư tiệp ký ghi lại chuyện “Một bài biểu lui vạn binh”: Với lời lẽ vô cùng đanh thép, mạch văn chặt chẽ, ý tứ sâu sắc như đoạn “Coi nước tôi võ nhân, ít học, thì lễ nghĩa sao đáng trách móc? Bảo thương dân An Nam vô tội nỡ nào đem gươm giáo chém giết dân làng”,  bài biểu khiến tướng Minh là Mao Bá Ôn xúc động rồi quyết định lui quân. Bài biểu của ông để lại dấu ấn sâu sắc. Ngoài ra, Cục lưu trữ Nhà nước hiện còn lưu giữ bản Tiểu chí tỉnh Kiến An, trong đó có đoạn viết: “Trong lĩnh vực văn học đáng nêu lên là ông Trần Tất Văn làng Nguyệt Áng (An Lão), ông Trạng Lang làng Hạnh Thị (An Lão) là những người dân hiếm có của tỉnh Kiến An đã đạt tới đỉnh cao của khoa cử đỗ Trạng nguyên và Hoàng Giáp. Nhưng những nhà nho này không để lại một sự nghiệp nào cho hậu thế nên dân chúng ít biết đến…” Những quan điểm, lời nhận xét của tác giả này chưa đầy đủ và cả đến nay, tài liệu sử sách ghi về ông chưa thật nhiều nhưng cho thấy dù ở thời kỳ nào, tên tuổi của Trạng nguyên Trần Tất Văn cũng được nhân dân nhắc nhở, tự hào.

Nguyên Mai