Trăn trở đời sống công nhân nhập cư

Tâm tư người trong cuộc

Chúng tôi theo Hoàng Thị Thơm, công nhân Công ty dệt may xuất khẩu Hải Phòng về khu nhà trọ. Chỉ vào một căn phòng rộng khoảng 18m2 nằm ở giữa dãy nhà trọ gồm 8 phòng, Thơm nói: Chúng em có 6 người ở chung trong căn phòng này, mỗi người phải trả 80.000 đồng/tháng tiền thuê nhà. Người đông, nhà lại lợp mái tôn không có chống nóng nên những ngày mùa hè như thế này nóng bức, ngột ngạt lắm. Nước uống, nước sinh hoạt chủ yếu là nước giếng khoan, vừa mặn, vừa tanh do nước bơm lên chưa kịp lọc đã dùng ngay. Mỗi lần đun nước uống, phải mở vung ấm để bay hơi tanh rồi mới uống được. Giờ về, bao nhiêu đồ giặt giũ, nấu nướng bày hết ra sân giếng. Mọi người gọi nhau í ới, tiếng chuyện trò lẫn trong tiếng dội nước xối xả, đó là bức tranh toàn cảnh sinh hoạt xóm trọ khi tan giờ làm. "Những lúc đó rất vui  nhưng nhiều khi mệt mỏi, muốn nghỉ ngơi thì lại khó chịu với cảnh ồn ã đó", Thơm kể. Cả khu nhà trọ có hơn hai mươi người mà chỉ có 3 nhà tắm nên chờ đợi nhau là chuyện cơm bữa. Có những người tan ca từ 9 giờ 30 tối mà đến 11 giờ 30 mới giặt xong. Sự quá tải trong sinh hoạt nhà trọ diễn ra từng giờ, từng ngày khiến mọi người phải luôn tranh thủ, tận dụng thời gian đến mức tối đa.

Còn Dương Thị Hương, công nhân xí nghiệp giày Hua Jian (Công ty da giày Hải Phòng) sống ở nội thành nhưng điều kiện cũng chẳng khá hơn. Rời quê Thái Nguyên đến Hải Phòng làm việc với mức lương trên 1 triệu đồng/tháng nhưng cuộc sống ở trọ có biết bao khoản phải chi: tiền điện, tiền nước, tiền nhà...Không những thế, bạn còn phải dành dụm gửi tiền về gia đình. Hương tâm sự: "Hàng ngày tôi phải dùng cơm “túi bóng” ở công ty cho qua bữa, nhiều lúc tôi tự hỏi không biết cuộc sống này kéo dài đến bao giờ? Cơm ăn 3 bữa đều là cơm quán, chen chúc trong những quán cơm nhỏ bình dân, không sạch sẽ cho lắm nhưng vẫn phải nuốt những bát cơm canh nhạt nhẽo để đủ sức đi làm. Thời gian làm việc không cố định, khi công ty có nhiều đơn hàng, phải làm tăng ca cả tuần, không có lúc nào để giao lưu, gặp gỡ bạn bè".

Cuộc sống chật vật khiến nhiều công nhân tiết kiệm cả những ước mơ. Đơn giản chỉ là những gì thật sự gần gũi, thiết thực với cuộc sống hiện tại của họ. Nước sạch, không gian yên tĩnh, thoáng đãng, những bữa cơm nấu chung đạm bạc nhưng ấm áp, thân tình...Chỉ vậy thôi nhưng dường như cũng chẳng dám ước mơ. Dương Công Thọ, xí nghiệp giày Hải Thất chia sẻ: Cuộc sống ở trọ rất vất vả, thiếu thốn. Từ việc nhỏ nhất là muốn có bộ quần áo sạch sẽ, thơm tho cũng khó, vì phải phơi trong nhà, sợ mất trộm. Ngày nắng đã vậy, ngày mưa còn khổ gấp bội, lụt lội, nhếch nhác, nhà thì dột; 5 anh em ngủ chung trên một chiếc giường chật chội. Tối thứ bảy hay những ngày nghỉ, có người thân, bạn bè đến chơi hay người yêu đến thăm cũng ngại, người đứng, người ngồi trông thương lắm…Giấc ngủ ngắn ngủi cũng không được yên, bởi tiếng ồn chung quanh, tiếng trẻ con khóc, tiếng cãi cọ hay một số người say rượu quậy phá…Nhiều đêm, tôi nằm nghĩ về cuộc sống hiện tại và sau này, tương lai của tôi sẽ như thế nào? Vợ con mình sẽ ra sao khi bản thân còn  nhọc nhằn với cuộc sống nhà trọ thiếu thốn và phức tạp như thế này? Thế nên cũng chẳng dám mơ ước xa xôi hay tính chuyện lâu dài...

Hoạt động vui chơi, giải trí là thứ xa xỉ đối với nhiều công nhân.  Họ luôn rơi vào tình trạng "đói" thông tin, thiếu những món ăn tinh thần, gia vị của cuộc sống trẻ. Hương cho biết “Buổi tối cũng muốn xem các chương trình ti- vi, nhưng xem nhờ ở phòng khác nhiều cũng ngại. Đi làm về đã 9, 10 giờ tối, cũng chẳng thiết đi chơi nữa. Ra Hải Phòng làm việc đã hơn 3 năm nhưng em mới đến Đồ Sơn được một lần”. Còn Thọ bộc bạch: Em và người yêu chưa từng một lần đi xem phim ngoài rạp. Đối với chúng em việc cùng nhau đi xem phim, xem ca nhạc như bao đôi lứa yêu nhau khác là điều "xa xỉ". Cùng lắm cũng chỉ trò chuyện, đi uống nước hay đi bộ quanh quanh khu trọ thôi...

Mơ một hạnh phúc

"Quán cà phê tối thứ bảy vắng khách. Trong làn ánh sáng mờ ảo cùng lời bài hát cất lên ngọt ngào, cô gái ngả đầu vào vai người đàn ông thật tình tứ. Cảnh tượng đó sẽ không làm cho bạn, cho tôi phải suy nghĩ nếu như không biết rằng người đàn ông kia hơn cô gái tới gần hai mươi tuổi và anh ta mới ly dị vợ chưa lâu. Cô gái biết, biết rất rõ, nhưng cô chấp nhận tất cả chỉ để thực hiện một giấc mơ đổi đời". Đó là câu chuyện thật chúng tôi được nghe một  nữ công nhân kể lại. Thương lắm chứ, xót xa lắm chứ, khi chỉ vì hoàn cảnh quá khó khăn, nhiều bạn gái chấp nhận đánh đổi tình yêu thật sự để có được sự bao bọc giả tạo như thế. Đồng lương ít ỏi làm sao có thể hiện thực hóa ước mơ thoát khỏi cái tiếng "công nhân nhập cư", trở thành "người thành phố" với cuộc sống vật chất hào nhoáng, xa hoa. Cuộc sống "già nhân ngãi, non vợ chồng" với những vá víu tình cảm, vá víu số phận là chuyện không hiếm trong bộ phận công nhân nữ nhập cư hiện nay. Những khoảng trống vô hình sau những mối quan hệ tình cảm "vay-trả", "cho-nhận" sòng phẳng đó là mơ ước mong manh về hạnh phúc, dẫu nhỏ nhoi nhưng đáng trân trọng biết chừng nào.

Hai mươi tám tuổi nhưng Trần Thị Liệu, công nhân công ty TNHH Minh Thành trông khắc khổ, già hơn tuổi nhiều. Liệu đã làm việc ở đây được hơn 5 năm, một thời gian tương đối dài so với bạn bè cùng trang lứa. Thời gian làm việc liên tục, căng thẳng trong xưởng khiến Liệu không có thời gian để giao lưu, gặp gỡ bạn bè hay tìm hiểu yêu đương. Quay đi quay lại đã gần 30 tuổi mà vẫn chưa tìm được "một nửa" của mình. Trong khi bạn bè ở quê đều đã yên bề gia thất, người đã có hai, ba mặt con. Nhiều lúc đi làm về, cũng chỉ có một mình, tủi thân lắm. Giấc mơ về một tình yêu, một mái ấm hạnh phúc dường như vẫn còn quá xa vời. Liệu nói với chúng tôi, giọng không giấu được nỗi buồn: "Chẳng ai muốn yêu công nhân như chúng tôi đâu. Nếu có, cũng là cùng cảnh nên gắn bó với nhau. Yêu thì yêu chứ cũng chẳng dám nghĩ chuyện xây dựng gia đình. Cứ nghĩ chuyện hai vợ chồng cùng là công nhân, lại xa nhà, đã vất vả lại còn chật vật hơn. Thế nên, nhiều chị em vẫn chịu cảnh "đi sớm, về trưa một mình". Chuyện của Vũ Thị Huế, công nhân công ty TNHH Thành Hưng lại là một câu chuyện rất vui. Gắn bó với công ty hơn 12 năm, chị Huế không chỉ có một chỗ làm, một công việc ổn định mà còn có gia đình là điểm tựa vững chắc. Hải Phòng trở thành quê hương thứ hai của chị, ở đó, chị tìm thấy hạnh phúc thật sự của mình. Những chia sẻ về niềm vui và hạnh phúc giản dị của chị khi tham gia cuộc thi viết "Công nhân nhập cư nhận thức về đói nghèo và hướng tới tương lai" khiến nhiều người cảm động. Nhưng không phải ai cũng gặp được may mắn như chị Huế. Sống trong cảnh xa nhà, xa gia đình, thiếu thốn mọi mặt cả về vật chất, tinh thần, công nhân nữ là những người chịu thiệt thòi hơn cả. Những ước mơ thầm kín của họ cũng không dễ dàng sẻ chia và được thấu hiểu. Những non nớt, vụng dại trước cuộc sống thành thị khiến họ bị cuốn vào những vòng xoáy nghiệt ngã, khó thoát ra. Tình yêu, hạnh phúc, mái ấm gia đình rời xa cùng với tháng ngày làm việc với cường độ cao, căng thẳng đến độ vắt kiệt sức mỗi người. Mặc cảm, tự ti và lo lắng thường trực về hiện tại bấp bênh khiến nhiều người "bỏ mặc tuổi xuân" trôi đi, sống những tháng ngày ở trọ nơi thành phố. Chênh vênh nỗi buồn, chắt chiu những giấc mơ bé nhỏ đầy ám ảnh, để rồi vẫn mơ một hạnh phúc chưa bao giờ gần...

Cần sự quan tâm của xã hội, cộng đồng

Khu vực nhà trọ vẫn luôn là điểm nóng về an ninh trật tự, tệ nạn xã hội bởi sự phức tạp, pha trộn, khó kiểm soát của nhiều thành phần, đối tượng. Công nhân nữ thường gặp nhiều vấn đề liên quan đến sức khoẻ sinh sản, các bệnh lây nhiễm qua đường tình dục, quan hệ tình dục an toàn, chăm sóc và nuôi dạy con cái; không biết cách bảo vệ mình trước cám dỗ, cạm bẫy... Vì vậy, nhu cầu được cung cấp, trang bị kiến thức, kỹ năng sống là rất chính đáng và cần được quan tâm đúng mức. Nhiều doanh nghiệp tổ chức các buổi giao lưu văn hoá, văn nghệ, hoạt động thể dục, thể thao, truyền thông sức khoẻ sinh sản, phòng chống HIV/AIDS, tệ nạn xã hội, thu hút đông đảo công nhân tham gia. Được sự tài trợ của nhiều tổ chức phi chính phủ như Action Aid, Tầm nhìn thế giới (World Vision), công nhân tại doanh nghiệp được tập huấn, cung cấp các kiến thức, kỹ năng cơ bản cần thiết về các vấn đề xã hội quan tâm, có nguy cơ trong bộ phận công nhân, đặc biệt là công nhân nhập cư. Những chương trình này được tổ chức liên tục, tại những doanh nghiệp đông công nhân, tại nhiều địa bàn phức tạp. Liên đoàn lao động thành phố và tổ chức Tầm nhìn thế giới triển khai dự án phòng nhiễm HIV/AIDS tại 10 doanh nghiệp trên địa bàn huyện Kiến Thuỵ. Đây là dự án có tác động tích cực đối với doanh nghiệp cũng như nâng cao nhận thức người lao động về sự nguy hiểm, các con đường lây nhiễm HIV/AIDS; các bệnh lây lan qua đường quan hệ tình dục; trang bị kiến thức hữu ích giúp công nhân  bảo vệ mình tốt hơn. Thông qua một số cuộc thi như "Công nhân nhập cư nhận thức về đói nghèo và hướng tới tương lai", "Nhận thức về trách nhiệm xã hội doanh nghiệp trong xu thế hội nhập WTO"...tạo diễn đàn cho đông đảo công nhân, người lao động nói lên tâm tư, nguyện vọng, ước mơ và nhận thức về những vấn đề liên quan trực tiếp đến cuộc sống, công việc, tương lai của chính họ. Sắp tới, tổ chức Action Aid phối hợp cùng Trung tâm Vì người lao động nghèo (Liên đoàn lao động thành phố) lên kế hoạch xây dựng mô hình nhóm công nhân tình nguyện tại khu vực nhà trọ, ký túc xá công nhân...Đây là hoạt động mới, tạo môi trường thân thiện, lành mạnh, khơi dậy tinh thần giúp đỡ, hỗ trợ giữa công nhân với công nhân; tăng cường tình đoàn kết, nâng đỡ nhau trong công việc và cuộc sống...

Vấn đề nhà ở cho công nhân, lao động nhập cư trên địa bàn thành phố vẫn chưa có hướng giải quyết cụ thể. Bởi lẽ, tâm lý chung của người lao động là phải an cư mới lạc nghiệp; có được bảo đảm về điều kiện ăn ở mới yên tâm gắn bó dài lâu với doanh nghiệp. Tâm tư của người lao động vẫn là bức xúc về chỗ ở trọ thiếu thốn, điều kiện nghèo nàn...Đến nay, trên địa bàn thành phố chỉ có duy nhất Nhà máy giày Liên Dinh xây dựng ký túc xá cho công nhân nữ. Tuy nhiên, người lao động có tâm lý e ngại, không muốn vào ở bởi những quy định gò bó, không đáp ứng nguyện vọng của họ. Trong khi đó, một số tỉnh, thành khác có nhiều chiến lược, dự án xây dựng ký túc xá cho công nhân như Đồng Nai, Bình Dương, thành phố Hồ Chí  Minh...Quy mô nhất phải kể đến ký túc xá tại khu công nghiệp Formosa (Đồng Nai). Đó là một cao ốc 9 tầng, sức chứa hơn 2.000 công nhân. Phòng rộng 25m2, dành cho 6 người, đầy đủ tiện nghi sinh hoạt, giải trí. Đặc biệt, công nhân không phải trả bất cứ một chi phí nào. Công ty Nissei Electric và khu chế xuất Tân Thuận kết hợp xây dựng 2 dãy nhà 5 tầng, đáp ứng nhu cầu ở cho hơn 1.900 công nhân. Chủ đầu tư KCN Đồng An, Bình Dương xây 7 toà nhà, mỗi toà gồm 6 tầng cho công nhân thuê và trả góp. Diện tích mỗi phòng 50m2, công nhân có thể trả góp trong vòng 30 năm. Hiện, UBND tỉnh Bình Dương đang kêu gọi mọi thành phần kinh tế tham gia xây dựng 112 khu nhà xã hội với 14.784 căn hộ. Đồng Nai triển khai 12 dự án nhà ở công nhân,  bảo đảm 98.000 người lưu trú. Dự kiến đến năm 2010, trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh có hơn 120.000 công nhân an cư. Mới đây, khu nhà lưu trú cho công nhân trong khu công nghiệp Thăng Long (Hà Nội) bắt đầu khởi công. Đầu tư xây dựng ký túc xá chính là hướng đi chiến lược, thu hút và giữ chân công nhân của doanh nghiệp trên con đường đầu tư, hoạt động kinh doanh lâu dài tại Việt Nam. Rất tiếc, vấn đề này chưa được quan tâm đúng mức tại Hải Phòng.

Luật Cư trú có hiệu lực từ 1-7-2007 có tác dụng tích cực đối với các doanh nghiệp hiện đang sử dụng lượng lớn lao động ngoại tỉnh. Được biết, Luật Cư trú mới quy định, công dân có chỗ ở hợp pháp ở tỉnh nào, được quyền đăng ký thường trú tại tỉnh đó. Trường hợp người dân chưa có điều kiện mua nhà có thể chứng minh chỗ ở hợp pháp dưới hình thức thuê, mượn...được chủ nhà chứng thực bằng văn bản. Cũng theo Luật mới này, người dân chỉ cần tạm trú hơn một năm tại tỉnh, thành phố là có thể mua được nhà. Những thủ tục hành chính được giảm tải theo chiều hướng hỗ trợ người lao động, nhất là lao động nhập cư là một biện pháp quản lý nhân khẩu, hộ khẩu hợp lý hơn, vì đây là bộ phận tương đối phức tạp. Cuộc sống không hộ khẩu chấm dứt, giúp người lao động yên tâm, an cư lập nghiệp. Doanh nghiệp cũng bớt mối lo về sự biến động nhân công, tính thời vụ của lao động nhập cư. Sự gắn bó lâu dài của công nhân nhập cư với doanh nghiệp có thể được cải thiện, khi mọi thủ tục thông thoáng hơn, không có quy định mang tính gò bó. Đây có thể mở ra cơ hội cho công nhân nhập cư.

Ngọc Dung- Việt Hoà