Trách nhiệm không chỉ từ doanh nghiệp

Trong thành tựu đạt được của các khu công nghiệp, khu kinh tế trong cả nước có sự đóng góp không nhỏ của 1,6 triệu lao động đang làm việc trực tiếp tại khu vực này. Để sự đóng góp này bền vững, việc cải thiện nâng cao đời sống, tinh thần cho người lao động là hết sức quan trọng. Trong tình hình lạm phát leo thang, giá cả nhiều mặt hàng thiết yếu tăng cao như hiện tại, trách nhiệm trong vấn đề này không chỉ thuộc về doanh nghiệp.

Chính sách bất cập với thực tiễn

Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Đặng Huy Đông cho biết, có nhiều tiến bộ đạt được trong chính sách đối với người lao động tại các doanh nghiệp nói chung và các DN thuộc các KCN nói riêng. Mức lương tối thiểu đã được tăng dần phù hợp với khả năng tài chính của DN và ngân sách Nhà nước. Các chính sách về y tế và chăm sóc sức khỏe, chính sách giáo dục, đào tạo cũng không ngừng được quan tâm trong thời gian qua, góp phần không nhỏ vào việc bảo đảm đời sống vật chất, tinh thần cho người lao động.

Tuy nhiên, trong thực tế còn một số bất cập về chính sách. Nổi cộm là tiền lương. Mặc dù mức lương bình quân trong các KCN tăng 12,5% trong giai đoạn 2004 - 2008 nhưng so với mặt bằng chung của các DN trong cả nước, mới chỉ bằng 68%. Cụ thể, mức thu nhập bình quân hàng tháng của người lao động tại khu vực này đạt 2 triệu đồng/người/tháng, đã bao gồm cả các khoản phụ cấp như tiền xăng xe, chuyên cần, nhà trọ, làm thêm giờ... . Với thu nhập như vậy, đa số người lao động chưa đủ chi tiêu cho các nhu cầu cơ bản hàng ngày. Đặc biệt, với giá cả ngày càng tăng cao làm cho đời sống của họ thêm khó khăn. Thống kê cho thấy có tới 48,2% số lao động có mức thu nhập thấp nên phải làm thêm giờ hoặc hạn chế chi tiêu; 30,7% số người lao động cho rằng tiền công, phụ cấp DN trả cho họ chưa được thỏa đáng so với công sức của họ bỏ ra.

Vấn đề nhà ở cũng bức xúc không kém, khi hầu như chưa KCN nào dành mức đầu tư thỏa đáng. Hiện Nhà nước và các DN mới chỉ đáp ứng khoảng 10% nhu cầu về nhà ở cho người lao động, số còn lại phải loay hoay đi ở nhờ hoặc đi thuê những khu nhà rất chật chội, thiếu tiện nghi.

Một hiện tượng đáng báo động khác là sự “phớt lờ” về chế độ khám, chữa bệnh cho người lao động. Nhiều DN chấp nhận chịu phạt với mức phạt tối đa chỉ là 2 triệu đồng hoặc hơn nữa thay vì phải trả một khoản chi phí khám bệnh lớn hơn (tính toán trung bình chi phí khám, chữa bệnh cho mỗi công nhân 25 nghìn đồng/ năm). Một con số biết nói nữa là số lượng NLĐ được khám sức khỏe định kỳ chỉ chiếm khoảng 22% đến 25% và dưới 10%  số người lao động tiếp xúc với các yếu tố gây ô nhiễm nguy cơ cao được khám bệnh nghề nghiệp. Ngoài ra, tỷ lệ người lao động tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế còn thấp, một phần do tình trạng gian lận, trốn đóng bảo hiểm xã hội cho NLĐ từ phía DN.

Ông Lê Thành Quân, Phó vụ trưởng Vụ quản lý các khu kinh tế  Bộ KH&ĐT, cho rằng, nguyên nhân của tình trạng trên là chưa có cơ chế đồng bộ để đầu tư hạ tầng xã hội gắn với sự phát triển của các KCN. Mặt khác, tại các địa phương, chính quyền sở tại cũng chưa có sự quan tâm giúp đỡ, chăm lo đời sống tinh thần cho người lao động. Bên phía DN, họ chỉ quan tâm đầu tư cho các hoạt động thúc đẩy phát triển sản xuất, hầu như chưa quan tâm đầu tư các công trình vui chơi, giải trí, cải thiện sức khỏe cho người lao động sở tại cũng chưa có sự quan tâm giúp đỡ, chăm lo đời sống tinh thần cho người lao động. Bên phía DN, họ chỉ quan tâm đầu tư cho các hoạt động thúc đẩy phát triển sản xuất, hầu như chưa quan tâm đầu tư các công trình vui chơi, giải trí, cải thiện sức khỏe cho người lao động.

Đồng tâm, hợp lực từ nhiều phía

Theo ý kiến của nhiều chuyên gia, nếu muốn sớm cải thiện đời sống vật chất, tinh thần cho NLĐ, nhất thiết phải có sự đồng tâm, hợp lực từ nhiều chủ thể. Trước hết, về phía Chính phủ và chính quyền các cấp, cần hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật liên quan đến điều kiện sống và làm việc của người lao động trong KCN phù hợp với thực tế. Đối với DN, cần nâng tối đa định mức chi trợ cấp cho người lao động đáp ứng được giá cả thị trường; triển khai các hoạt động nhằm tăng cường công tác an toàn, thuận tiện hiệu quả trong lao động. Khi có tranh chấp lao động, chủ DN phải chủ động thiện chí bàn bạc với đại diện công đoàn cơ sở để tổ chức thương lượng, thỏa thuận giữa các bên hoặc đề nghị hội đồng hòa giải tiến hành hòa giải.... . Bên cạnh đó, DN cần nhận thức đúng trách nhiệm xã hội của DN trong việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.Đại diện Ban Quản lý KCN Đồng Nai đề xuất, Nhà nước cần quy định tăng mức lương tối thiểu vùng đối với các DN phù hợp với thực tế mức lương thu nhập bình quân của người lao động trong vùng, đồng thời tách khỏi mức lương tối thiểu khối Nhà nước.

Theo TS. Đặng Quang Điều, Viện trưởng Viện Công nhân - Công đoàn, các DN cần hoàn thiện chính sách tiền lương, có cơ chế linh hoạt phù hợp với thị trường lao động. Bên cạnh đó, các địa phương cần sớm nghiên cứu thành lập quỹ phát triển nhà ở. Khi tiến hành quy hoạch KCN nhất thiết phải quy hoạch quỹ đất để xây dựng nhà ở cho người lao động. Với nhà ở do người dân tự phát đầu tư đang cho người lao động thuê nhưng chưa đạt tiêu chuẩn, Nhà nước cần có chính sách khuyến khích và hỗ trợ cho vay vốn lãi suất thấp để chủ nhà cải tạo, bảo đảm tiện nghi sinh hoạt tối thiểu theo quy định.

Quang Toàn