Trabant – từ tro tàn thành huyền thoại

Nhỏ bé, thô kệch, sử dụng động cơ hai kỳ cũ kĩ chạy bằng xăng pha dầu phả khói mù mịt, Trabant được xem là một trong những mẫu xe tồi nhất mọi thời đại. Tuy nhiên, câu chuyện dưới đây sẽ cho thấy Trabant cũng là một thành công vĩ đại đáng ghi danh trong lịch sử ngành công nghiệp ôtô.

Trabant, hay “Trabi”, là dòng xe cỡ nhỏ từng được hãng chế tạo ôtô của Đông Đức VEB Sachsenring Automobilwerke sản xuất tại thành phố công nghiệp Zwickau. Cái tên Trabant, người Đức thời trung cổ dùng để chỉ một người lính đi chân đất hoặc một vệ sĩ riêng, được lựa chọn trong một cuộc thi năm 1957. Cũng có thể hiểu “Trabant” theo nghĩa “người đồng hành” giống như Sputnik, vệ tinh nhân tạo Nga phóng lên vũ trụ cùng năm đó.

Trabi bán rất chạy tại châu Âu, hấp dẫn người tiêu dùng với một cabin rộng rãi so với kích thước của nó, vận hành ấn tượng với một tấm thân bền bỉ. Trabant có cơ cấu dẫn động bánh trước, sử dụng một động cơ 2 xylanh hai thì và được thiết kế rất đơn giản nên nhiều chủ sở hữu có thể tự sửa chữa và bảo dưỡng. Trong hơn ba thập kỷ tồn tại, tổng cộng đã có 3.096.099 chiếc Trabant được xuất xưởng.

Ra đời từ đống tro tàn

Sau Chiến tranh thế giới thứ II, thành phố Zwickau ở Đông Đức, từng là một trung tâm công nghiệp phát triển, gặp rất nhiều khó khăn để vươn lên từ đống tro tàn. Ngành công nghiệp ôtô ở khu vực này bị chiến tranh tàn phá, cơ sở hạ tầng vốn đã tạo ra sức mạnh trước chiến tranh cho các hãng danh tiếng như Audi, Horch, Wanderer và Dampf-Kraft-Wagen hay DKW (công ty thứ tư sáp nhập vào Auto Union) chỉ còn là đống đổ nát.

Các đợt ném bom dữ dội cũng như việc phải trả tiền bồi thường thiệt hại chiến tranh cho Nga đã khiến Zwickau không còn máy móc, nguồn cung cấp linh kiện cũng như nguyên vật liệu để sản xuất. Thành phố này không được cung cấp thép do cấm vận của phương Tây, và những hạn chế quan liêu ngặt nghèo cùng một nền kinh tế yếu kém khiến việc chế tạo ôtô trở nên quá phiêu lưu.

Tình trạng khan hiếm sắt thép và tiền bạc buộc các kỹ sư phải chế tạo ra những vật liệu mới. Sau một số thí nghiệm thất bại với bìa cáttông, một kỹ sư cơ khí trẻ tên là Wolfgang Barthel đã phát triển được Duroplast, loại vật liệu đặc biệt kết hợp giữa nhựa nhân tạo với cotton hoặc len tái chế, có thể đốt nóng và ép thành thân xe thay cho thép. Việc sử dụng thân xe nhân tạo khiến Trabant nhẹ mà vẫn rất bền vững.

Khi những chiếc Trabant tràn ra khỏi Đông Đức sau khi bức tường Berlin sụp đổ, Hiệp hội ôtô Đức (GAA) đã tiến hành thử nghiệm để đánh giá độ an toàn khi gặp tai nạn của chiếc xe “tầm thường” này. Kết quả thu được đã khiến họ sững sờ khi một chiếc Trabant 30 tuổi có thể chịu được va đập ở vận tốc cao hơn 14% so với mức chuẩn.

GAA đã thử nghiệm lại với những chiếc xe mới hơn và kết quả thu được cho thấy, Trabant còn an toàn hơn nhiều mác xe hiện đại khác. Duroplast còn khiến Trabant trở thành chiếc xe được sản xuất hàng loạt đầu tiên sử dụng một lượng đáng kể vật liệu tái chế để làm thân xe. Duroplast khi đó được làm từ cotton phế loại của Nga và nhựa phênon do ngành công nghiệp nhuộm Đông Đức sản xuất. 

Các kỹ sư Đông Đức khi phát triển Trabant đã gặp rất nhiều khó khăn khi kết hợp thân xe bằng nhựa với bộ khung và chassis làm bằng thép, và họ đã sáng suốt khi thiết kế một chiếc xe chuyển tiếp bí mật có tên P70 để giải quyết những rào cản kỹ thuật này. P70 đã cho phép các kỹ sư khẳng định tính khả thi của thân xe nhựa và nó cũng chính là “thủy tổ” của hai dòng xe đã tạo lập danh tiếng cho Trabant trên toàn châu Âu cũng như trên thế giới.

Trabant 500 và 601

Trabant là chiếc xe tương đối tiên tiến khi nó được sản xuất vào năm 1957 với cơ chế dẫn động bánh trước, khung thân liền khối, thân làm bằng nhựa và hệ thống treo độc lập. Nhược điểm của Trabant là động cơ. Vào cuối thập niên 1950, xe cỡ nhỏ ở phương Tây thường sử dụng động cơ 4 thì sạch và hiệu quả hơn.

Song, hạn chế về tài chính đã buộc các kỹ sư phải lắp cho Trabant động cơ 2 thì. Động cơ 2 xylanh, dung tích 500cc (sau đó là 600cc) làm mát bằng không khí này có nguồn gốc từ thiết kế động cơ trước chiến tranh của DKW, và hầu như không thay đổi trong suốt thời gian sản xuất.

Có hai phiên bản Trabant chính là chiếc Trabant 500, hay còn gọi là P50, được sản xuất từ năm 1957-1963 và Trabant 601 (P60), sản xuất từ năm 1963 đến 1991. P50 đạt công suất 18 mã lực và sau đó được tăng lên 20 mã lực vào năm 1960. P60 đạt công suất 23 mã lực vào năm 1962, và tới năm 1989 đạt công suất 26 mã lực.

Trabant 601 tăng tốc từ 0-100 km/giờ mất 21 giây, đạt vận tốc tối đa 112 km/giờ. Nhược điểm của động cơ Trabant là xả khói mù mịt với lượng khí thải hydrocarbon cao gấp 9 lần và khí thải CO cao gấp 5 lần một chiếc xe trung bình ở châu Âu vào năm 2007. Tuy nhiên, mức tiêu thụ nhiên liệu của nó chỉ là 7 lít/100km.

Năm 1969, nguyên mẫu Trabant 603 là chiếc xe con đầu tiên của châu Âu có thiết kế hatchback, đi trước cả Peugeot lẫn Renault 3 năm. Tuy nhiên, đáng tiếc là do chiếc xe này được phát triển bí mật, các quan chức Nga đã không cho phép đưa nó vào sản xuất vì không muốn thấy Đông Đức nổi lên như một cường quốc ôtô.

Thiết kế của Trabant 603 cuối cùng cũng được hiện thực hóa vào năm 1973 với chiếc VW Golf I. Ngoài ra, Trabant không chỉ tham gia mà còn giành chiến thắng tại các cuộc đua xe hơi. Trabant 601 đã giành được 7 chiến thắng trong các cuộc đua lớn, trong đó có những cuộc đua danh giá như Acropolis và Monte Carlo (ở phân khúc xe dung tích 850cc).

Năm 1989, phiên bản động cơ của chiếc Polo được Volkswagen cấp phép để thay thế động cơ 2 thì già cỗi của Trabant, sau khi hai nước Đức đạt được một thỏa thuận thương mại. Trabant 1.1 ra đời cùng với một số cải tiến khác như phanh, đèn xinhan, thiết kế lưới tản nhiệt, thụt giảm xóc MacPherson thay cho giảm xóc nhíp.

Tuy nhiên, vào thời điểm Trabant 1.1 được đưa vào sản xuất tháng 5/1990, hai nước Đức đã đồng ý sáp nhập. Nhu cầu mua Trabant giảm sút do người dân Đông Đức chuộng xe second-hand của Tây Đức hơn. Năm 1991, dây chuyền lắp ráp Trabant buộc phải đóng cửa và nhà máy ở Mosel (Zwickau) được bán cho VW. Phần còn lại trở thành công ty sản xuất phụ tùng ôtô HQM Sachsenring GmbH.

Xe có thời gian xếp hàng lâu nhất thế giới

Trong thời gian tồn tại, nhu cầu mua Trabant ở Đông Đức là rất lớn và người tiêu dùng phải đợi tới 14 năm mới có thể nhận được chiếc xe này. Điều này có nghĩa là những người may mắn có thể mua được xe thường bán chiếc Trabant mình đã sử dụng với giá có thể mua một chiếc xe mới.

Tuy nhiên, khi hai nước Đức thống nhất, giá trị của hầu hết những chiếc Trabi đã giảm thảm hại. Vào đầu những năm 1990, những người đam mê ôtô có thể sở hữu nó với giá chỉ vài Mác, khi rất nhiều chiếc Trabant trở thành đồ bỏ đi. Sau đó, khi Trabant trở thành một món đồ sưu tập, giá bán xe đã phục hồi những vẫn ở mức thấp.

Giá trị văn hóa của Trabant

Dù chỉ đạt tốc độ chậm chạp với động cơ mù mịt khói, Trabant vẫn là chiếc xe bán chạy nhất ở Đông Đức và là biểu tượng gắn liền với sự kiện bức tường Berlin sụp đổ năm 1989, khi một lượng lớn người Đông Đức đi trên những chiếc Trabant tràn sang Tây Berlin.

Những người ủng hộ chủ nghĩa tư bản cũng thường xem Trabant như một ví dụ về sự khiếm khuyết của mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung, khi mà ngay cả lúc đổ nhiên liệu người ta cũng phải mở nắp capô Trabant, đổ đầy xăng vào bình (chỉ 24 lít), sau đó pha thêm một ít dầu rồi lắc để trộn. 

Cựu Ngoại trưởng Bulgaria nay là Chủ tịch sáng lập ra Câu lạc bộ Atlantic Bulgaria, ông Solomon Passy sở hữu một chiếc Trabant rất nổi tiếng mà ông từng sử dụng để chở các Tổng thư ký NATO Manfred Worner, George Robertson và Jaap de Hoop Scheffer. Chiếc Trabant của ông Passy còn được Giáo hoàng John Paul II ban phước vào năm 2002. Năm 2005, Passy tặng chiếc xe này, vốn đã trở thành biểu tượng của việc Bulgaria gia nhập NATO, cho Bảo tàng lịch sử quốc gia Bulgaria.

Nỗ lực làm sống lại Trabant

Trabant ngừng xuất xưởng năm 1991, tuy nhiên, lúc này chiếc xe này đang chuẩn bị được hồi sinh. Mẫu concept mới nhất của nó đã được giới thiệu tại Triển lãm ôtô quốc tế Frankfurt tháng 9/2009. Herpa Miniaturmodelle GmbH, một công ty ở Bavaria chuyên sản xuất mô hình ôtô và máy bay, đã đưa ra ý tưởng hồi sinh này. Năm 2007, Herpa đã giới thiệu một phiên bản thu nhỏ lấy tên là Trabant nT, hay “Trabi mới”, cũng tại Triển lãm ôtô quốc tế Frankfurt.

Nhà thiết kế xe hơi Nils Poschwatta, người chịu trách nhiệm tạo hình chiếc Trabant của thế kỷ 21 rất ứng thú và đã bỏ việc ở VW để tham gia dự án. Poschwatta cho biết: “Chiếc Trabant cổ rất phẳng và vuông, và chúng tôi đã cố gắng thay đổi thiết kế này song vẫn giữ lại dáng vẻ cổ điển của nó. Chúng tôi đã mở rộng thể tích của chiếc xe, làm cho nó có ngoại hình thể thao hơn.

Tuy nhiên, vẫn giữ lại các đặc điểm cũ như cụm đèn pha tròn và thiết kế nội thất đơn giản. Phần đầu xe trông bóng bẩy hơn với khoang cabin rộng rãi. Thay đổi lớn nhất của Trabant nT nằm dưới nắp capô với một động cơ chạy điện (EV) công suất 64 mã lực, có thể giúp xe đạt vận tốc 130 km/giờ và khả năng hoạt động trong tầm 250 km. Cụm ắcqui lithium ion sẽ được đặt giữa trục bánh sau và trục hộp số. Herpa cho biết, nếu tìm được nhà đầu tư phù hợp, Trabant nT có thể xuất hiện trên đường phố vào năm 2012.